HITLER VÀ CON ĐƯỜNG QUYỀN LỰC · NGHIÊN CỨU 50
Hitler hợp nhất chức vụ nguyên thủ và thủ tướng bằng cách nào?
Hitler hợp nhất chức vụ nguyên thủ và thủ tướng bằng một đạo luật do nội các ban hành ngày 1 tháng 8 năm 1934, có hiệu lực khi Tổng thống Hindenburg qua đời ngày hôm sau. Cuộc trưng cầu dân ý ngày 19 tháng 8 diễn ra sau sự thay đổi ấy, không phải thời điểm đầu tiên tạo ra nó. Trình tự này cho thấy một thủ pháp quyền lực: chuẩn bị quyết định trước, thực hiện ngay khi một điểm chặn biến mất, rồi tổ chức sự tán thành của công chúng để củng cố kết quả đã có.

Tang lễ Hindenburg tại Đài tưởng niệm Tannenberg, ngày 7/8/1934. Sự kiện diễn ra sau khi chức tổng thống đã được hợp nhất vào quyền lực của Hitler.
Bundesarchiv, Bild 183-2006-0429-502 / Không rõ nhiếp ảnh gia / CC BY-SA 3.0 Germany; thu nhỏ và chuyển WebP; giữ giấy phép tương tự. · Nguồn: Wikimedia Commons; Bundesarchiv · CC BY-SA 3.0 Germany
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 1/8/1934
- Nội các ban hành luật hợp nhất chức tổng thống với thủ tướng, hiệu lực khi Hindenburg qua đời.
- 2/8/1934
- Hindenburg qua đời; cơ chế hợp nhất có hiệu lực. Quân đội tuyên thệ với Hitler.
- 19/8/1934
- Trưng cầu dân ý tán thành sự hợp nhất đã được thực hiện.
- 20/8/1934
- Ban hành luật quy định lời thề của công chức và binh sĩ.
Vì sao chức tổng thống vẫn quan trọng sau năm 1933?
Khi Hitler được bổ nhiệm làm thủ tướng tháng 1 năm 1933, ông chưa đồng thời trở thành tổng thống. Hindenburg vẫn nắm chức nguyên thủ và những thẩm quyền quan trọng của chức vụ ấy. Uy tín của vị tổng thống trong các giới quân sự và bảo thủ cũng tạo ra một nguồn chính đáng mà Hitler không thể đơn giản thay thế bằng chức lãnh đạo đảng.
Đạo luật Trao quyền tháng 3 năm 1933 làm thay đổi sâu sắc cơ chế lập pháp, nhưng trên văn bản vẫn bảo lưu các quyền của tổng thống. Vì thế, không nên nói rằng tất cả quyền lực nhà nước đã được hợp nhất ngay trong ngày Hitler làm thủ tướng. Quyền lực thực tế của Quốc xã tăng rất nhanh, song những chức vụ và quan hệ chưa nằm trọn trong một cá nhân vẫn ảnh hưởng cách ông phải tính toán.
Đến mùa hè năm 1934, sức khỏe Hindenburg khiến vấn đề kế nhiệm trở nên cấp bách. Với Hitler, một cuộc thay thế nguyên thủ theo cách thông thường có nguy cơ tạo ra một người khác đứng trên hoặc bên cạnh mình. Vấn đề không chỉ là danh hiệu: ai có thể bổ nhiệm, đại diện nhà nước và giữ quan hệ đặc biệt với quân đội sẽ ảnh hưởng đến mức độ tự chủ của thủ tướng.
Đọc đạo luật ngày 1 tháng 8: hai điều khoản, một sự chuyển giao lớn
Văn bản được lưu trong bộ tài liệu Nuremberg tại Yale mang số 2003-PS quy định hợp nhất chức vụ Tổng thống Đế chế với chức Thủ tướng Đế chế. Theo Điều 1, các quyền trước đó của tổng thống được chuyển cho Hitler với danh xưng Führer và Thủ tướng. Nội dung này làm rõ người hưởng quyền lực cụ thể, thay vì thiết lập một cơ chế kế nhiệm mở cho cạnh tranh chính trị.
Điều 2 quy định luật có hiệu lực từ thời điểm Hindenburg qua đời. Đây là chi tiết dễ bị mất khi một dòng thời gian rút gọn chỉ ghi cái chết hoặc cuộc trưng cầu dân ý. Luật được chuẩn bị ngày 1 tháng 8, trước khi cái chết xảy ra; nó được thiết kế để sự chuyển giao diễn ra ngay mà không cần chờ một quy trình quyết định mới sau đó.
Danh sách người ký còn cho thấy đây là hành vi của nội các, không phải một mảnh giấy chỉ mang ý chí cá nhân Hitler. Những người đứng đầu các bộ cùng tham gia cung cấp hình thức nhà nước cho sự chuyển đổi. Sự đồng hành của bộ máy có ý nghĩa lớn: nó khiến các cơ quan có thể nhận lệnh như đang thi hành một quyết định chính phủ, đồng thời thu hẹp khả năng xuất hiện khoảng trống để bàn về lựa chọn khác.
Ngày 2 tháng 8: một cơ chế đã được đặt sẵn bắt đầu hoạt động
Hindenburg qua đời ngày 2 tháng 8 năm 1934. Theo điều khoản hiệu lực vừa ban hành, việc chuyển quyền không phải đợi đến ngày 19 tháng 8. Nguồn USHMM về cái chết của Hindenburg và bản luật gốc giúp xác định rõ hai mốc: thời điểm thay đổi thể chế và thời điểm tổ chức biểu quyết tán thành không trùng nhau.
Tại sao tốc độ lại quan trọng? Một khoảng chờ có thể tạo không gian cho các giới chính trị và quân sự thảo luận về người kế nhiệm hoặc cách giữ quyền tổng thống độc lập. Một văn bản đặt sẵn điều kiện hiệu lực biến biến cố sinh học của một cá nhân thành tín hiệu vận hành một quyết định chính trị đã hoàn tất. Hitler không cần công khai thương lượng một trật tự mới sau khi nguyên thủ mất.
Tuy nhiên, nói rằng quyết định có hiệu lực không đồng nghĩa mọi vấn đề tính hợp hiến đã được giải quyết. Đạo luật Trao quyền vốn có những giới hạn trên giấy liên quan đến tổng thống. Chính phủ có lợi ích khi trình bày việc hợp nhất như một giải pháp hợp lệ và cần thiết. Người nghiên cứu phải phân biệt sự tự biện minh của chính quyền với một phán quyết độc lập về tính chính đáng của hành vi đó.
Quân đội tuyên thệ với cá nhân đã làm thay đổi quan hệ trung thành
Cùng ngày 2 tháng 8, quân đội tuyên thệ trung thành với Hitler. Năm 1934, tên gọi thích hợp là Reichswehr; việc dùng tên Wehrmacht cho mọi sự kiện giai đoạn này dễ kéo trình tự sau năm 1935 ngược về trước. Nội dung hướng tới cá nhân có ý nghĩa khác với sự trung thành được diễn đạt đối với hiến pháp hoặc một chức vụ được kiểm soát bằng quy tắc.
Một lời thề không tự động làm mọi sĩ quan trở nên đồng nhất trong suy nghĩ. Động cơ có thể gồm quan niệm danh dự quân nhân, tính toán bảo vệ tổ chức, sự chống cộng và kỳ vọng vào tái vũ trang. Nhưng hình thức cam kết cá nhân tạo thêm một ràng buộc khi người lính phải cân nhắc quan hệ giữa mệnh lệnh, bổn phận và trách nhiệm. Nó giúp Hitler nối quyền lực thể chế với sự phục tùng mang tính cá nhân.
Cần tách mốc tuyên thệ đầu tháng 8 khỏi đạo luật về lời thề của công chức và binh sĩ ngày 20 tháng 8, được lưu với số 2061-PS. Văn bản ngày 20 là một bước quy định pháp lý sau đó, không phải bằng chứng rằng quân đội chỉ bắt đầu tuyên thệ vào ngày này. Giữ hai mốc riêng giúp tránh một lỗi thường gặp: lấy ngày của văn bản pháp luật để thay cho ngày hành động đã xảy ra.
Ngày 19 tháng 8: vì sao vẫn cần một cuộc trưng cầu dân ý?
Nếu quyền đã được hợp nhất từ ngày 2 tháng 8, cuộc biểu quyết ngày 19 nhằm mục đích gì? Nó cung cấp một màn trình diễn về sự tán thành của cộng đồng quốc gia và làm cho quyết định của nội các mang diện mạo một ý chí công chúng. Chính quyền không chỉ cần công cụ cưỡng chế; nó còn muốn người dân và các cơ quan nhìn thấy một hình ảnh thống nhất quanh lãnh tụ.
Nhưng trưng cầu diễn ra sau khi các đảng đối lập đã bị loại bỏ và những quyền tự do căn bản bị phá hủy. Do đó, không thể đọc lá phiếu như một cuộc lựa chọn giữa những phương án chính trị được vận động bình đẳng. Người dân không được đặt trong cùng điều kiện như một nền dân chủ có báo chí tự do, tổ chức đối lập hợp pháp và sự an toàn để phản đối.
Mặt khác, cưỡng chế không cho phép kết luận rằng mọi sự tán thành đều giả. Chế độ có người ủng hộ thực và biết khai thác mong muốn ổn định, phục hồi quốc gia. Điều cần giữ là giới hạn suy luận: biểu quyết trong môi trường độc tài không đo lường trong sạch mức độ đồng thuận tự nguyện. Nó là một phần của cơ chế tạo và công bố tính chính đáng, đồng thời có thể phản ánh những thái độ xã hội khác nhau.
Bộ máy hành chính giải thích quyền lực mới ra bên ngoài
Báo cáo ngoại giao Mỹ được công bố trong Foreign Relations of the United States ghi lại cách các quan chức Đức giải thích sự thay đổi. Nguồn này có giá trị vì cho thấy một quan sát đương thời và các lời giải thích mà người Mỹ nhận được, chứ không chỉ cách hồi tưởng sau chiến tranh. Trong đó, vai trò của Lammers giúp thấy ngôn ngữ hành chính được dùng để trình bày phạm vi quyền lực của Hitler.
Cần đọc loại tài liệu ấy theo hai lớp. Việc một quan chức nói rằng cơ chế mới có căn cứ hoặc quyền lực được xác lập lâu dài là bằng chứng về lập trường chính quyền muốn đưa ra. Nó không tự chứng minh lập trường đó đúng về hiến pháp. Nhà ngoại giao ghi nhận thông tin cũng không có nghĩa đã kiểm chứng hoặc tán thành mọi lập luận nhận được.
Điểm đáng chú ý là quá trình bình thường hóa. Khi một thay đổi quyền lực được trình bày bằng văn bản, chức danh và lời giải thích chuyên môn, nó có thể trông giống một sự sắp xếp kỹ thuật. Tuy nhiên, nội dung thực chất là xóa bỏ sự tách biệt giữa hai vị trí cao nhất và chuyển quyền của một nguyên thủ khác sang người đang lãnh đạo chính phủ. Ngôn ngữ hành chính không làm hệ quả chính trị ấy nhỏ đi.
Lựa chọn của các nhóm bảo thủ đã thu hẹp những điểm chặn còn lại
Những người bảo thủ từng hy vọng sử dụng Hitler như một nguồn huy động quần chúng trong một chính phủ họ có thể kiềm chế. Đến tháng 8 năm 1934, việc giữ một chức nguyên thủ độc lập không còn được thực hiện. Bộ máy chính phủ và giới chỉ huy quân sự tham gia hoặc chấp nhận những bước củng cố quyền lực cá nhân. Sự thay đổi không chỉ là chiến thắng của một người nói hay trước một xã hội thụ động.
Không nên hình dung lựa chọn khác như một chiếc nút dễ bấm. Sau đàn áp năm 1933 và cuộc thanh trừng mùa hè năm 1934, rủi ro phản đối đã lớn hơn nhiều. Tuy vậy, rủi ro lớn không làm biến mất ý nghĩa của những quyết định hợp tác. Khi các nhóm có thẩm quyền ưu tiên lợi ích tổ chức hoặc những mục tiêu họ chia sẻ với Hitler, họ góp phần làm mất các khả năng kiềm chế còn lại.
Một giả thuyết về người kế nhiệm Hindenburg khác hoặc một quân đội từ chối lời thề chỉ có thể là phản thực tế. Tư liệu không cho phép bảo đảm rằng một phương án như vậy chắc chắn ngăn được chiến tranh. Điều có thể xác nhận là chuỗi quyết định thực tế đã làm quyền lực tập trung hơn, giảm khả năng có một trung tâm nhà nước riêng biệt để buộc thủ tướng phải chịu trách nhiệm.
Ba mốc cần nhớ để hiểu đúng sự hợp nhất
Ngày 1 tháng 8 là ngày nội các ban hành cơ chế; ngày 2 tháng 8 là lúc cơ chế có hiệu lực sau cái chết của Hindenburg; ngày 19 tháng 8 là cuộc trưng cầu dân ý tán thành sau đó. Việc nén ba mốc thành một không chỉ sai niên đại mà còn làm mờ phương thức hành động: quyết định trước, thi hành ngay và củng cố sự công nhận sau.
Tên gọi Führer và Thủ tướng thể hiện sự kết hợp giữa vai trò lãnh tụ phong trào với quyền nhà nước. Tuy nhiên, danh xưng một mình không tạo ra toàn bộ quyền lực. Quyền lực cần chữ ký của nội các, sự thực thi của công chức, quan hệ với quân đội và một môi trường không còn cạnh tranh chính trị tự do. Đó là các mắt xích cụ thể cần nhìn thấy phía sau hình ảnh cá nhân thống trị.
Đọc bản luật ngắn ngày 1 tháng 8 vì thế đem lại một bài học về cách quan sát thể chế: câu hỏi quan trọng không chỉ là ai đang nổi tiếng nhất, mà là quyền nào vừa được chuyển, điều kiện nào làm việc chuyển giao có hiệu lực và ai chịu trách nhiệm thi hành. Trong tháng 8 năm 1934, những câu hỏi ấy cho thấy một trung tâm quyền lực khác đã bị hấp thụ vào vị trí của Hitler.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Law re the Sovereign Head of the German Reich, 1 August 1934, Document 2003-PS — Yale Law School, Avalon Project
- Law on the Head of State of the German Reich — United States Holocaust Memorial Museum
- Foreign Relations of the United States, 1934, Volume II, Document 212 — Office of the Historian, US Department of State
- Death of German President von Hindenburg — United States Holocaust Memorial Museum
- Law on Attestation of Officials and Soldiers, 20 August 1934, Document 2061-PS — Yale Law School, Avalon Project