BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

HITLER VÀ CON ĐƯỜNG QUYỀN LỰC · NGHIÊN CỨU 52

Bộ máy tuyên truyền của Goebbels khiến huyền thoại Hitler lan rộng thế nào?

Huyền thoại Hitler lan rộng nhờ một bộ máy kết hợp quyền nhà nước, tổ chức đảng, kiểm soát nghề nghiệp và mạng lưới truyền thông. Joseph Goebbels giữ vị trí trung tâm, nhưng không phải người duy nhất quyết định mọi thông điệp. Muốn hiểu hệ thống này, cần lần theo đường đi từ quyết định ở Berlin đến tòa soạn, đài phát thanh và người xem; đồng thời xem ai bị tước quyền phát biểu và những cơ quan nào tranh nhau thẩm quyền.

Joseph Goebbels và Adolf Hitler dự buổi tiếp báo chí nước ngoài ở Berlin ngày 6 tháng 4 năm 1933

Goebbels và Hitler trong buổi tiếp báo chí nước ngoài tại Berlin, ngày 6/4/1933. Đây là ảnh một hoạt động đối ngoại của bộ máy tuyên truyền, không phải bằng chứng trực tiếp về mức độ thuyết phục công chúng.

Tác giả/cơ quan: Không rõ nhiếp ảnh gia. Bundesarchiv, Bild 102-14492 / CC BY-SA 3.0 DE. Chuyển WebP và thu nhỏ; giữ nguyên bố cục tệp Commons. · Nguồn: Bundesarchiv / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 DE

Những mốc cần đặt cạnh nhau

1930
Goebbels đứng đầu bộ máy tuyên truyền của đảng Quốc xã.
13/3/1933
Thành lập Bộ Tuyên truyền và Khai sáng nhân dân.
24/5/1933
Cuộc họp phân định hoạt động tuyên truyền đối ngoại và vai trò Bộ Ngoại giao.
4/10/1933
Luật Biên tập bổ sung công cụ loại trừ và kiểm soát người làm báo.
1936
Olympic Berlin được truyền tải qua nhiều phương tiện, gồm phát thanh, điện ảnh và truyền hình.

Năm 1933 thay đổi những nguồn lực nào?

Goebbels đã làm tuyên truyền cho đảng trước khi có một bộ của nhà nước. USHMM phân biệt các chức vụ: lãnh đạo đảng tại Berlin từ năm 1926, đứng đầu tuyên truyền đảng từ năm 1930, rồi trở thành bộ trưởng năm 1933. Bộ Tuyên truyền và Khai sáng nhân dân được thành lập ngày 13/3/1933. Không nên lấy quyền lực nhà nước về sau để giải thích như thể nó đã có sẵn trong mọi cuộc vận động trước đó.

Sự chuyển đổi quan trọng vì một tổ chức tranh cử phải cạnh tranh để được nghe, trong khi một bộ có thể tác động tới điều kiện mà đối thủ được phép nói. Từ đây, câu chuyện không chỉ là thông điệp nào hấp dẫn hơn. Nó còn là ai được tiếp tục làm nghề, thông tin nào được công bố và cơ quan nào có quyền yêu cầu người khác im lặng.

Tuy nhiên, ngày thành lập bộ không phải ngày mọi báo chí và nghệ thuật lập tức biến thành một khối đồng nhất. Cần phân biệt ý định kiểm soát với những bước hành chính triển khai nó. Luật lệ, phòng nghề nghiệp, chỉ thị, nhân sự và hình phạt tạo thành các mắt xích khác nhau. Hiệu lực của hệ thống nằm ở sự kết hợp ấy, không chỉ trong tài năng hay sự hung hăng của một bộ trưởng.

Đối chiếu tư liệu: [2]

Loại trừ người làm nghề trước khi sửa từng câu báo

USHMM nêu Luật Biên tập ngày 4/10/1933 và cơ chế đăng ký người làm báo. Những tiêu chí chủng tộc loại người Do Thái và người kết hôn với người Do Thái khỏi nghề. Nhà báo còn phải đáp ứng yêu cầu của Phòng Báo chí Reich để tiếp tục hoạt động. Quyền tiếp cận công chúng bị biến thành một đặc ân do bộ máy chế độ kiểm soát.

Điểm khác biệt so với kiểm duyệt một bài viết là tác động lâu dài lên cả đội ngũ. Khi một người bị loại khỏi nghề, những bài họ có thể viết trong tương lai cũng mất nơi xuất hiện. Khi người còn lại biết sinh kế phụ thuộc vào đăng ký và tuân thủ, việc tự kiểm soát có thể diễn ra trước khi người kiểm duyệt đọc bản thảo. Đây là phân tích cơ chế khuyến khích, không có nghĩa mọi nhà báo phản ứng giống nhau.

Các hạn chế này đồng thời có mục tiêu chính trị và phân biệt chủng tộc. Không nên mô tả chúng như công tác quản lý nghề nghiệp trung tính. Một thị trường tin tức mất người bị loại trừ cũng mất những tiếng nói có khả năng thách thức cách chế độ kể chuyện. Độc quyền không chỉ được tạo bằng việc in nhiều hơn, mà còn bằng việc thu hẹp ai có quyền xuất bản.

Đối chiếu tư liệu: [1]

Chỉ thị biến tin tức thành một chuỗi chỉ huy

Bộ sử dụng các cuộc họp và chỉ thị hằng ngày tại Berlin để quy định tin nào được đưa, tin nào không và cách trình bày. Theo USHMM, hướng dẫn được chuyển qua các văn phòng tuyên truyền đảng xuống báo vùng và địa phương. Người vi phạm có nguy cơ mất việc hoặc chịu đàn áp. Như vậy, một câu chuyện xuất hiện đồng thời ở nhiều nơi không nhất thiết phản ánh nhiều quan sát độc lập.

Đường đi ấy giải thích vì sao sự lặp lại có thể tạo ấn tượng đồng thuận. Một độc giả gặp thông điệp tương tự trên nhiều tờ báo dễ cảm thấy nó đã được nhiều nguồn xác nhận, dù các tòa soạn có thể đang đáp ứng cùng một yêu cầu. Điều cần kiểm tra là quan hệ tổ chức giữa các nguồn, chứ không chỉ đếm số lần một lời khẳng định xuất hiện.

Không phải mọi nội dung đều cần một mệnh lệnh chi tiết từ Goebbels. Khi giới hạn đã rõ, người thực hiện có thể tự chọn cách phù hợp với độc giả địa phương mà vẫn phục vụ mục tiêu chung. Phân biệt chỉ đạo với thích nghi giúp tránh hai cực: coi từng câu báo là do bộ trưởng viết, hoặc coi sự khác nhau nhỏ giữa các tờ báo là bằng chứng họ hoàn toàn độc lập.

Đối chiếu tư liệu: [1]

Một người trung tâm, nhiều người giữ cửa

Quyền của Goebbels rất lớn nhưng có ranh giới. USHMM nêu Max Amann và Otto Dietrich trong cấu trúc kiểm soát báo chí, đồng thời ghi nhận các lĩnh vực ảnh hưởng riêng của Göring, Rosenberg và chính Hitler. Bộ Ngoại giao và cơ quan giáo dục cũng duy trì hoạt động tuyên truyền. Bộ máy Quốc xã không vận hành như một sơ đồ duy nhất với mọi đường chỉ huy chạy thẳng qua Goebbels.

Cũng cần tách cơ quan nhà nước với tổ chức đảng, dù cùng một nhân vật có thể đứng ở cả hai. Bộ có quyền hành chính và nguồn lực của chính phủ; mạng lưới tuyên truyền đảng đi xuống các tổ chức địa phương. Hai hệ thống có thể hỗ trợ nhau, nhưng không phải vì thế mà mọi cán bộ địa phương trở thành viên chức của bộ. Sự phân biệt giúp nhận diện ai ra yêu cầu và ai thực hiện.

Cạnh tranh thẩm quyền không làm chế độ bớt đàn áp. Một người làm nghề bị nhiều cơ quan giám sát không có thêm tự do chỉ vì các cơ quan ấy tranh nhau quyền. Ngược lại, sự chồng lấn có thể làm giới hạn khó dự đoán hơn và khuyến khích phục tùng. Để đánh giá hiệu lực, phải xem kết quả với người chịu kiểm soát, không chỉ xem mâu thuẫn ở cấp lãnh đạo.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Biên bản ngày 24/5/1933: ngoại tuyên thuộc về ai?

Một cuộc họp có Hitler, Goebbels và Bộ trưởng Ngoại giao Konstantin von Neurath cho thấy tranh chấp ngay trong năm đầu chế độ. Biên bản lưu tại Bundesarchiv ghi Goebbels muốn xây dựng lực lượng tác động tới dư luận nước ngoài, gồm nhân sự chuyên trách tại các cơ quan đại diện. Neurath khẳng định Bộ Ngoại giao không thể thiếu một bộ phận báo chí riêng.

Nguồn này có giá trị vì cho thấy câu hỏi tổ chức cụ thể, không chỉ lời hồi tưởng sau thất bại. Ai liên lạc với phóng viên nước ngoài? Ai truyền thông tin về Berlin? Ai có quyền điều động người ra nước ngoài? Đằng sau những thuật ngữ hành chính là quyền xác định bộ mặt nước Đức mà người ngoài được thấy. Hitler hiện diện ở nơi các bên tìm cách phân định phạm vi hoạt động.

Nhưng một biên bản cũng có giới hạn. Nó ghi đề xuất và tranh luận trong một cuộc họp, không tự chứng minh mọi yêu cầu đã được thực hiện đầy đủ. Chẳng hạn, muốn có một mạng lưới nhân sự không đồng nghĩa mạng lưới ấy đã tồn tại và hoạt động hiệu quả ngay hôm đó. Đọc nguồn hành chính phải giữ khoảng cách giữa dự định, quyết định chính thức và năng lực thực thi.

Đối chiếu tư liệu: [3]

Olympic 1936 cho thấy sức mạnh của phối hợp phương tiện

Tư liệu Bundesarchiv về Olympic mùa hè năm 1936 đặt phát thanh, truyền hình và điện ảnh cạnh nhau. Sự kiện thể thao cung cấp cảnh thi đấu, nghi thức và hình ảnh tổ chức có thể đưa tới nhiều loại công chúng. Nó giúp nhìn thấy tuyên truyền như một quá trình sản xuất và phân phối: cùng sự kiện nhưng khán giả nghe radio không tiếp nhận giống người xem phim.

Không nên từ sự có mặt của truyền hình suy rằng mọi gia đình Đức đã xem Olympic bằng phương tiện ấy. Tồn tại kỹ thuật và mức phổ cập là hai dữ kiện khác nhau. Tương tự, một bộ phim có thể kéo dài đời sống hình ảnh sau khi sự kiện kết thúc, trong khi phát thanh nhấn mạnh cảm giác đồng thời. Mỗi phương tiện mở ra khả năng khác nhau và cần những điều kiện tiếp cận riêng.

Ví dụ này cũng làm rõ vì sao không thể chỉ tìm tuyên truyền ở khẩu hiệu trực tiếp. Một cảnh tổ chức trật tự hay hình ảnh quốc gia hiếu khách có thể góp phần định hình nhận thức mà không cần đọc một bài diễn văn dài. Tuy vậy, xác định mục tiêu tạo ấn tượng khác với đo kết quả trong đầu từng người xem. Muốn kết luận hiệu quả đối ngoại, cần thêm nguồn tiếp nhận từ bên ngoài.

Đối chiếu tư liệu: [4]

Bằng chứng về ý định không phải số đo thuyết phục

Người nghiên cứu có nhiều nguồn về bộ máy muốn làm gì: chỉ thị, biên bản, quy định, sản phẩm phim và phát thanh. Những tài liệu ấy quan trọng, nhưng chủ yếu cho thấy phía người gửi. Số bản in, số lần phát hoặc phạm vi tổ chức không tự trả lời người nhận tin đến đâu. Một thông điệp có thể được nghe, bị tin một phần, bị chế giễu hoặc chỉ được lặp lại cho an toàn.

Cần thận trọng tương tự với nhật ký của người phụ trách tuyên truyền. Những lời tự đánh giá thành công có thể phục vụ hình ảnh bản thân, nhất là khi tác giả muốn chứng minh mình không thể thiếu với lãnh tụ. Không nên biến một nhận xét hưng phấn của Goebbels thành kết quả khảo sát dư luận. Việc kiểm tra cần dùng các nguồn độc lập, đồng thời ghi nhận điều chưa thể đo.

Sự thận trọng này không có nghĩa phủ nhận sức mạnh hệ thống. Một người có thể không tin hoàn toàn nhưng vẫn mất quyền nói khác; một biên tập viên có thể nghi ngờ mà vẫn phải tuân thủ để giữ nghề. Bộ máy tác động không chỉ bằng thuyết phục. Nó còn thay đổi chi phí của bất đồng, mức độ dễ thấy của tiếng nói đối lập và những thông tin có sẵn để công chúng tự đánh giá.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3] [4]

Từ bộ máy tới trách nhiệm của người vận hành

Nếu chỉ kể Goebbels như một bậc thầy thao túng, câu chuyện vô tình làm mờ công việc của những người còn lại. Chỉ thị cần người chuyển; luật nghề nghiệp cần người lập danh sách; chương trình phát thanh cần người biên tập và sản xuất. Mức trách nhiệm của từng người khác nhau, nhưng sự tồn tại của một lãnh đạo trung tâm không làm các lựa chọn nghề nghiệp và hành chính phía dưới biến mất.

Cũng không nên giải thích sự lan rộng của huyền thoại Hitler hoàn toàn bằng một âm mưu truyền thông tách khỏi xã hội. Khủng hoảng, kỳ vọng, lợi ích và bạo lực tạo môi trường mà bộ máy khai thác. Goebbels không sáng tạo từ con số không mọi niềm tin của công chúng; ông tổ chức thông điệp, định hướng cách kể và dùng quyền lực nhà nước để làm suy yếu khả năng phản bác.

Điểm quyết định của trường hợp này là mối nối giữa quyền kiểm soát phương tiện và quyền kiểm soát điều kiện phát biểu. Một thông điệp được lặp lại có thể thành quen thuộc, nhưng sự quen thuộc chưa phải sự thật. Khi đọc báo, ảnh hoặc phim của chế độ, câu hỏi cần giữ là ai được nói, ai đã bị loại khỏi cuộc đối thoại và cơ chế nào khiến một câu chuyện có vẻ như là tiếng nói duy nhất.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Ministry of Propaganda and Public Enlightenment — United States Holocaust Memorial Museum
  2. Joseph Goebbels — United States Holocaust Memorial Museum
  3. Akten der Reichskanzlei: Chefbesprechung, 24 May 1933, Document 138, R 43-II/480 — Bundesarchiv and Historische Kommission bei der Bayerischen Akademie der Wissenschaften
  4. Die Olympischen Sommerspiele 1936 in Rundfunk, Fernsehen und Film — Bundesarchiv