BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

HITLER VÀ CON ĐƯỜNG QUYỀN LỰC · NGHIÊN CỨU 42

Đảo chính quán bia 1923 thất bại nhưng lại giúp Hitler được gì?

Đảo chính ngày 8–9/11/1923 khiến Hitler mất tự do và đảng Quốc xã bị cấm; đó không phải một thắng lợi được ngụy trang. Những lợi ích về sau xuất hiện vì tòa án cho ông một diễn đàn, áp dụng hình phạt nhẹ và để ông sớm trở lại hoạt động. Hitler khai thác các cơ hội ấy để đổi phương thức giành quyền lực và dựng huyền thoại về thất bại. Muốn hiểu điều ông được, cần nhìn cả những người đã giúp hậu quả của cuộc đảo chính trở nên ít nghiêm trọng hơn.

Hitler và các bị cáo liên quan đảo chính Munich tại phiên tòa năm 1924.

Hitler và các bị cáo liên quan đảo chính Munich tại phiên tòa năm 1924. Đây là ảnh giai đoạn xét xử, không phải cảnh đảo chính tháng 11/1923; bản Commons đã được phục chế.

Bundesarchiv, Bild 102-00344A / Heinrich Hoffmann; bản phục chế Commons: AlMare / CC BY-SA 3.0 Germany; thu nhỏ và chuyển WebP; giữ giấy phép tương tự. · Nguồn: Wikimedia Commons; Bundesarchiv · CC BY-SA 3.0 Germany

Những mốc cần đặt cạnh nhau

8–9/11/1923
Đảo chính ở Munich thất bại; chính quyền ngăn cuộc chiếm quyền.
26/2/1924
Phiên xử các thủ lĩnh đảo chính bắt đầu.
1/4/1924
Hitler bị kết án năm năm giam giữ tại pháo đài.
12/1924
Hitler được trả tự do sớm.
1925
Quốc xã được tái tổ chức; chiến lược bầu cử kết hợp với bạo lực tiếp tục phát triển.

Canh bạc ở Munich dựa trên một liên minh không thuộc quyền Hitler

Năm 1923, siêu lạm phát và xung đột quanh Ruhr làm chính quyền trung ương suy yếu, nhưng bất mãn không đồng nghĩa người cầm quyền ở Bavaria sẵn sàng giao bộ máy cho Hitler. Gustav von Kahr giữ vai trò lãnh đạo chính trị đặc biệt tại bang; Otto von Lossow chỉ huy lực lượng quân đội địa phương; Hans von Seisser đứng đầu cảnh sát bang. Họ có chương trình bảo thủ và chống Berlin riêng. Hitler cần sự hậu thuẫn hoặc ít nhất sự tuân phục của những người nắm công cụ nhà nước, chứ không chỉ sự tán thưởng của người nghe diễn thuyết.

Tối 8/11, Hitler cùng lực lượng vũ trang xông vào cuộc họp ở Bürgerbräukeller. Ông tìm cách ép Kahr, Lossow và Seisser chấp nhận một cuộc tiến quân chính trị từ Munich tới Berlin. Tên tuổi Erich Ludendorff, vị tướng nổi tiếng từ Thế chiến I, được dùng để tạo uy tín và hy vọng binh sĩ sẽ không chống lại. Đây là sự kết hợp giữa đe dọa trực tiếp và việc vay mượn thẩm quyền của giới quân sự cũ. Nó không tương đương việc đã có quyền chỉ huy thực tế đối với các đơn vị cần thiết.

Khi thoát khỏi sự khống chế, ba nhân vật Bavaria rút lại lời ủng hộ. Ngày 9/11, cuộc tuần hành của lực lượng đảo chính đụng độ cảnh sát và bị đánh bại. Điểm thất bại nằm ở sự nhầm lẫn giữa một cam kết giành được dưới họng súng với sự hợp tác có thể duy trì khi người bị ép trở lại bộ máy của mình. Không thể chiếm nhà nước chỉ bằng việc làm vài người tuyên bố rằng họ đã tham gia cách mạng. Cuộc đảo chính phơi bày khoảng cách giữa sức huy động đường phố và quyền điều động lực lượng có tổ chức.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3]

Thất bại để lại tổn thất thật, không phải một lớp học miễn phí

Có người thiệt mạng, Hitler bị bắt và phong trào mất khả năng hoạt động công khai dưới tên tổ chức cũ. Những người tham gia phải đối diện truy tố; uy tín giữa các phe dân tộc chủ nghĩa cũng bị thử thách. Nếu chỉ kể phiên tòa làm Hitler nổi tiếng, ta dễ biến cuộc đảo chính thành một bước đi khôn ngoan đã được tính sẵn. Tư liệu không cho phép kết luận như vậy. Hitler muốn giành quyền ngay năm 1923; việc ông không đạt mục tiêu là điều có thể xác định độc lập với cách ông khai thác thất bại sau này.

Lợi thế chỉ hình thành qua những lựa chọn tiếp theo của các thiết chế và con người. Nhà nước có thể vừa trấn áp một cuộc nổi loạn thành công vừa xử lý thủ lĩnh của nó theo cách làm giảm tác dụng răn đe. Câu hỏi vì thế không nên dừng ở việc cảnh sát có bảo vệ được trật tự trong ngày 9/11 hay không. Cần theo dõi ai điều hành phiên tòa, chuẩn mực nào được dùng để đánh giá bị cáo và mức độ tổ chức còn có thể duy trì sau khi bị cấm.

Nhìn như vậy cũng giúp tránh một ngộ nhận về sự mạnh yếu của Weimar. Nền cộng hòa không hoàn toàn bất lực: lực lượng an ninh đã ngăn một cuộc chiếm quyền. Nhưng năng lực cưỡng chế trong một thời điểm không bảo đảm toàn bộ nhà nước cùng bảo vệ những giá trị chính trị của chế độ. Nếu tòa án thông cảm với mục tiêu chống cộng hòa của bị cáo, thành công trên đường phố có thể không chuyển thành một giới hạn lâu dài đối với hoạt động phá hoại nền cộng hòa.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3] [4]

Phiên tòa năm 1924: bị cáo được đổi chủ đề từ hành vi sang sứ mệnh

Phiên xử diễn ra từ ngày 26/2 đến 1/4/1924 tại Munich, do Georg Neithardt chủ tọa. Bundesarchiv và German Historical Institute đều nhấn mạnh thái độ thiên vị thuận lợi cho các bị cáo. Hitler được phát biểu dài, công kích chính phủ và trình bày động cơ chính trị. Một thủ tục nhằm xét trách nhiệm cho hành vi cụ thể vì thế đồng thời trở thành nơi quảng bá cách nhìn của người bị xét xử. Sự chú ý của báo chí mở rộng phạm vi tiếp cận vượt ra ngoài những cuộc họp đảng địa phương.

Trong bài biện hộ còn được lưu lại, Hitler không chỉ phủ nhận những cáo buộc theo nghĩa kỹ thuật. Ông cố chuyển thước đo từ việc vi phạm luật sang việc tự nhận cứu quốc gia và chống chủ nghĩa Marx. Cách nói ấy đặt tòa án trước một lựa chọn sai lệch: hoặc thừa nhận lòng yêu nước của bị cáo, hoặc bị mô tả như không hiểu nhu cầu của dân tộc. Đây là một nguồn để nghiên cứu thủ pháp tự biện hộ, không phải bằng chứng rằng mục tiêu hay lời giải thích của Hitler là đúng.

Quyền biện hộ tự nó là một bảo đảm pháp lý cần thiết. Vấn đề lịch sử không phải mọi bị cáo chính trị đều phải bị bịt miệng, mà là người xét xử đã để sự đồng cảm ý thức hệ ảnh hưởng việc điều hành và đánh giá hành vi tới đâu. Khi một phiên tòa dung nạp rộng rãi công kích nền cộng hòa rồi xem động cơ được trình bày là tình tiết cao quý, bị cáo có thể thu được tính chính danh mà cuộc đảo chính chưa đem lại. Sự khoan dung trong xét xử không đồng nghĩa công bằng khi nó nghiêng về một phe.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3]

Bản án và Landsberg: cơ hội phục hồi được mở bởi nhà nước

Ngày 1/4, Hitler bị kết án phản quốc với năm năm giam giữ tại pháo đài và khoản phạt tiền; đây là mức tối thiểu được áp dụng theo các tình tiết giảm nhẹ. Những người khác nhận mức án khác nhau, còn Ludendorff được tha bổng. Phán quyết không nên được mô tả như Hitler thắng kiện: ông vẫn bị xác định có tội. Nhưng mức phạt, điều kiện chấp hành và khả năng được trả tự do sớm làm khoảng cách giữa kết tội trên giấy và hậu quả chính trị thực tế trở nên rất lớn.

Hitler được thả trong tháng 12/1924, không phải sau khi chấp hành đủ năm năm. Tại Landsberg, điều kiện tiếp xúc và làm việc tương đối thuận lợi cho phép ông duy trì quan hệ và soạn thảo phần đầu Mein Kampf với sự trợ giúp của Rudolf Hess. Nội dung tác phẩm cho thấy chương trình cực đoan tiếp tục tồn tại; không có cơ sở để coi thời gian tù đã khiến ông từ bỏ mục tiêu chống dân chủ. Đổi phương pháp tiếp cận quyền lực không có nghĩa đổi mục tiêu sử dụng quyền lực.

Lợi ích đáng chú ý nhất của thời gian này là khả năng tái trình bày mình: người thất bại có thể được dựng thành người đã chịu tù vì một sứ mệnh. Nhưng thông điệp ấy chỉ phát huy tác dụng khi có người truyền bá, tổ chức tiếp nhận và điều kiện xã hội thuận lợi. Một cuốn sách hay một câu chuyện về tù đày không tự chuyển thành phiếu bầu. Cần giữ khoảng cách giữa nguồn lực tuyên truyền mới hình thành và sức mạnh chính trị mà phong trào chỉ giành được nhiều năm sau.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [4]

Bài học Hitler rút ra không phải từ bỏ bạo lực

Sau khi trở lại, Hitler đặt trọng tâm lớn hơn vào xây dựng đảng, tham gia bầu cử và tìm cách tiếp cận quyền lực qua các thủ tục hiện hành. Sự thay đổi có thể hiểu từ thất bại năm 1923: tiến công trực diện khi chưa kiểm soát quân đội và cảnh sát có nguy cơ bị dập tắt. Tuy nhiên, gọi đó là chuyển từ bạo lực sang dân chủ sẽ sai về bản chất. Tuyên truyền, tổ chức bán quân sự và việc đe dọa đối thủ tiếp tục là những thành phần của chiến lược Quốc xã.

Bầu cử cung cấp một nguồn sức mạnh mà cuộc đảo chính không tạo được: khả năng tuyên bố có hậu thuẫn quần chúng và dùng số ghế làm đòn bẩy trong thương lượng. Nhưng thắng cử tương đối cũng không tự đưa Hitler vào ghế thủ tướng. Năm 1933 còn cần quyết định bổ nhiệm của Hindenburg và sự hợp tác của các lực lượng bảo thủ. Từ góc nhìn quyền lực, Hitler học cách kết hợp các nguồn lực khác nhau thay vì đặt toàn bộ hy vọng vào một cuộc tiến quân được sự nổi tiếng của Ludendorff bảo trợ.

Điều đáng sợ là chiến thuật có thể thích ứng trong khi mục tiêu phá bỏ kiểm soát dân chủ vẫn bền. Một tổ chức chấp nhận đăng ký tranh cử chưa chắc chấp nhận quyền tồn tại lâu dài của đối thủ. Vì vậy, quan sát lịch sử cần kiểm tra cách phong trào đối xử với luật lệ, bạo lực và khả năng luân chuyển quyền lực. Chỉ nhìn hình thức hoạt động nghị viện sẽ bỏ qua sự phối hợp giữa những gì diễn ra trong hội trường với sức ép được tạo ra bên ngoài.

Đối chiếu tư liệu: [1] [5]

Được gì từ thất bại, và vì sao điều đó không biến năm 1933 thành tất yếu?

Hitler thu được sự chú ý rộng hơn, một câu chuyện tự biện hộ, thời gian tái tổ chức và nhận thức rõ hơn về giới hạn của đảo chính trực diện. Nhưng tất cả đều là lợi ích có điều kiện. Chúng dựa một phần vào tòa án thiên vị và cách nhà nước xử lý sau thất bại; phần khác dựa vào khả năng khai thác của phong trào. Không thể lấy kết cục năm 1933 để kết luận mỗi tổn thất năm 1923 thực chất đều có lợi hoặc cuộc đảo chính đã bí mật thành công theo một cách khác.

Một giả thuyết phản thực tế là việc thực thi pháp luật nghiêm minh hơn có thể làm sự phục hồi của Hitler khó hơn. Cơ chế đó có lý: thời gian bị hạn chế dài hơn và ít cơ hội tuyên truyền hơn có thể thay đổi quá trình tổ chức. Tuy nhiên, không thể từ đó bảo đảm cực hữu Đức biến mất; những nhân vật và mạng lưới khác vẫn tồn tại. Giá trị của câu hỏi là làm rõ trách nhiệm của các thiết chế, không phải tìm một thao tác duy nhất có thể chắc chắn xóa bỏ mọi thảm họa về sau.

Kết luận quan trọng là một cuộc nổi loạn thất bại vẫn có thể nuôi dưỡng nguy cơ tương lai nếu người chủ trương phá luật được hưởng sự thông cảm chọn lọc từ những người thi hành luật. Năm 1923 chứng minh bạo lực Quốc xã có thể bị chặn; năm 1924 cho thấy việc chặn một hành động không đồng nghĩa đã đóng các con đường phục hồi. Những lợi ích Hitler thu được không phát sinh tự nhiên từ thất bại. Chúng được tạo ra và sử dụng trong một chuỗi quyết định mà nhiều người ngoài Hitler có phần trách nhiệm.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [4] [5]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Beer Hall Putsch (Munich Putsch) — United States Holocaust Memorial Museum
  2. Hitler’s Speech at the Putsch Trial: tư liệu biện hộ và phần dẫn sử học — German Historical Institute, German History in Documents and Images
  3. Auftakt des Prozesses gegen Adolf Hitler, 26. Februar 1924 — Bundesarchiv
  4. Urteil im Hitler-Prozess: bản án ngày 1/4/1924 — Deutsches Historisches Museum
  5. Adolf Hitler and the Nazi Rise to Power, 1918–1933 — United States Holocaust Memorial Museum