BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

HITLER VÀ CON ĐƯỜNG QUYỀN LỰC · NGHIÊN CỨU 51

Sùng bái lãnh tụ được xây dựng qua truyền thông Đức Quốc xã ra sao?

Sùng bái Hitler không xuất hiện chỉ vì một người biết diễn thuyết. Nó được xây dựng bằng những hình ảnh tưởng như trái ngược: một lãnh tụ phi thường cứu nước và một con người gần gũi, yêu trẻ nhỏ, hiểu nỗi khổ thường ngày. Tuyên truyền nối hai hình ảnh ấy với khủng hoảng, các thành công được phô bày và nghi thức trung thành bắt buộc. Muốn hiểu sức mạnh của huyền thoại này, phải phân biệt điều chế độ muốn công chúng tin với điều các nguồn thực sự chứng minh công chúng đã tin.

Đám đông thực hiện nghi thức chào tại Berlin trong dịp Hitler tiếp ngoại giao đoàn, ngày 12/9/1934.

Đám đông thực hiện nghi thức chào tại Berlin trong dịp Hitler tiếp ngoại giao đoàn, ngày 12/9/1934. Một cảnh công khai không tự đo được niềm tin riêng của toàn bộ dân chúng.

Bundesarchiv, Bild 102-04091A / Không rõ nhiếp ảnh gia / CC BY-SA 3.0 Germany; thu nhỏ và chuyển WebP; giữ giấy phép tương tự. · Nguồn: Wikimedia Commons; Bundesarchiv · CC BY-SA 3.0 Germany

Những mốc cần đặt cạnh nhau

1932
Hoffmann xuất bản tập ảnh Hitler wie ihn keiner kennt; chiến dịch máy bay làm nổi bật hình ảnh lãnh tụ hiện đại.
1933–1943
Các thư được GHDI tuyển chọn cho thấy những dạng ngưỡng mộ và cầu xin can thiệp cá nhân.
1933–1945
Nghi thức trung thành và hình ảnh lãnh tụ được phổ biến trong đời sống công cộng dưới chế độ độc tài.

Hai gương mặt phục vụ cùng một lời hứa

Trong thời Cộng hòa Weimar bất ổn, Quốc xã trình bày Hitler như lời giải đứng trên những cuộc mặc cả đảng phái. Theo USHMM, các vai người lính, người cha và nhân vật cứu rỗi cùng xuất hiện trong hình ảnh công khai. Đó là chân dung do những người vận động chính trị chủ động tạo ra, không phải mô tả trung lập về phẩm chất của ông.

Nếu chỉ dựng một người phi thường, tuyên truyền có nguy cơ làm ông xa lạ. Nếu chỉ dựng một công dân bình thường, nó khó giải thích vì sao người ấy phải có quyền lực vượt mọi người. Kết hợp hai cấp độ giải quyết nghịch lý: lãnh tụ được cho là đủ mạnh để cứu quốc gia nhưng vẫn đủ gần để hiểu một gia đình. Đây là phân tích chức năng của hình ảnh, không phải bằng chứng mọi người xem ảnh đều bị thuyết phục.

Lời hứa ấy còn thay đổi cách đặt câu hỏi chính trị. Thay vì so sánh chương trình, kiểm tra ngân sách hoặc đòi cơ chế chịu trách nhiệm, công chúng được mời đặt niềm tin vào một người. Khả năng quyết định trở thành phẩm chất cá nhân khó kiểm chứng. Chính khoảng cách giữa lời hứa cứu rỗi và phương pháp kiểm tra chính sách là vấn đề trung tâm của sùng bái lãnh tụ.

Đối chiếu tư liệu: [1] [5]

Heinrich Hoffmann và cái riêng tư được lựa chọn

Năm 1932, Heinrich Hoffmann xuất bản tập ảnh Hitler wie ihn keiner kennt, giới thiệu một Hitler mà người xem được mời tin là chưa từng biết. Hiện vật tại Deutsches Historisches Museum xác định Hoffmann là người chụp chân dung thân cận, có vai trò quảng bá huyền thoại bằng nhiếp ảnh. Hình ảnh đời thường trong một ấn phẩm vận động vì vậy cần được đọc như sản phẩm lựa chọn và bố trí.

DHM mô tả những vai gần gũi được nhấn mạnh: người bạn của trẻ em, người thích chó, thiên nhiên và ô tô. Những chi tiết ấy không tự chứng minh khả năng quản trị hay đạo đức của một chính khách. Nhưng chúng có thể làm nhiệm vụ trung gian: chuyển một quan hệ quyền lực trừu tượng thành cảm giác quen thuộc, khiến người xem tưởng như biết tính cách của người mình chưa từng gặp.

Đọc ảnh như nguồn lịch sử đòi hỏi hỏi cả phần ngoài khung hình. Ai chọn cảnh? Ai được xuất hiện cạnh lãnh tụ? Những cảnh nào không được in? Một khoảnh khắc dịu dàng có thể là sự kiện thật trước ống kính, đồng thời vẫn bị sử dụng để che khuất những lựa chọn đàn áp. Không cần kết luận mọi bức ảnh đều giả mới nhận ra tính chính trị của việc tuyển chọn.

Đối chiếu tư liệu: [5] [6]

Diễn thuyết là một sự kiện được dàn dựng

DHM ghi nhận chiến dịch đi máy bay năm 1932 giúp Hitler xuất hiện tại nhiều thành phố, tạo ấn tượng hiện đại và năng động. Thông điệp không chỉ nằm trong nội dung bài nói. Nhịp xuất hiện, đoàn người, âm nhạc, cờ và ánh sáng đặt người diễn thuyết vào một trải nghiệm tập thể được chuẩn bị. Người có mặt vừa nghe một lập luận vừa nhìn thấy những người khác phản ứng.

Tuy nhiên, không thể từ cảnh đám đông suy thẳng ra mức tăng phiếu. Nghiên cứu của Peter Selb và Simon Munzert trên năm cuộc bầu cử giai đoạn 1927–1933 tìm thấy tác động cận biên nhìn chung nhỏ của các lần Hitler trực tiếp diễn thuyết, với ngoại lệ đáng chú ý ở vòng hai bầu tổng thống năm 1932. Kết quả này đặt giới hạn cho câu chuyện một bài nói tự nó làm đổi hướng toàn bộ xã hội.

Cũng không nên đảo ngược phát hiện ấy thành tuyên truyền vô dụng. Nghiên cứu đo một loại tiếp xúc và một kết quả cụ thể, trong môi trường vốn đã có tổ chức đảng, báo chí và khủng hoảng. Một buổi mít tinh có thể củng cố người ủng hộ, cung cấp hình ảnh cho người vắng mặt hoặc duy trì tinh thần tổ chức. Các chức năng ấy khác với câu hỏi có thêm bao nhiêu lá phiếu ngay tại địa phương.

Đối chiếu tư liệu: [4] [5]

Thư gửi lãnh tụ cho thấy kỳ vọng gì?

Tuyển tập thư tại German History in Documents and Images đưa người đọc từ quảng trường vào những lời cầu xin cụ thể. Có thư từ vùng Memel gọi Hitler như người giải cứu; có thư trẻ em ca ngợi việc sáp nhập Sudetenland; có người mẹ xin giúp đưa thi thể con về chôn cất. Các lá thư cho thấy hình ảnh lãnh tụ có thể đi vào nhu cầu cá nhân, không chỉ tồn tại trên áp phích.

Nhưng chính sự cụ thể ấy đòi hỏi thận trọng. Thư từ là hành vi giao tiếp với quyền lực: người viết có thể bộc lộ niềm tin, đồng thời chọn cách xưng hô mà họ nghĩ dễ nhận được sự giúp đỡ. Tuyển tập được lưu giữ và công bố không phải mẫu ngẫu nhiên của dân số. Nó chứng minh những dạng kỳ vọng đã tồn tại, không cho phép tính tỷ lệ người Đức có cùng tình cảm.

Một số bức thư còn lặp lại định kiến bài Do Thái và yêu sách loại trừ người khác. Không nên chỉ kể chúng như tình cảm ngây thơ giữa nhân dân với lãnh tụ. Sự gần gũi trong cộng đồng được hứa hẹn có thể đi cùng việc xác định ai bị đẩy ra ngoài. Huyền thoại cứu rỗi vì thế cần được đọc cùng cái giá mà những người bị coi là kẻ thù phải chịu.

Đối chiếu tư liệu: [2]

Từ hình ảnh đến cách vận hành quyền lực

Ian Kershaw phân tích huyền thoại Führer như một yếu tố hội nhập, huy động và tạo tính chính danh. Trọng tâm không chỉ là Hitler trực tiếp làm gì, mà còn là những người khác hiểu ông đại diện cho điều gì. Trong cách tiếp cận này, hình ảnh lãnh tụ có thể ảnh hưởng tới hành vi bộ máy ngay cả khi không có một mệnh lệnh riêng cho từng việc.

Có thể hiểu cơ chế ấy qua quan hệ giữa mục tiêu và phần thưởng chính trị. Khi lòng trung thành được đánh giá bằng việc phục vụ ý chí được gán cho lãnh tụ, cấp dưới có động cơ trình bày sáng kiến như đóng góp cho một sứ mệnh chung. Hình ảnh một người đứng trên xung đột giúp hợp nhất lòng trung thành, nhưng không nhất thiết làm cơ quan nhà nước phối hợp rõ ràng hơn. Uy tín cá nhân và trật tự hành chính là hai vấn đề khác nhau.

Đây là nhận định sử học về một hệ thống, không phải lời miễn trách nhiệm cho người đứng đầu. Phân tích cách thuộc cấp sử dụng biểu tượng Hitler không có nghĩa các chính sách tự hình thành ngoài ý thức hệ và quyền lực của ông. Nó mở rộng phạm vi trách nhiệm: cần xem cả người tạo hình ảnh, người khai thác hình ảnh và những người biến kỳ vọng thành hành động cụ thể.

Đối chiếu tư liệu: [3]

Một nghi thức công khai không phải một lá phiếu kín

Từ năm 1933, hình ảnh và nghi thức trung thành xuất hiện dày đặc trong không gian công cộng. USHMM lưu ý việc không tuân theo có thể báo hiệu bất đồng trong một chế độ trừng phạt chỉ trích. Vì vậy, người nghiên cứu không được đếm những cánh tay chào rồi coi đó là phép đo trực tiếp của lòng tin tự do. Hành vi quan sát được nằm trong một cấu trúc thưởng phạt.

Điều này cũng không chứng minh mọi biểu hiện trung thành đều miễn cưỡng. Thư từ đã cho thấy có những trường hợp ngưỡng mộ và kỳ vọng tích cực. Bài toán lịch sử là giữ cùng lúc nhiều động cơ: tin tưởng, hy vọng được giúp, muốn hòa vào số đông, tìm lợi ích hoặc sợ bị chú ý. Chúng có thể cùng tồn tại ở một người và thay đổi theo hoàn cảnh.

Muốn so sánh mức tiếp nhận, cần phối hợp các loại nguồn thay vì tìm một con số thần kỳ: thư, báo cáo đương thời, nhật ký và hành vi trong bối cảnh cụ thể. Mỗi loại có thiên lệch riêng. Đặc biệt, lời hồi tưởng sau chiến tranh có thể làm nhẹ sự ủng hộ trước đó. Nhận ra giới hạn nguồn không khiến nghiên cứu bất khả thi; nó giúp kết luận đúng tầm bằng chứng.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Vì sao huyền thoại là một vấn đề lịch sử quyền lực?

Trường hợp này cho thấy truyền thông chính trị có thể làm nhiều hơn quảng bá một chương trình. Nó định hình nơi công chúng đặt hy vọng và cách giải thích trách nhiệm. Khi thành công được quy về phẩm chất lãnh tụ còn thất bại có thể bị giải thích như lỗi thực hiện, việc đánh giá người quyết định bị tách khỏi hậu quả của quyết định. Đó là một khả năng phân tích cần kiểm tra trong từng nguồn, không phải công thức áp lên mọi người Đức.

Không có bằng chứng cho phép khẳng định một cách đơn giản rằng thiếu những bức ảnh hoặc cuộc mít tinh thì Hitler chắc chắn thất bại. Phản thực tế ấy phải tính thêm khủng hoảng kinh tế, lựa chọn của giới bảo thủ, bạo lực và sự suy yếu của thiết chế. Tuy nhiên, việc không thể tính chính xác một kết quả giả định không làm mất giá trị của việc xác định sản phẩm tuyên truyền, người tổ chức và đối tượng mà nó nhắm tới.

Bài học nghiên cứu nằm ở cách đọc: một chân dung thân thiện không trả lời câu hỏi ai có quyền bắt giữ; một đám đông không thay được bằng chứng về lựa chọn tự do; một lá thư nhiệt thành không đại diện cả xã hội. Khi đặt hình ảnh cạnh thiết chế và nguồn tiếp nhận, ta thấy rõ hơn vì sao một huyền thoại có thể góp phần làm quyền lực cá nhân vượt khỏi khả năng kiểm soát thông thường.

Đối chiếu tư liệu: [3] [4] [6]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Making a Leader — United States Holocaust Memorial Museum
  2. Letters to Hitler (1933–1943) — German Historical Institute, German History in Documents and Images
  3. Ian Kershaw, Le « mythe du Führer » et la dynamique de l’État nazi — Cambridge University Press, scholarly publication
  4. Peter Selb and Simon Munzert, Examining a Most Likely Case for Strong Campaign Effects: Hitler’s Speeches and the Rise of the Nazi Party, 1927–1933 (2018) — Cambridge University Press, scholarly publication
  5. NS-Propaganda: Führerkult und Kampfzeit — Deutsches Historisches Museum
  6. Hitler wie ihn keiner kennt, 1932: brochure by Heinrich Hoffmann — Deutsches Historisches Museum