BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

HITLER VÀ CON ĐƯỜNG QUYỀN LỰC · NGHIÊN CỨU 71

Hitler và cuộc tranh chấp quyền lực với Wehrmacht

Quan hệ giữa Hitler và Wehrmacht vừa chứa tranh chấp quyền quyết định, vừa dựa trên những lợi ích và mục tiêu chung. Hitler từng bước kiểm soát nhân sự và cơ cấu chỉ huy, nhưng quân đội không chỉ là một thiết chế chuyên môn vô tội bị ép phục tùng. Nhiều tướng lĩnh chủ động hỗ trợ tái vũ trang, chiến tranh xâm lược và các chính sách tội ác. Hiểu cuộc tranh chấp quyền lực phải giải thích cả sự phụ thuộc lẫn phần quyền chủ động ấy, thay vì dựng hai khối đối lập hoàn toàn giữa lãnh tụ và quân đội.

Hitler bắt tay Erich von Manstein tại mặt trận phía đông năm 1943

Hitler bắt tay Thống chế Erich von Manstein, tháng 3/1943. Ảnh cho thấy quan hệ trong bộ máy chỉ huy; không ghi lại việc Manstein bị cách chức năm 1944.

Tác giả/cơ quan: Heinrich Hoffmann. Bundesarchiv, Bild 146-1995-041-23A / CC-BY-SA 3.0 Chỉ giảm kích thước/chuyển WebP, không cắt ảnh. · Nguồn: Bundesarchiv; Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 Germany

Những mốc cần đặt cạnh nhau

2/8/1934
Reichswehr tuyên thệ trung thành với Hitler với tư cách cá nhân.
4/2/1938
Fritsch bị sa thải; hệ thống chỉ huy được tổ chức lại dưới Hitler.
1941
Cuộc xâm lược Liên Xô gắn hoạt động quân sự với chiến tranh hủy diệt.
1946
Phiên tòa IMT đánh giá hành động và trách nhiệm của Keitel.

Wehrmacht không phải một người và cũng không đứng ngoài chính trị

Wehrmacht là tên lực lượng vũ trang Đức thời Quốc xã, gồm các quân chủng và nhiều tầng chỉ huy. Không nên dùng từ này như thể toàn bộ sĩ quan cùng một mục tiêu hoặc một thái độ với Hitler. Một người có thể muốn bảo vệ vị thế nghề nghiệp, người khác tìm cơ hội thăng tiến, người khác nữa bất đồng với một chiến dịch cụ thể. Những khác biệt ấy tồn tại trong cùng một cơ cấu đã tham gia cuộc chiến của chế độ.

Cũng cần bỏ cách nhìn chuyên môn quân sự tự động đồng nghĩa trung lập chính trị. Việc chọn chuẩn bị chiến tranh nào, phân bổ nguồn lực ra sao và chấp nhận phương thức đối xử nào với dân cư đều có nội dung chính trị. USHMM nhấn mạnh quân đội tham gia nhiều mặt của tội ác Quốc xã, chứ không chỉ các cơ quan SS. Vì vậy, khi một tướng bất đồng với Hitler, câu hỏi tiếp theo phải là bất đồng về điều gì: mục tiêu, thời điểm, cách tác chiến hay mức độ tàn bạo? Không trả lời câu hỏi đó thì tranh luận về quyền chỉ huy dễ bị biến thành một lời miễn trách nhiệm chung.

Đối chiếu tư liệu: [1] [5]

Thỏa hiệp ban đầu giúp cả lãnh tụ lẫn giới quân sự đạt lợi ích

Giới lãnh đạo quân đội có lý do ủng hộ việc tăng sức mạnh và khôi phục vị thế Đức. Họ cũng muốn giữ vai trò của quân đội chuyên nghiệp trước tham vọng của SA. Những mục tiêu ấy tạo điểm gặp với Hitler, dù không xóa mọi khác biệt xã hội hoặc quan điểm giữa hai phía. Nhìn sự hợp tác chỉ như kết quả sợ hãi sẽ bỏ qua những lợi ích mà giới quân sự từng thấy trong chính quyền mới.

Lời thề cá nhân với Hitler ngày 2/8/1934 là một bước quan trọng trong sự gắn kết đó. Tuy nhiên, nó không giải thích toàn bộ quan hệ nhiều năm sau và không biến mọi hành động thành kết quả của một câu thề. Lãnh đạo quân đội còn đưa ra quyết định, hưởng nguồn lực và thi hành chính sách. Khi nghiên cứu tranh quyền, phải giữ cả phần họ chấp nhận đánh đổi: để đạt mục tiêu tổ chức và quốc gia mà mình ủng hộ, họ góp phần làm quyền lực người đứng đầu mạnh hơn. Về sau, chính cấu trúc được chấp nhận ấy thu hẹp không gian phản đối của họ.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3]

Năm 1938: một khủng hoảng nhân sự trở thành thay đổi cơ cấu

Vụ Blomberg–Fritsch tạo điều kiện để Hitler loại những nhân vật ở đỉnh quân đội và tổ chức lại hệ thống. Bundesarchiv giới thiệu giấy sa thải Werner von Fritsch do Hitler ký ngày 4/2/1938, đồng thời lưu ý cáo buộc đối với ông sau đó được xác định là sai. Nhưng việc phục hồi danh dự không đưa Fritsch trở lại chức tư lệnh. Trường hợp này cho thấy quyền kiểm soát ghế chỉ huy có thể quan trọng hơn việc một cáo buộc cuối cùng có đứng vững hay không.

Sự thay đổi không chỉ là thay người trong một sơ đồ giữ nguyên. Bộ Chiến tranh bị giải thể, OKW trở thành đầu mối tham mưu trực tiếp dưới Hitler, còn Wilhelm Keitel đứng đầu cơ quan đó. Phán quyết Nuremberg nhấn mạnh Keitel không có quyền chỉ huy độc lập đối với ba quân chủng theo cách một tổng tư lệnh đứng giữa họ và Hitler. Đây là điều cần phân biệt: danh xưng cao không nhất thiết tạo một trung tâm có thể kiềm chế lãnh tụ. Thay đổi cơ cấu có thể làm nhiều quyền tiếp tục tồn tại nhưng lệ thuộc hơn vào sự chấp thuận cá nhân ở đỉnh hệ thống.

Đối chiếu tư liệu: [2] [4]

Quyền chỉ huy có thể bị thu hẹp mà trách nhiệm vẫn còn

Một bộ tham mưu không giữ quyền quyết định cuối cùng vẫn có ảnh hưởng qua lập kế hoạch, đề xuất và chuyển lệnh thành hành động. Nếu chỉ nói Hitler quyết mọi thứ, người đọc khó thấy tại sao những cơ quan quân sự lại có khả năng tổ chức một cuộc chiến quy mô lớn. Họ cung cấp chuyên môn, nhân sự và các quy trình mà ý muốn chính trị một mình không thể thay thế. Sự phụ thuộc không xóa phần chủ động trong cách nhiệm vụ được thiết kế và thực hiện.

Keitel là một ví dụ có thể kiểm tra qua tư liệu tư pháp thay vì qua ấn tượng. Phán quyết ghi nhận các chỉ thị, chữ ký và sự hậu thuẫn của ông đối với những biện pháp tội ác, đồng thời xem xét những lời ông tự biện hộ rằng từng phản đối. Điều này cho thấy trách nhiệm lịch sử không thể chỉ được đo bằng việc một người có tranh cãi với Hitler hay không. Một ý kiến bất đồng không tự hủy tác động của những hành động tiếp theo. Muốn đánh giá quan hệ quyền lực cần theo cả chuỗi từ khuyến nghị tới lệnh, từ chữ ký tới việc thi hành.

Đối chiếu tư liệu: [1] [4]

Bất đồng tác chiến không đồng nghĩa phản đối chiến tranh xâm lược

Một tướng có thể cho rằng đánh một nước vào thời điểm cụ thể quá rủi ro, nhưng vẫn ủng hộ mở rộng sức mạnh Đức hoặc chấp nhận chế độ độc tài. Một người khác có thể phản đối rút quân hay giữ vị trí vì muốn cứu đơn vị để tiếp tục chiến đấu hiệu quả hơn. Các lập trường ấy có ý nghĩa quân sự thật, song không nên tự động được mô tả như kháng chiến chính trị hoặc bảo vệ nạn nhân của Quốc xã.

Sự phân biệt này giúp tránh cách kể đạo đức quá thuận tiện: Hitler luôn đại diện cho ý thức hệ, tướng lĩnh luôn đại diện cho lý trí. Trong thực tế, tư duy quân sự cũng có thành kiến, tham vọng và những giới hạn thông tin; các quyết định chuyên môn có thể phục vụ mục tiêu tội ác. Ngược lại, việc nhiều sĩ quan đồng lõa không có nghĩa mọi bất đồng đều giả tạo hoặc không có ai chống chế độ. Người nghiên cứu phải xác định từng người, từng thời điểm và phạm vi phản đối. Khái quát về cả một tổ chức không thay thế được việc đọc tài liệu cho biết ai đã làm gì.

Đối chiếu tư liệu: [1] [4] [5]

Chiến tranh phía đông bác bỏ huyền thoại quân đội sạch

USHMM tổng hợp bằng chứng về vai trò quân đội trong hỗ trợ các đơn vị giết người, lao động cưỡng bức và việc giết hại hoặc để chết tù binh Liên Xô cùng dân thường. Những hoạt động ấy không nằm ngoài cuộc chiến như một câu chuyện hoàn toàn tách biệt của SS. Nguồn lực, an ninh vùng chiếm đóng và mục tiêu chủng tộc đan vào nhau. Bởi vậy, nghiên cứu tranh quyền không thể chỉ đếm những lần Hitler cách chức một tướng mà bỏ qua phần quân đội thực hiện chương trình của chế độ.

Tuy nhiên, bác huyền thoại không đòi hỏi gán trách nhiệm giống hệt nhau cho mọi cá nhân. Cấp bậc, thông tin, hành động và cơ hội lựa chọn khác nhau cần được khảo sát. Chính việc phân biệt mới làm trách nhiệm rõ hơn: một người ký lệnh, người tổ chức tiếp tế cho lực lượng giết người và người phản đối một biện pháp cụ thể không đứng trong cùng một vị trí. Điều không thể chấp nhận là dùng hình ảnh một tổ chức chỉ biết phục tùng để xóa mọi lựa chọn. Quyền lực Hitler mạnh lên nhờ cả cưỡng chế lẫn sự hợp tác của những người có khả năng làm bộ máy vận hành.

Đối chiếu tư liệu: [1] [4] [5]

Lời kể hậu chiến có thể biến tranh chấp thành một cuộc đối lập lớn hơn thực tế

Sau chiến tranh, việc nhấn mạnh những lần cảnh báo hoặc bất đồng có thể giúp một tướng trình bày mình như người đã nhìn thấy thảm họa. Điều ấy không tự làm mọi hồi ký sai, nhưng tạo lý do phải đối chiếu với văn bản đương thời. Cần hỏi lời phản đối được ghi ở đâu, đối tượng phản đối là gì, và sau đó người ấy còn ký hoặc thi hành những lệnh nào. Một câu chuyện kể từ điểm kết thúc dễ biến những tranh luận có giới hạn thành sự đối lập hoàn toàn với chế độ.

Nguồn tư pháp cũng phải được đọc theo loại văn bản. Lời luật sư bào chữa, lời bị cáo và phán quyết không có cùng chức năng. Trong trường hợp Keitel, sự khác nhau giữa lời ông nói mình từng không đồng tình với ghi chép cho thấy ông hậu thuẫn một biện pháp là một ví dụ rõ. Người viết không nên lấy phần tự biện hộ rồi bỏ kết quả đánh giá chứng cứ của tòa. Cách phê bình nguồn này quan trọng vì huyền thoại không chỉ được tạo ra bằng việc bịa sự kiện; nó còn hình thành khi chọn đúng sự kiện nhưng đặt chúng trong một khung làm phần trách nhiệm còn lại biến mất.

Đối chiếu tư liệu: [1] [4]

Một chế độ có thể mạnh nhờ chia rẽ và vẫn cần đồng thuận của giới chuyên môn

Cuộc tranh chấp Hitler–Wehrmacht cho thấy quyền lực không chỉ vận hành bằng một đường thẳng từ mệnh lệnh tới tuân phục. Nó còn dựa vào quyền bổ nhiệm, sự cạnh tranh tiếp cận lãnh tụ, lợi ích tổ chức và những mục tiêu được nhiều người cùng ủng hộ. Hitler thu hẹp khả năng quân đội tạo một đối trọng độc lập, nhưng không biến các chuyên gia thành những công cụ không có tác động riêng. Chính phần chủ động ấy làm bộ máy đủ năng lực thực hiện cuộc chiến và chính sách tội ác.

Bài học lịch sử không phải chỉ cần giao toàn bộ quyết định cho tướng lĩnh thì thảm họa chắc chắn tránh được. Đó là một giả thuyết phản thực tế không có kết quả được bảo đảm, và còn né câu hỏi họ muốn dùng quyền tự chủ để làm gì. Kết luận có cơ sở hơn là các ràng buộc nghề nghiệp, pháp lý và đạo đức đã không tạo được một giới hạn đủ mạnh trước chương trình Quốc xã. Tranh chấp quyền quyết định có thật; hợp tác và đồng lõa cũng có thật. Giữ cả hai lớp mới giúp hiểu vì sao một tổ chức có chuyên môn, truyền thống và quyền lực lớn vừa có thể bất đồng với lãnh tụ vừa góp phần làm chế độ của ông ta tồn tại.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [4] [5]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. The German Military and the Holocaust — United States Holocaust Memorial Museum
  2. Digitalisierte Einzelstücke der Abteilung Militärarchiv — Die Entlassung Werner von Fritschs — Bundesarchiv
  3. The Reichswehr Swears an Oath of Allegiance to Adolf Hitler, 2 August 1934 — German Historical Institute, GHDI
  4. International Military Tribunal Judgment — Wilhelm Keitel — Yale Law School, Avalon Project
  5. Complicity in Nazi Aims — Geoffrey Megargee — United States Holocaust Memorial Museum