BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

HITLER VÀ CON ĐƯỜNG QUYỀN LỰC · NGHIÊN CỨU 54

Hitler dùng những cuộc trưng cầu dân ý để củng cố quyền lực như thế nào?

Hitler dùng trưng cầu dân ý chủ yếu để xác nhận những quyết định chế độ đã thực hiện, rồi trình bày kết quả như sự ủy nhiệm trực tiếp của toàn dân. Các cuộc bỏ phiếu diễn ra trong môi trường đối lập bị đàn áp, thông tin bị kiểm soát và cử tri chịu sức ép. Điều đó không có nghĩa không tồn tại sự ủng hộ thật; nó có nghĩa tỷ lệ tán thành chính thức không đo được mức ủng hộ trong điều kiện tự do. Cần xem ai đặt câu hỏi, ai được bỏ phiếu và người bỏ phiếu có thực sự được lựa chọn chính sách khác hay không.

Huy hiệu tuyên truyền mang chữ “Ja” và ngày 12/11/1933, gắn với bầu cử và trưng cầu dân ý thời Quốc xã.

Huy hiệu tuyên truyền mang chữ “Ja” và ngày 12/11/1933, gắn với bầu cử và trưng cầu dân ý thời Quốc xã. Đây là ảnh chụp hiện vật lịch sử năm 2018, không phải cảnh một điểm bỏ phiếu năm 1933.

Berlin-George / Wikimedia Commons / Berlin-George / CC BY-SA 4.0 International; thu nhỏ và chuyển WebP; giữ giấy phép tương tự. · Nguồn: Wikimedia Commons; ảnh hiện vật do Berlin-George cung cấp · CC BY-SA 4.0 International

Những mốc cần đặt cạnh nhau

12/11/1933
Trưng cầu về đường lối chính phủ diễn ra cùng cuộc bầu cử Reichstag một danh sách.
19/8/1934
Bỏ phiếu xác nhận việc hợp nhất quyền lực sau khi Hindenburg qua đời.
29/3/1936
Cuộc bỏ phiếu theo sau tái quân sự hóa Rhineland.
10/4/1938
Trưng cầu Anschluss diễn ra sau cuộc sáp nhập và trong điều kiện đàn áp.

Quyết định trước, hỏi ý kiến sau: lợi thế nằm ở trình tự

Một cuộc trưng cầu chỉ có ý nghĩa đầy đủ khi kết quả có thể thay đổi hành động của chính quyền. Trong những trường hợp nổi bật dưới Hitler, nhà nước đã đi bước quyết định trước khi mời dân chúng xác nhận. Quyền lực vì thế không được đặt lên bàn cân theo cùng cách như khi các phương án còn mở. Người bỏ phiếu đối diện một thực tế đã thành hình và một chiến dịch nói rằng bác bỏ nó sẽ phủ nhận thành công của quốc gia.

Tháng 11/1933, cuộc bỏ phiếu gắn với việc chính phủ rút khỏi Hội Quốc Liên và Hội nghị Giải trừ quân bị. Tháng 8/1934, trưng cầu diễn ra sau khi hai chức vụ nguyên thủ và thủ tướng đã được hợp nhất. Tháng 4/1938, cuộc bỏ phiếu về Anschluss theo sau việc quân Đức tiến vào Áo và đạo luật sáp nhập. Ba bối cảnh khác nhau nhưng cùng cho thấy giá trị chính trị của việc biến sự đã rồi thành một đề nghị bày tỏ lòng tin.

Cơ chế này không khiến lá phiếu hoàn toàn vô nghĩa với người tổ chức. Hitler vẫn muốn một kết quả có thể trình diễn trong nước và ra nước ngoài; bộ máy phải bỏ công vận động và gây sức ép. Nhưng điều được tìm kiếm là sự xác nhận áp đảo, không phải khả năng bị thay thế bởi một chương trình cạnh tranh. Vì vậy, phân tích cần phân biệt giá trị tuyên truyền của việc có bỏ phiếu với chất lượng của quyền lựa chọn trong chính cuộc bỏ phiếu ấy.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3] [5] [6] [7]

Tháng 11/1933: hai lá phiếu trong một môi trường không có cạnh tranh

Báo cáo của Đại sứ William Dodd ngày 15/11/1933 là nguồn đương thời hữu ích vì nó tách hai thủ tục diễn ra ngày 12/11. Cử tri vừa tham gia trưng cầu về đường lối chính phủ vừa bỏ phiếu cho danh sách Reichstag không có cạnh tranh đa đảng thực chất. Hai kết quả không nên bị nhập thành một con số rồi gọi là tỷ lệ người dân tự do bầu Hitler. Việc tổ chức cùng ngày giúp chính quyền liên kết chính sách đối ngoại với lòng tin dành cho chế độ.

Trong báo cáo trước đó, ngày 26/10, Dodd mô tả sức nặng của các khẩu hiệu hòa bình và bình đẳng quốc tế. Đây là cách đặt câu hỏi có lợi: người phản đối Hitler dễ bị đẩy vào vị trí dường như phản đối quyền bình đẳng của nước Đức. Một lựa chọn về phương pháp và giới hạn quyền lực được chuyển thành lựa chọn về danh dự dân tộc. Người muốn bình đẳng nhưng không tin chính phủ không có một phương án tương ứng dễ dàng trên lá phiếu.

Báo cáo sau cuộc bỏ phiếu cũng đề cập huy hiệu ủng hộ, việc vận động đến tận nhà và sự kiểm tra tham gia của lực lượng Quốc xã. Các chi tiết cho thấy sức ép không chỉ nằm trong phòng bỏ phiếu. Nó trải từ nơi làm việc tới khu dân cư, khiến hành vi công khai trước ngày bầu cử trở thành dấu hiệu trung thành. Nguồn ngoại giao là quan sát có giới hạn, nhưng đủ để bác bỏ cách tưởng tượng đây chỉ là một cuộc tranh luận chính sách giữa những bên có điều kiện phát biểu tương đương.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Bí mật của lá phiếu và nỗi sợ bị nhận diện không phải cùng một điều

Điểm tinh tế trong báo cáo tháng 11/1933 là cơ quan ngoại giao Mỹ cho rằng việc bỏ phiếu thực tế có thể được giữ bí mật, đồng thời ghi nhận nhiều người sợ lựa chọn của họ bị biết. Không nên sửa sự phức tạp ấy thành khẳng định mọi lá phiếu đều công khai hay mọi cử tri bị theo dõi giống nhau. Cách thức kiểm soát có thể khác theo địa phương; một sự bảo đảm trên thủ tục cũng không đủ nếu người dân không tin nó được thực thi.

Sự khác biệt này có ý nghĩa chiến lược. Chính quyền không nhất thiết phải nhìn thấy từng dấu gạch mới tạo được hiệu ứng răn đe. Khi người bỏ phiếu biết đối thủ đang bị bắt giữ và tổ chức độc lập đã bị phá, sự không chắc chắn có thể tự điều chỉnh hành vi. Cùng lúc, người tổ chức vẫn có thể chỉ vào phòng bỏ phiếu và nói rằng thủ tục có vẻ thông thường. Cưỡng ép vì vậy không chỉ là bàn tay trực tiếp cầm hộ bút của một cử tri.

Ngược lại, không thể dùng sự tồn tại của nỗi sợ để tính ra chính xác bao nhiêu người thật sự phản đối. Tư liệu không cho phép lấy tỷ lệ chính thức trừ một con số tưởng tượng rồi gọi phần còn lại là ý chí tự do. Kết luận có cơ sở hẹp hơn nhưng quan trọng hơn: môi trường đàn áp làm kết quả không thể được đọc như một phép đo không sai lệch. Một số người nhiệt tình, một số thuận theo và một số sợ hãi có thể cùng bỏ một lựa chọn.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3] [6]

Năm 1934: xác nhận một quyền lực đã được hợp nhất

Luật ngày 1/8/1934 chuẩn bị việc hợp nhất chức vụ nguyên thủ với chức thủ tướng khi Hindenburg qua đời. Ông mất ngày 2/8; cuộc trưng cầu diễn ra ngày 19/8. Trình tự này làm rõ người dân không trực tiếp bầu Hitler làm thủ tướng trong một cuộc cạnh tranh mới. Họ được yêu cầu xác nhận cơ cấu quyền lực mà chính phủ đã thiết lập, sau thời điểm những khả năng kiềm chế và đối lập bị thu hẹp nghiêm trọng.

USHMM nêu kết quả chính thức khoảng chín phần mười tán thành và nhấn mạnh cuộc bỏ phiếu không tự do, không công bằng. Con số ấy có thể cho thấy chế độ muốn xây dựng hình ảnh đồng thuận rộng đến mức nào, nhưng không thể dùng làm bằng chứng rằng tất cả quyền lực cá nhân sau đó đều được dân chúng tự nguyện trao. Một câu trả lời đồng ý với sự hợp nhất cũng không phải hợp đồng trao quyền trước cho mọi cuộc chiến hay mọi tội ác trong tương lai.

Đối với Hitler, kết quả giúp gắn vị trí đứng đầu nhà nước với một hình thức phê chuẩn trực tiếp, vượt qua hình ảnh người chỉ được giới tinh hoa bổ nhiệm. Nó còn tạo áp lực lên những người còn giữ vai trò trong quân đội và hành chính: phản đối có thể bị mô tả như chống ý chí quốc gia vừa được công bố. Lá phiếu nhờ vậy vừa là sản phẩm của việc tập trung quyền lực vừa được sử dụng để làm việc tập trung ấy khó bị chất vấn hơn.

Đối chiếu tư liệu: [3] [2] [7]

Rhineland và Anschluss: đặt thành công quốc gia cùng lựa chọn chính trị

Ngày 7/3/1936, quân Đức tiến vào vùng Rhineland phi quân sự; cuộc bỏ phiếu ngày 29/3 theo sau hành động ấy. Tư liệu GHDI cho thấy cách một động thái đối ngoại được chuyển thành nguồn uy tín trong nước. Người đồng ý với việc khôi phục hiện diện quân sự không được đặt trước một câu hỏi tách bạch về giới hạn quyền Hitler. Sự tán thành một kết quả được gom vào sự xác nhận chế độ đã tạo ra kết quả.

Trường hợp Áo năm 1938 cho thấy rõ hơn quyền lực của cách đặt câu hỏi. Tư liệu vận động cho ngày 10/4 kết hợp sự tán thành Anschluss với danh sách Quốc xã và thể hiện lựa chọn đồng ý nổi bật hơn lựa chọn không. Một lá phiếu như vậy buộc người muốn phân biệt giữa thống nhất quốc gia và sự ủng hộ đảng cầm quyền phải chống lại chính cấu trúc câu hỏi. Thiết kế ấy không thể thay thế bằng việc chỉ công bố tổng số phiếu sau cùng.

USHMM còn ghi nhận những người bị loại khỏi cuộc bỏ phiếu ở Áo, trong đó có người Do Thái, người Roma và đối thủ chính trị. Vì vậy, nói toàn thể dân cư đã tự quyết là sai cả về điều kiện biểu đạt lẫn thành phần được tham gia. Đồng thời cần tránh gộp cuộc trưng cầu Saar tháng 1/1935, được tổ chức trong khuôn khổ Hội Quốc Liên, vào cùng loại thủ tục do bộ máy Quốc xã kiểm soát. Mỗi trường hợp cần được đánh giá theo người tổ chức và điều kiện cụ thể.

Đối chiếu tư liệu: [4] [5] [6]

Tỷ lệ áp đảo chứng minh điều gì, và không chứng minh điều gì?

Các cuộc trưng cầu phục vụ ba việc cùng lúc: biến hành động đã hoàn thành thành câu chuyện được toàn dân ủy nhiệm, huy động bộ máy kiểm tra mức tuân phục và cung cấp hình ảnh đồng thuận cho đối ngoại. Chúng có thể dựa trên sự hào hứng thật, nhất là khi một chính sách được trình bày như phục hồi vị thế quốc gia. Thừa nhận điều đó cần đi cùng việc nhìn thấy người bị loại trừ và người không thể vận động chống chính sách mà không gặp nguy hiểm.

Một phép so sánh hữu ích không phải là tỷ lệ này cao hay thấp hơn một kỳ bầu cử bình thường. Cần hỏi có tổ chức đối lập hợp pháp hay không, thông tin phản biện có đến được công chúng hay không, lá phiếu có tách các vấn đề khác nhau không và kết quả bác bỏ có thể thay đổi chính quyền hay không. Thiếu những điều kiện đó, con số chính xác tới phần thập phân vẫn không sửa được vấn đề nền tảng của phép đo.

Không thể biết chắc kết quả sẽ ra sao trong một cuộc bỏ phiếu tự do vì lịch sử không cung cấp bản thử nghiệm song song. Giả thuyết phản thực tế chỉ giúp nhận diện những điều kiện đã bị tước bỏ. Kết luận chắc hơn là Hitler đã dùng hình thức tham gia để giảm khả năng tranh chấp quyền lực, thay vì mở nó cho cạnh tranh. Lịch sử các cuộc bỏ phiếu này vì thế phải được kể bằng cả câu hỏi, thời điểm và môi trường cưỡng ép, chứ không chỉ bằng những hàng phần trăm gây choáng ngợp.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [4] [5] [6]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. William Dodd to the Secretary of State, 26 October 1933 (FRUS 1933, Volume II, Document 179) — Office of the Historian, US Department of State
  2. William Dodd to the Acting Secretary of State, 15 November 1933 (FRUS 1933, Volume II, Document 181) — Office of the Historian, US Department of State
  3. Referendum Confirms Hitler’s New Title and Powers (19 August 1934) — United States Holocaust Memorial Museum
  4. Wehrmacht Units Occupy the Demilitarized Rhineland Zone: Troops in Koblenz (March 1936) — German Historical Institute, German History in Documents and Images
  5. Referendum on the Anschluss: Advertisement for “Yes” Votes in Hamburg (1 April 1938) — German Historical Institute, German History in Documents and Images
  6. Nazi Territorial Aggression: The Anschluss — United States Holocaust Memorial Museum
  7. Law Concerning the Head of State of the German Reich (1 August 1934), Document 2003-PS — Yale Law School, Avalon Project