BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

HITLER VÀ CON ĐƯỜNG QUYỀN LỰC · NGHIÊN CỨU 53

Lời hứa khôi phục nước Đức được biến thành công cụ huy động quần chúng

Lời hứa khôi phục nước Đức trở thành công cụ huy động khi Hitler gắn những nhu cầu có thật với một kết luận chính trị độc quyền: muốn có việc làm, phẩm giá và đoàn kết thì phải trao quyền cho chế độ Quốc xã. Sức mạnh của thông điệp không chỉ nằm ở khẩu hiệu. Nó đến từ việc kết hợp một số kết quả nhìn thấy được, nghi lễ quốc gia, sức ép tuân phục và sự loại trừ những người bị tuyên bố không thuộc cộng đồng. Cần phân biệt hy vọng của người nghe với chương trình mà giới lãnh đạo dùng hy vọng ấy để thực hiện.

Hindenburg, Blomberg và Hitler trước nhà thờ Garnisonkirche trong Ngày Potsdam, 21/3/1933.

Hindenburg, Blomberg và Hitler trước nhà thờ Garnisonkirche trong Ngày Potsdam, 21/3/1933. Nghi lễ đặt chính quyền mới cạnh biểu tượng quân sự và nhà nước cũ.

Bundesarchiv, Bild 102-16082 / Không rõ nhiếp ảnh gia / CC BY-SA 3.0 Germany; thu nhỏ và chuyển WebP; giữ giấy phép tương tự. · Nguồn: Wikimedia Commons; Bundesarchiv · CC BY-SA 3.0 Germany

Những mốc cần đặt cạnh nhau

1/2/1933
Chính phủ kêu gọi phục hồi đoàn kết, việc làm và vị thế quốc gia.
21/3/1933
Nghi lễ Potsdam kết nối chính phủ mới với biểu tượng nhà nước cũ.
26/10/1933
Dodd báo cáo việc kết hợp khẩu hiệu việc làm, hòa bình và bình đẳng.

Một lời hứa có thể nói với nhiều nhóm cùng lúc

Trong lời kêu gọi ngày 1/2/1933, chỉ hai ngày sau khi được bổ nhiệm thủ tướng, Hitler đặt chính phủ mới vào vai người cứu một quốc gia bị chia rẽ. Văn bản được German Historical Institute công bố cho thấy các chủ đề khôi phục đoàn kết, chống thất nghiệp và giành lại vị thế đối ngoại được xếp trong cùng một chương trình. Người lao động có thể nghe thấy lời hứa sinh kế; giới trung lưu nghe lời hứa trật tự; những người dân tộc chủ nghĩa nghe lời hứa xóa bỏ sự hạ thấp địa vị nước Đức.

Điểm kết nối không phải một kế hoạch kỹ thuật mà mọi người đều đã hiểu rõ. Đó là cách trình bày nhiều khó khăn như những biểu hiện của cùng một cuộc khủng hoảng quốc gia. Khi mỗi vấn đề có thể được quy về sự chia rẽ và những kẻ thù được chỉ định, việc trao quyền tập trung được quảng bá như điều kiện chung cho mọi giải pháp. Thông điệp nhờ vậy vượt qua khoảng cách giữa các nhóm có lợi ích kinh tế không hoàn toàn tương thích.

Tuy nhiên, nguồn này là bằng chứng về điều chính phủ muốn công chúng tin, không phải chứng nhận rằng lời hứa đúng hay mọi người đều hưởng ứng. Không thể đọc bài diễn văn rồi suy ra động cơ của toàn xã hội. Giá trị của nó nằm ở cấu trúc trao đổi mà người phát ngôn đề nghị: cho chính phủ thời gian và sự phục tùng, chính phủ sẽ trả lại một tương lai đáng sống. Những điều kiện để kiểm tra hay rút lại sự ủy thác ấy lại nhanh chóng bị phá bỏ.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Potsdam: vay uy tín của quá khứ để bảo lãnh cho quyền lực mới

Ngày 21/3/1933, lễ nghi ở Potsdam đặt Hitler cạnh Tổng thống Paul von Hindenburg và những biểu tượng của truyền thống Phổ. Tư liệu hình ảnh do Bundesarchiv giới thiệu cho phép thấy đây không đơn thuần là một cuộc gặp giữa hai cá nhân. Địa điểm, quân phục và cử chỉ được tổ chức để làm chính phủ mới xuất hiện như sự tiếp nối được quá khứ quốc gia thừa nhận. Một phong trào nổi tiếng vì xung đột đường phố tìm cách khoác hình thức của trật tự nhà nước.

Đối với các tầng lớp bảo thủ, tín hiệu ấy có tác dụng trấn an: sự phục hưng được trình bày như có thể kết hợp nhiệt tình quần chúng với uy tín của các thiết chế cũ. Đối với người đã ủng hộ Quốc xã, nghi lễ cung cấp cảm giác phong trào nay đại diện toàn dân tộc. Chính sự đa nghĩa làm nó hữu ích. Những người tham gia có thể tưởng tượng tương lai khác nhau mà vẫn cùng nhìn một hình ảnh thống nhất trên báo hoặc trong các cuộc trình chiếu.

Nghi lễ không xóa được khác biệt quyền lợi giữa Hitler và những người bảo trợ. Nó giúp trì hoãn việc nhận diện chúng. Khi một hành vi nhượng quyền được đặt trong câu chuyện hòa giải dân tộc, người nhượng quyền dễ coi mình đang hoàn thành sứ mệnh lịch sử hơn là đang làm yếu công cụ kiểm soát. Đây là một cách huy động thông qua sự đồng ý của giới tinh hoa, có quan hệ với huy động quần chúng nhưng không thể thay thế bằng số người có mặt trong một quảng trường.

Đối chiếu tư liệu: [3] [1]

Việc làm tạo bằng chứng hữu hình, nhưng ai được quyền nhận công?

Sự giảm thất nghiệp về sau giúp lời hứa phục hồi có chỗ dựa trong trải nghiệm của nhiều gia đình. Một người nhận được việc không nhất thiết cần tin toàn bộ ý thức hệ mới đánh giá chính phủ thuận lợi hơn. Chế độ có thể gom nhiều quá trình kinh tế vào một câu chuyện đơn giản về năng lực cá nhân của Hitler. Khả năng chiếm quyền giải thích kết quả vì thế quan trọng gần như khả năng công bố lời hứa ban đầu.

Phần dẫn sử học của GHDI về người thất nghiệp ở Hamburg lưu ý rằng một số chương trình tạo việc làm đã có tiền đề trước năm 1933; tái vũ trang sau đó giữ vai trò ngày càng lớn. Điều ấy ngăn hai cực đoan: phủ nhận mọi cải thiện nhìn thấy được hoặc cho rằng cải thiện chứng minh một phép màu riêng của chế độ. Cần hỏi việc làm được tài trợ thế nào, phục vụ mục tiêu gì và nhóm nào bị gạt khỏi thị trường cũng như thống kê chính thức.

Báo cáo của Đại sứ Mỹ William Dodd ngày 26/10/1933 ghi nhận cách các khẩu hiệu việc làm, hòa bình và bình đẳng được phối hợp trong vận động chính trị. Những con số hay lời tuyên bố mà nhà ngoại giao thuật lại cần được đọc như thông tin về chiến dịch, không tự động trở thành số liệu kinh tế đã kiểm toán. Cách đọc này giữ được một sự phân biệt thiết yếu: chế độ có thể khai thác một thành quả có thật đồng thời phóng đại quyền sở hữu thành quả và giấu chi phí tạo ra nó.

Đối chiếu tư liệu: [4] [5]

Cộng đồng dân tộc được hứa hẹn bằng việc quyết định ai bị đứng ngoài

Khái niệm Volksgemeinschaft hứa hẹn vượt qua chia rẽ giai cấp để tạo một cộng đồng dân tộc thống nhất. Theo giải thích của USHMM, cộng đồng ấy được xác lập bằng tiêu chuẩn chủng tộc và chính trị mang tính loại trừ. Người Do Thái, đối thủ chính trị và nhiều nhóm bị coi là không phù hợp không được hưởng lời hứa trên cùng điều kiện. Vì vậy, diễn giải khẩu hiệu này đơn thuần như tinh thần tương trợ sẽ bỏ mất cơ chế quyền lực nằm ngay trong định nghĩa thành viên.

Đối với người được thừa nhận thuộc cộng đồng, việc tham gia một hoạt động tập thể có thể đem lại cảm giác được nhìn nhận và có ích. Nhưng quyền lợi ấy đi cùng yêu cầu nhận diện, xa lánh hoặc chấp nhận sự tước quyền của người khác. Sự huy động không chỉ kéo người dân đến dự lễ; nó còn tổ chức cách họ nhìn hàng xóm, đồng nghiệp và đối thủ. Việc định nghĩa ai là dân tộc khiến sự bất đồng có thể bị diễn giải thành hành động chống dân tộc.

Không nên vì thế giả định mọi người tham gia đều hiểu hoặc chấp thuận toàn bộ hậu quả về sau. Mức độ tin tưởng, cơ hội vật chất và nỗi sợ rất khác nhau. Nhưng sự khác nhau về động cơ không làm mất tác dụng chung của việc tuân phục. Một người chỉ muốn giữ việc vẫn có thể góp phần khiến việc loại trừ trở nên bình thường. Phân tích huy động cần nhìn cả ý định chủ quan và kết quả xã hội của những hành động tưởng như nhỏ, thay vì chọn một trong hai rồi bỏ qua phần còn lại.

Đối chiếu tư liệu: [2] [1]

Từ phục hồi danh dự đến yêu cầu chấp nhận rủi ro

Lời hứa về địa vị đối ngoại có ưu thế đặc biệt: nó biến những bất mãn khác nhau với trật tự sau Thế chiến I thành một nhu cầu được trình bày như chung cho tất cả. Trong báo cáo tháng 10/1933, Dodd ghi nhận bình đẳng quốc tế và hòa bình được đặt cạnh nhau. Người nghe có thể tin rằng một nước Đức mạnh hơn sẽ bảo đảm hòa bình tốt hơn. Nhưng đồng ý với bình đẳng về địa vị không có nghĩa đã đồng ý với mọi biện pháp hoặc mục tiêu mở rộng lãnh thổ của Hitler.

Khoảng cách ấy tạo điều kiện cho một thủ pháp nối tiếp: mỗi thành công được dùng làm bằng chứng rằng sự tin tưởng trước đó đã đúng và một yêu cầu mới cũng đáng được chấp nhận. Công chúng không nhất thiết được mời cân nhắc toàn bộ chương trình ngay từ đầu. Họ được dẫn qua những lựa chọn có vẻ riêng lẻ, trong khi các thiết chế tranh luận độc lập ngày càng suy yếu. Vì vậy, phải theo dõi thời điểm thông tin được cung cấp và những lựa chọn nào còn được phép nêu ra.

Hệ quả chiến lược là việc đánh giá chính sách bị gắn với lòng trung thành. Một cảnh báo về chi phí tái vũ trang hoặc nguy cơ xung đột có thể bị trình bày như thiếu niềm tin vào sự hồi sinh quốc gia. Đây là nhận định về cơ chế chính trị, không phải kết luận rằng người Đức đồng loạt muốn chiến tranh. Nó giải thích tại sao sự ủng hộ một mục tiêu phổ biến có thể được chuyển thành khoảng trống kiểm soát đối với người tự nhận đại diện độc quyền cho mục tiêu ấy.

Đối chiếu tư liệu: [1] [5] [2]

Đánh giá sức huy động bằng những quyền mà người dân đã mất

Lời hứa phục hưng hiệu quả vì nó kết nối nhu cầu vật chất với danh dự và cảm giác thuộc về. Sẽ thiếu sức giải thích nếu chỉ quy thành sự nhẹ dạ của đám đông. Người dân đứng trước những trải nghiệm khó khăn có thật, một số cải thiện có thật và một môi trường thông tin bị thu hẹp. Chính sự pha trộn làm thông điệp có sức bền hơn một lời nói dối hoàn toàn không có điểm tựa trong đời sống.

Tuy vậy, kết quả kinh tế hay nghi lễ đoàn kết không chứng minh chính phủ có quyền vô hạn. Một thước đo cần thiết là người dân còn có thể phản đối, tổ chức độc lập và thay người cầm quyền hay không. Khi những khả năng ấy bị triệt tiêu, lời hứa mất cơ chế chịu trách nhiệm. Chính quyền có thể kéo dài thời hạn thực hiện, đổi định nghĩa thành công hoặc chuyển trách nhiệm sang một nhóm bị quy tội mà không phải đối diện cuộc cạnh tranh chính trị công bằng.

Nếu các thiết chế kiểm soát được giữ vững, lời hứa quốc gia vẫn có thể bị chất vấn về ngân sách, quyền lợi và rủi ro. Đó là một khả năng phản thực tế hợp lý về cơ chế, không phải bảo đảm rằng mọi khó khăn sẽ được giải quyết. Bài học từ trường hợp này là sức mạnh của một lời hứa cần được đánh giá cùng cấu trúc quyền lực mà nó đòi hỏi. Khi lòng biết ơn cho một kết quả bị biến thành nghĩa vụ từ bỏ quyền kiểm tra, hy vọng đã trở thành nguồn lực cho độc tài.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [4] [5]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Appeal by the Reich Government to the German People (1 February 1933) — German Historical Institute, German History in Documents and Images
  2. Volksgemeinschaft: People’s or National Community — United States Holocaust Memorial Museum
  3. 21. März 1933: Tag von Potsdam — Bundesarchiv
  4. Unemployed Man in Hamburg: “I’m Looking for Work!” (1934) — German Historical Institute, German History in Documents and Images
  5. William Dodd to the Secretary of State, 26 October 1933 (FRUS 1933, Volume II, Document 179) — Office of the Historian, US Department of State