BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

HITLER VÀ CON ĐƯỜNG QUYỀN LỰC · NGHIÊN CỨU 43

Hitler đã chuyển từ bạo lực đường phố sang tranh cử ra sao?

Hitler chuyển trọng tâm sang tổ chức đảng và tranh cử sau thất bại đảo chính năm 1923, nhưng không từ bỏ bạo lực đường phố. Điểm thay đổi là cách tiếp cận nhà nước: tích lũy phiếu, ghế và vị thế mặc cả để bước vào quyền lực bằng những thủ tục có vẻ hợp pháp. Lực lượng SA tiếp tục đe dọa đối thủ trong cùng quá trình ấy. Vì vậy, gọi đây là sự chuyển từ bạo lực sang dân chủ sẽ che khuất chiến lược thực tế: sử dụng những cơ hội của nền cộng hòa để phá bỏ sự cạnh tranh dân chủ.

Hai thành viên SA dán áp phích Hitler tại cổng một nông trại ở Mecklenburg, ngày 21/6/1932.

Hai thành viên SA dán áp phích Hitler tại cổng một nông trại ở Mecklenburg, ngày 21/6/1932. Cảnh vận động bầu cử cho thấy tuyên truyền và tổ chức đường phố cùng tồn tại.

Bundesarchiv, Bild 146-1978-096-03 / Không rõ nhiếp ảnh gia / CC BY-SA 3.0 Germany; thu nhỏ và chuyển WebP; giữ giấy phép tương tự. · Nguồn: Wikimedia Commons; Bundesarchiv · CC BY-SA 3.0 Germany

Những mốc cần đặt cạnh nhau

11/1923
Đảo chính tại Munich thất bại.
27/2/1925
Hitler tái lập NSDAP.
1928
NSDAP đạt khoảng 2,6% phiếu Reichstag.
9/1930
Đảng đạt khoảng 18,3% phiếu và 107 ghế.
7 và 11/1932
Tỷ lệ phiếu lần lượt khoảng 37,3% và 33,1%.
30/1/1933
Hitler được bổ nhiệm làm thủ tướng.
5/3/1933
Bầu cử diễn ra trong điều kiện đàn áp; NSDAP đạt khoảng 43,9%.

Bài học năm 1923 là vấn đề phương tiện

Cuộc đảo chính tại Munich tháng 11 năm 1923 thất bại khi chính quyền và lực lượng vũ trang không đi theo Hitler như ông kỳ vọng. Thất bại cho thấy sự nguy hiểm của việc cố chiếm quyền bằng một hành động địa phương trong lúc chưa kiểm soát các thiết chế quyết định. Nó không chứng minh Hitler đã chấp nhận những nguyên tắc tự do hay quyền tồn tại lâu dài của đối thủ.

Sau thời gian bị giam, Hitler tái lập NSDAP ngày 27 tháng 2 năm 1925. Tái lập đảng là một công việc tổ chức: xác định ai chỉ huy, tập hợp lại các nhóm từng phân tán và xây dựng sự hiện diện có thể duy trì giữa những đợt khủng hoảng. Đảng cần một bộ máy có khả năng hoạt động thường xuyên, thay vì chỉ dựa vào khoảnh khắc kích động quần chúng.

Sự điều chỉnh mang tính chiến lược: trước khi phá bỏ trật tự, cần khai thác cơ chế mà trật tự ấy cung cấp. Việc đăng ký tổ chức, vận động và đưa ứng cử viên vào nghị viện giúp NSDAP có diễn đàn công khai. Tuy nhiên, không thể từ một phương tiện hợp pháp suy ra mục đích dân chủ. Chính khoảng cách giữa phương tiện và mục đích khiến giới quan sát đương thời dễ đánh giá sai mức độ nguy hiểm.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3]

Tổ chức địa phương biến cơ hội bầu cử thành khả năng hiện diện

Trong những năm sau 1925, NSDAP củng cố hệ thống chi bộ, cán bộ và các mạng lưới vận động. Cấu trúc ấy giúp thông điệp từ trung tâm được đưa vào những hoàn cảnh địa phương khác nhau. Một đảng muốn tăng phiếu phải có người thuê địa điểm, phát tài liệu, sắp xếp diễn giả và giữ liên hệ với người ủng hộ sau khi cuộc mít tinh kết thúc.

Công việc thường nhật này ít kịch tính hơn hình ảnh Hitler đứng trước biển người, nhưng giải thích vì sao đảng có thể mở rộng khi hoàn cảnh thuận lợi xuất hiện. Khủng hoảng không tự chuyển thành phiếu: phải có một tổ chức đứng sẵn ở nơi người bất mãn tìm câu trả lời. Những khẩu hiệu chung được điều chỉnh cho người làm nông, tầng lớp trung lưu hay những người lo sợ cộng sản.

Mặt khác, mạng lưới không làm Hitler bất khả chiến bại ngay lập tức. Năm 1928, NSDAP chỉ được khoảng 2,6% phiếu trong cuộc bầu cử Reichstag. Kết quả này nhắc rằng tổ chức và diễn thuyết cần một môi trường tiếp nhận. Nếu kinh tế ổn định hơn và các đảng khác duy trì được lòng tin, khả năng mở rộng của phong trào cực đoan bị giới hạn. Đó là điều kiện lịch sử có thể quan sát, không phải lời bảo đảm rằng ổn định kinh tế sẽ tự bảo vệ dân chủ.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3]

SA vẫn là thành phần của chiến lược

SA xuất hiện trong các cuộc họp, tuần hành và xung đột đường phố như một lực lượng bảo vệ đảng đồng thời đe dọa người khác. Bạo lực giúp phong trào phô diễn sự quyết liệt, làm đối thủ tốn chi phí hoạt động và biến không gian công cộng thành nơi tranh chấp quyền hiện diện. Do đó, lựa chọn tranh cử không đồng nghĩa với việc thu quân hoặc chấp nhận một sân chơi bình đẳng.

Từ góc nhìn tuyên truyền, NSDAP có thể vừa tham gia tạo ra hỗn loạn vừa tự giới thiệu là lực lượng đủ mạnh để khôi phục trật tự. Cơ chế ấy không cần mọi cử tri ủng hộ hành vi bạo lực. Một bộ phận có thể sợ xung đột đến mức chấp nhận lời hứa về một chính quyền cứng rắn. Cần phân biệt động cơ của người bỏ phiếu với chủ trương và hành động của tổ chức nhận phiếu.

Cũng cần phân biệt thời kỳ trước và sau tháng 1 năm 1933. Trước khi Hitler làm thủ tướng, nhà nước không hoàn toàn là công cụ của NSDAP, dù thực thi pháp luật có những lệch lạc và giới hạn. Sau khi có vị trí trong chính phủ và quyền lực cảnh sát, đảng có điều kiện sử dụng cưỡng chế ở quy mô khác. Không nên mô tả mọi cuộc bầu cử đầu thập niên 1930 như thể một chế độ độc tài hoàn chỉnh đã tồn tại từ trước.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3] [4]

Lời tuyên bố hợp pháp năm 1930 cần được đọc như một cam kết chiến thuật

Tháng 9 năm 1930, Hitler công khai nhấn mạnh con đường hợp pháp khi xuất hiện trong một vụ xét xử liên quan đến các sĩ quan quân đội. Thông điệp ấy có nhiều đối tượng tiếp nhận: cơ quan nhà nước cần được trấn an, cử tri bảo thủ cần bớt lo ngại và những người trong phong trào cần hiểu ưu tiên trước mắt.

Điều cần hỏi không chỉ là ông có nói sẽ tuân thủ phương thức hợp pháp hay không, mà còn là ông định làm gì sau khi có quyền. Một lực lượng có thể tránh đảo chính trong hiện tại nhưng vẫn muốn chấm dứt quyền thay thế chính phủ bằng bầu cử trong tương lai. Các mục tiêu chống dân chủ và loại trừ đối thủ của NSDAP không biến mất chỉ vì đảng nộp danh sách ứng cử.

Chính quyền có lựa chọn thực thi những giới hạn pháp luật với đe dọa, vũ trang và bạo hành mà không cần cấm mọi quan điểm đối lập. Tuy nhiên, áp dụng pháp luật đòi hỏi ý chí và sự phối hợp giữa những thiết chế vốn bị chia rẽ. Phân tích lựa chọn này giúp tránh hai cực đoan: cho rằng nền cộng hòa không thể làm gì, hoặc cho rằng một lời cấm đơn giản chắc chắn đã giải quyết được cả cuộc khủng hoảng chính trị.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3]

Đột phá năm 1930 tạo sức ép nhưng không tạo đa số tuyệt đối

Cuộc bầu cử tháng 9 năm 1930 đem lại khoảng 18,3% phiếu và 107 ghế cho NSDAP, so với 12 ghế năm 1928. Đây là thay đổi lớn về vị thế: từ một đảng nhỏ, NSDAP trở thành lực lượng mà đối thủ khó bỏ qua. Khủng hoảng kinh tế và khủng hoảng lòng tin đối với các chính phủ mở rộng thị trường cho lời hứa phá bỏ hiện trạng.

Tháng 7 năm 1932, đảng đạt khoảng 37,3%, trở thành đảng lớn nhất Reichstag. Nhưng lớn nhất không có nghĩa nắm đa số tuyệt đối. Tháng 11 cùng năm, tỷ lệ giảm xuống khoảng 33,1%. Trình tự này bác bỏ hình ảnh một đà tiến không bao giờ ngừng hoặc một cuộc ủy nhiệm dân chủ rõ ràng cho toàn bộ chương trình độc tài.

Phiếu bầu có giá trị chiến lược vì nó làm tăng khả năng mặc cả với những người kiểm soát việc bổ nhiệm chính phủ. Hitler có thể yêu cầu chức thủ tướng từ vị thế lãnh đạo một khối cử tri lớn. Nhưng ông vẫn cần quyết định của Tổng thống Hindenburg và sự tham gia của các chính khách bảo thủ. Cánh cửa quyền lực cuối cùng được mở bằng sự kết hợp giữa huy động quần chúng và thỏa thuận của giới tinh hoa, chứ không phải một phép cộng phiếu tự động.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3]

Năm 1933: từ khai thác thủ tục đến làm biến dạng cuộc cạnh tranh

Hitler được bổ nhiệm làm thủ tướng ngày 30 tháng 1 năm 1933. Những người bảo thủ tham gia chính phủ tin rằng họ có thể sử dụng sức mạnh quần chúng của NSDAP mà vẫn giữ được quyền kiểm soát. Đối với Hitler, chức vụ tạo ra quyền tiếp cận bộ máy nhà nước, điều mà những cuộc mít tinh đơn thuần không thể cung cấp.

Sau vụ cháy Reichstag, Sắc lệnh ngày 28 tháng 2 đình chỉ các quyền tự do quan trọng. Cuộc bầu cử ngày 5 tháng 3 diễn ra trong bối cảnh đàn áp và đe dọa đối thủ; NSDAP được khoảng 43,9% phiếu, vẫn không đạt đa số tuyệt đối một mình. Không thể sử dụng kết quả ấy như bằng chứng về sự cạnh tranh tự do và bình đẳng. Điều kiện tạo ra lá phiếu đã thay đổi căn bản so với một cuộc vận động thông thường.

Bức ảnh SA bắt những người cộng sản ở Berlin ngày 6 tháng 3, được GHDI giới thiệu, làm rõ việc các công cụ đường phố và quyền lực mới cùng hoạt động. Nó là bằng chứng cho một thời điểm, không đủ đo toàn bộ quy mô đàn áp. Nhưng đặt cùng các biện pháp pháp lý và cảnh sát, nó cho thấy bạo lực không phải tàn dư bị chiến lược tranh cử bỏ lại; nó là thành phần được tăng cường khi đảng bước vào chính phủ.

Đối chiếu tư liệu: [3] [4]

Điều gì thực sự thay đổi trong cách đoạt quyền?

Sự thay đổi cốt lõi sau năm 1923 là trình tự hành động. Hitler tìm cách tích lũy tổ chức và tính chính đáng bề ngoài, đi vào trung tâm quyền lực rồi dùng vị trí ấy để loại bỏ các rào cản. Tranh cử giúp đảng trở nên khó bỏ qua; bạo lực làm suy yếu đối thủ; những thỏa thuận chính trị giúp vượt qua khoảng cách giữa số phiếu và chức vụ.

Những phương tiện đó có thể hỗ trợ nhau nhưng cũng gây căng thẳng. Bạo lực quá lộ liễu có nguy cơ làm cử tri bảo thủ sợ hãi và kích thích nhà nước trấn áp. Nhấn mạnh hợp pháp quá mức lại có thể làm những thành viên muốn hành động trực tiếp mất kiên nhẫn. Giữ được các nhóm khác nhau trong một phong trào là một phần của bài toán quyền lực, không phải chứng cứ rằng mọi bước đi đều nằm trong một kế hoạch hoàn hảo từ đầu.

Bài học lịch sử ở đây nằm trong cách đánh giá hành vi của một tổ chức: tham gia bầu cử là dữ kiện quan trọng, nhưng chưa đủ để xác định thái độ với dân chủ. Cần xem tổ chức ấy có chấp nhận đối thủ được hoạt động, có kiềm chế lực lượng của mình và có chấp nhận khả năng bị thay thế hay không. Với NSDAP, các câu hỏi đó cho thấy ranh giới giữa sử dụng thủ tục và tôn trọng nền chính trị dân chủ đã bị cố ý xóa nhòa.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [4]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Die Neugründung der NSDAP 1925 — Deutsches Historisches Museum
  2. Die Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei (NSDAP) — Deutsches Historisches Museum
  3. Adolf Hitler and the Nazi Rise to Power, 1918–1933 — United States Holocaust Memorial Museum
  4. SA Members Arrest Communists in Berlin (March 6, 1933) — German Historical Institute, German History in Documents and Images