BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

HITLER VÀ CON ĐƯỜNG QUYỀN LỰC · NGHIÊN CỨU 62

Hitler dùng cạnh tranh nội bộ để duy trì quyền lực như thế nào?

Hitler duy trì quyền lực bằng những quan hệ cá nhân và thẩm quyền chồng lấn khiến các cơ quan phải tìm sự chấp thuận của ông. Nhiều người còn chủ động đề xuất hành động theo điều họ hiểu là ý muốn lãnh tụ. Tuy nhiên, không phải mọi xung đột đều do Hitler thiết kế từ đầu hoặc luôn đem lại hiệu quả. Cần phân biệt quyền lực của người được các phe tìm đến phân xử với khả năng kiểm soát chính xác mọi chính sách mà các phe ấy cùng đẩy tới.

Hitler chụp cùng thành viên bộ tham mưu và tùy tùng năm 1940

Hitler cùng bộ tham mưu và tùy tùng, tháng 5 hoặc 6/1940. Hồ sơ nhận diện cả Keitel, Jodl, Bormann cùng các bác sĩ Brandt và Morell.

Tác giả/cơ quan: Heinrich Hoffmann. Bundesarchiv, Bild 183-R99057 / Hoffmann, Heinrich / CC-BY-SA 3.0 Chỉ giảm kích thước/chuyển WebP, không cắt ảnh. · Nguồn: Bundesarchiv; Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 Germany

Những mốc cần đặt cạnh nhau

21/2/1934
Willikens trình bày quan niệm chủ động hành động theo hướng của Führer.
17/6/1936
Himmler được bổ nhiệm đứng đầu cảnh sát Đức trong Bộ Nội vụ.
30/12/1936
EC-408 ghi nhận quyền hạn kinh tế chiến tranh chồng lấn.
29/5/1941
Sắc lệnh xác nhận quyền hạn của Bormann ở Văn phòng Đảng.

Một nhà nước có nhiều trung tâm nhưng không có nhiều quyền tự do

Từ đa trung tâm quyền lực dễ khiến người đọc liên tưởng tới một hệ thống phân quyền, trong đó các cơ quan có thể kiểm soát nhau bằng luật. Quốc xã có một cấu trúc khác. Cơ quan đảng, bộ máy nhà nước, cảnh sát và quân đội có thẩm quyền giao nhau, nhưng không tạo thành những đối trọng bảo vệ người dân. Những đường tranh giành thường hướng về việc ai được hành động nhân danh lãnh tụ và ai có thể vượt qua giới hạn của người khác. Sự phân tán tổ chức cùng tồn tại với việc quyền trọng tài cuối cùng tập trung mạnh vào Hitler.

USHMM mô tả khả năng các cơ quan vượt khỏi chuẩn mực pháp lý để thực hiện mục tiêu ý thức hệ. Điều đó giúp hiểu tại sao nhiều người có thể hành động mà không cần nhận một mệnh lệnh chi tiết cho từng bước. Họ không tự do theo nghĩa có quyền phản đối chế độ; họ tìm không gian chủ động bên trong những định hướng cực đoan được lãnh đạo tán thưởng. Vì vậy, nhiều đầu mối không đồng nghĩa chế độ yếu hoặc vô chủ. Nó có thể khiến việc xác định ai chịu trách nhiệm khó hơn, trong khi các nạn nhân đối diện nhiều cơ quan cùng có thể dùng bạo lực.

Đối chiếu tư liệu: [1]

Một phát biểu năm 1934 và cách Kershaw giải thích sáng kiến từ dưới

Ngày 21/2/1934, Werner Willikens, một quan chức ngành nông nghiệp, nói rằng người giữ chức vụ cần chủ động làm theo hướng họ hiểu lãnh tụ muốn, thay vì chờ mọi chỉ thị. Phát biểu được lưu trong tài liệu giảng dạy của University of Oregon và gắn với công trình của Ian Kershaw. Đây là lời một quan chức mô tả hành vi được mong đợi, không phải bản ghi đầy đủ mọi cơ quan thực sự làm gì. Giá trị của nó nằm ở việc cho thấy sự chủ động có thể được trình bày như hình thức trung thành cao hơn việc chỉ tuân lệnh đã viết.

Kershaw dùng cách tiếp cận thường gọi là làm theo hướng của Führer để giải thích quan hệ giữa uy quyền cá nhân và quá trình cực đoan hóa. Đây là một diễn giải sử học, không phải luật duy nhất không có tranh luận. Nó giúp đặt câu hỏi ai biến mục tiêu rộng thành biện pháp cụ thể, ai được tưởng thưởng và ai hợp thức hóa kết quả. Quan trọng nhất, sáng kiến từ dưới không làm người đứng đầu vô can. Hitler đặt định hướng, chọn người, phê chuẩn nhiều bước và tạo môi trường trong đó hành động vượt giới hạn có thể được coi là bằng chứng tận tụy.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3]

Cảnh sát năm 1936: cấp trên trên giấy và quyền lực thực tế

Sắc lệnh ngày 17/6/1936 bổ nhiệm Heinrich Himmler làm người đứng đầu cảnh sát Đức trong Bộ Nội vụ. Văn bản đặt chức vụ vào một quan hệ cấp trên rõ ràng, nhưng phần dẫn của German Historical Institute giải thích Himmler thực tế có thể hành động tương đối tự chủ. Wilhelm Frick giữ vị trí bộ trưởng, trong khi Himmler kết nối quyền cảnh sát với vị trí đứng đầu SS. Cấu trúc ấy không thể được hiểu chỉ bằng một sơ đồ hành chính: một người có thể chịu trách nhiệm danh nghĩa với bộ trưởng nhưng có nguồn uy quyền khác đến từ quan hệ với Hitler.

Ví dụ này cũng hạn chế cách nói Hitler luôn cố ý duy trì mọi xung đột. Sắc lệnh mang mục tiêu thống nhất công việc và giải quyết tranh chấp quyền hạn, chứ không tự tuyên bố muốn tạo hỗn loạn. Tuy nhiên, hình thức giải quyết lại tăng sức mạnh của một nhân vật gắn nhiều chức vụ, làm giới hạn bộ máy dân sự kém hiệu lực. Cơ chế có thể đồng thời tập trung một lĩnh vực và làm cấu trúc nhà nước chồng lấn hơn. Nhìn thấy hai chiều tác động giúp tránh mô tả Hitler như người luôn biết trước mọi hệ quả tổ chức của từng quyết định.

Đối chiếu tư liệu: [4]

Bản ghi nhớ tháng 12/1936: các cơ quan thừa nhận bộ máy không trơn tru

Tài liệu EC-408 ngày 30/12/1936 mô tả quyền chuẩn bị kinh tế chiến tranh chồng lấn giữa bộ trưởng chiến tranh, Hjalmar Schacht và Hermann Göring phụ trách Kế hoạch Bốn năm. Người soạn cảnh báo việc trao những nhiệm vụ gần nhau cho nhiều người tạo tình trạng không thể duy trì, dẫn tới thư từ tranh luận mà không có phối hợp thống nhất. Đây là bằng chứng đương thời quan trọng: người trong bộ máy cũng nhận ra chi phí của cách tổ chức. Không nên dùng những thành quả huy động để suy rằng mọi tranh chấp đều là một kỹ thuật khôn ngoan của người lãnh đạo.

Nhưng chính tài liệu cũng đề nghị đưa bất đồng cuối cùng lên Hitler. Như vậy, cố sửa vấn đề thẩm quyền có thể tiếp tục củng cố vị trí của người có quyền phân xử. Một bộ trưởng muốn làm việc cần biết giới hạn của mình, nhưng giới hạn lại có thể bị một đặc phái viên được lãnh tụ trao nhiệm vụ vượt qua. Sự bất định khiến các quan chức phải giữ quan hệ với trung tâm thay vì chỉ viện dẫn chức năng đã quy định. Đây là lợi thế quyền lực của Hitler, dù nền kinh tế và bộ máy phải trả chi phí điều phối cho lợi thế ấy.

Đối chiếu tư liệu: [5]

Bormann năm 1941: đường tiếp cận lãnh tụ cũng là một loại quyền lực

Sắc lệnh ngày 29/5/1941 về người đứng đầu Văn phòng Đảng ghi nhận vai trò Martin Bormann sau khi cơ quan thay thế vị trí Phó Führer được tổ chức lại trong tháng đó. Văn bản đặt Văn phòng Đảng dưới quyền cá nhân Hitler và trao cho Bormann quyền hạn của một bộ trưởng Reich. Cần giữ đúng mức chứng cứ: sắc lệnh xác nhận địa vị và đường phối hợp với cơ quan nhà nước; nó không tự chứng minh Bormann lập tức điều khiển mọi quyết định. Quyền được tiếp cận, chuyển đạt và tham gia vẫn phải được xem cùng những người và cơ quan khác.

Về mặt tổ chức, một đầu mối cạnh người lãnh đạo có thể ảnh hưởng việc vấn đề nào được trình, trình theo thứ tự nào và ai được nhận một lời xác nhận. Khi lời nói của lãnh tụ có giá trị vượt những thủ tục khác, việc kiểm soát cách xác định lời nói ấy càng quan trọng. Tuy nhiên, phân tích cơ chế không cho phép biến mọi kết quả thành mưu đồ bí mật của Bormann. Cần hỏi trong từng việc có tài liệu nào cho thấy ông can thiệp, thay vì dùng chức vụ gần Hitler làm lời giải thích đủ cho tất cả những điều đã xảy ra.

Đối chiếu tư liệu: [6]

Cạnh tranh không chỉ gây lãng phí; nó có thể đẩy chính sách tới cực đoan

Trong một hệ thống có phản biện công khai, người đề xuất chính sách phải đối diện các tiêu chuẩn không hoàn toàn thuộc về người cầm quyền. Trong chế độ Quốc xã, một cơ quan có thể chứng tỏ giá trị bằng việc đi xa hơn cơ quan khác trong thực hiện mục tiêu đàn áp. Đây là nguy cơ được cách giải thích của Kershaw làm nổi bật: không phải mỗi bước đều chờ một kế hoạch trung tâm đầy đủ, nhưng những bước chủ động vẫn chạy theo một hướng chung được chính quyền bảo vệ. Tốc độ và mức độ tàn bạo có thể trở thành cách giành vị trí trong bộ máy.

Không nên từ đó kết luận Holocaust chỉ xuất hiện do các cơ quan tự cạnh tranh còn Hitler đứng ngoài. Quyền lực lãnh đạo, quyết định then chốt và chiến tranh xâm lược tạo điều kiện căn bản cho chính sách tội ác. Đồng thời, nhiều cơ quan cùng tham gia khiến trách nhiệm không thể thu gọn vào một người. Cách tiếp cận hữu ích là xem mối quan hệ giữa định hướng từ trên, lợi ích tổ chức và sáng kiến cụ thể từ dưới. Nó giúp giải thích vì sao việc không tìm thấy một mệnh lệnh cho từng hành động không có nghĩa hành động ấy đi ngược mục tiêu của chế độ.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3]

Quyền trọng tài mạnh không đồng nghĩa một nhà thiết kế toàn năng

Những người nghiên cứu có thể nhấn mạnh khác nhau giữa ý đồ Hitler và động lực của cơ cấu. Các nguồn ở đây cho phép giữ cả hai: sắc lệnh thể hiện quyết định cá nhân, còn EC-408 cho thấy chồng lấn tạo vấn đề thực mà quan chức phải xin giải quyết. Không cần chọn giữa hình ảnh một nhà độc tài điều khiển từng chi tiết với hình ảnh một người không có ảnh hưởng. Quyền lực của Hitler nằm ở những định hướng, sự bảo trợ và khả năng phê chuẩn, trong khi rất nhiều bước cụ thể được hình thành qua tương tác mà ông không trực tiếp soạn ra.

Cũng cần phân biệt duy trì chế độ với điều hành hiệu quả một cuộc chiến. Cạnh tranh có thể làm quan chức khó đoàn kết thành đối trọng, nhưng đồng thời lãng phí nguồn lực, bóp méo báo cáo và làm quyết định phụ thuộc quá nhiều vào cá nhân. Lợi ích đối với sự thống trị không nhất thiết là lợi ích đối với nhà nước hoặc xã hội. Vì thế, bài học lịch sử không phải ca ngợi một nghệ thuật chia để trị. Nó là cách nhận diện một chế độ nơi sự thăng tiến gắn với việc đáp ứng ý muốn không bị kiểm soát, còn hậu quả của những sáng kiến cực đoan được đẩy lên những người không có quyền phản đối.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [4] [5] [6]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Third Reich — United States Holocaust Memorial Museum
  2. Working Towards the Führer: Reflections on the Nature of the Hitler Dictatorship — Ian Kershaw, Contemporary European History 2(2), 1993; Cambridge University Press
  3. Working Toward the Führer: Willikens năm 1934 và cách giải thích của Kershaw — University of Oregon, tài liệu giảng dạy lịch sử của David Luebke
  4. The Führer’s Decree on the Institution of a Chief of the German Police, June 17, 1936 — German Historical Institute, German History in Documents and Images
  5. Memorandum on overlapping authorities in economic mobilization, EC-408 — Harvard Law School Library, Nuremberg Trials Project
  6. Führer Decree Relating to the Chief of the Party Chancellery, May 29, 1941, 2099-PS — Yale Law School, Avalon Project