BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

HITLER VÀ CON ĐƯỜNG QUYỀN LỰC · NGHIÊN CỨU 75

Vụ ám sát ngày 20/7/1944 đã làm chế độ Quốc xã thay đổi thế nào?

Vụ ám sát ngày 20/7/1944 thất bại không chỉ làm những người tổ chức mất mạng. Nó cho Hitler cơ hội đẩy sâu sự nghi ngờ đối với quân đội, mở rộng quyền của Himmler và sử dụng bộ máy tư pháp để biến bất đồng thành phản bội. Nhưng chế độ đã là một nền độc tài khủng bố trước đó; ngày 20/7 làm thay đổi tương quan cùng cường độ đàn áp, không tạo chúng từ đầu. Muốn hiểu hậu quả, cần xem cả mạng lưới đảo chính, cơ chế thông tin và các thiết chế đã tham gia cuộc thanh lọc.

Phòng họp tại Wolfsschanze bị phá hủy sau vụ ám sát ngày 20/7/1944

Nhà họp bị phá hủy sau vụ đánh bom ngày 20/7/1944 tại Wolfsschanze. Đây là tổng hành dinh ở Đông Phổ, không phải boong-ke Berlin năm 1945.

Tác giả/cơ quan: Không rõ. Bundesarchiv, Bild 146-1972-025-12 / CC-BY-SA 3.0 Chỉ giảm kích thước/chuyển WebP, không cắt ảnh. · Nguồn: Bundesarchiv; Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 Germany

Những mốc cần đặt cạnh nhau

20/7/1944
Bom nổ tại Wolfsschanze; Hitler sống sót, kế hoạch đảo chính được kích hoạt rồi thất bại.
20/7/1944
Himmler được giao quyền chỉ huy Ersatzheer.
Đêm 20–21/7/1944
Stauffenberg và ba người cùng nhóm bị bắn tại Bendlerblock.
7–8/8/1944
Các phiên xét xử đầu tiên tại Tòa án Nhân dân kết thúc với án tử hình.
8/9/1944
Bộ Tư pháp lập báo cáo về thi hành các án tử hình liên quan mạng lưới kháng cự.

Một vụ đặt bom và một kế hoạch chiếm quyền là hai nhiệm vụ khác nhau

Claus Schenk Graf von Stauffenberg đặt bom trong cuộc họp tại tổng hành dinh Wolfsschanze ngày 20/7/1944 rồi trở về Berlin. Những người tổ chức cần Hitler chết để tạo một khoảng trống thẩm quyền, nhưng khoảng trống ấy chỉ có ích nếu họ đồng thời kiểm soát được lực lượng và các điểm liên lạc. Giết một nhà độc tài không tự động chuyển bộ máy nhà nước sang tay người muốn thay thế ông ta.

Kế hoạch Walküre vốn có chức năng đối phó biến động trong nước được sửa thành công cụ đảo chính. Nhóm tổ chức dự kiến dùng lực lượng dự bị để chiếm cơ quan quan trọng, vô hiệu hóa các thủ lĩnh Quốc xã và dựng chính quyền mới. Họ phải huy động quyền lực bằng những mệnh lệnh có hình thức hợp lệ trong chính bộ máy đang muốn lật đổ. Điều đó tạo lợi thế tiếp cận, nhưng cũng khiến kế hoạch phụ thuộc vào việc cấp dưới tin ai đang có quyền ra lệnh.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Những người chống Hitler không có cùng một chương trình đạo đức

Mạng lưới ngày 20/7 gồm sĩ quan đang phục vụ, người từng rời chức vụ và những nhân vật dân sự. Mong muốn cứu nước Đức khỏi thất bại, phản đối cách điều hành chiến tranh, bất mãn với chế độ và phản đối tội ác có thể cùng xuất hiện nhưng không có tỷ lệ giống nhau ở mọi người. USHMM nhấn mạnh sự đa dạng và tính chất còn tranh luận của động cơ. Không thể từ việc cùng tham gia đảo chính suy ra tất cả đã theo đuổi một nền dân chủ tự do như nhau.

Một số người tham gia có liên hệ hoặc trách nhiệm trong những chính sách tội ác của chiến tranh. Nhắc điều này không phủ nhận sự dũng cảm của việc chống Hitler, mà ngăn việc một hành động cuối cùng xóa toàn bộ lịch sử trước đó. Ngược lại, phát hiện giới hạn đạo đức của vài thành viên không cho phép đồng nhất mọi người kháng cự với cùng một hồ sơ. Đọc từng nhân vật, từng văn bản dự định cầm quyền và từng hành động thực tế tốt hơn cả tôn vinh toàn khối lẫn phủ nhận toàn khối.

Đối chiếu tư liệu: [1]

Hitler sống sót làm cuộc tranh giành thông tin đảo chiều

Khi Stauffenberg rời tổng hành dinh, nhóm đảo chính chưa có một luồng thông tin đủ chắc và thống nhất để mọi cấp chỉ huy cùng tin Hitler đã chết. Mệnh lệnh được truyền đi trong khi những thông báo trái ngược xuất hiện. Tại Berlin và các quân khu, người nhận lệnh phải chọn giữa cấp trên gần mình, chữ ký trên điện văn và thông tin rằng lãnh tụ vẫn sống. Thời gian do dự làm mất lợi thế bất ngờ.

Niên biểu của cơ quan nghiên cứu lịch sử quân sự Bundeswehr ghi nhận việc Goebbels nối điện thoại để Otto Ernst Remer nói với Hitler vào khoảng 19 giờ. Chi tiết này cho thấy quyền lực không chỉ nằm ở khẩu súng hay bản lệnh. Xác nhận rằng người đứng đầu còn sống có thể làm những người đang phân vân đổi cách hiểu toàn bộ tình thế: thay vì thi hành lệnh khẩn cấp, họ bắt đầu xem mình đang bị lôi vào phản loạn. Cấu trúc trung thành cá nhân trở thành một điểm tựa quan trọng để chế độ phản công.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Đêm 20/7 kết thúc một trung tâm đảo chính, không kết thúc cuộc điều tra

Stauffenberg, Werner von Haeften, Albrecht Mertz von Quirnheim và Friedrich Olbricht bị bắn tại Bendlerblock trong đêm theo lệnh Friedrich Fromm. Đây là đợt trấn áp tức thời giữa lúc bộ máy trung ương đang giành lại quyền kiểm soát. Nhưng việc những người chủ chốt ở Berlin chết không đồng nghĩa mạng lưới đã được xác định đầy đủ hoặc cơn khủng bố sẽ dừng ở những người trực tiếp tham gia trong ngày ấy.

Các cuộc thẩm vấn và điều tra tiếp tục kéo thêm người có liên hệ vào vòng đàn áp. Với một chế độ muốn tìm cả người thực hiện lẫn người bị coi là có khả năng chống đối, ranh giới giữa trách nhiệm cụ thể và nghi ngờ chính trị rất dễ bị đẩy rộng. Điều này làm vụ đảo chính thất bại trở thành cơ hội xử lý những bất đồng mà bản thân vụ đặt bom không giải thích hết.

Cần cẩn thận với số liệu tổng. Số người bị bắt trong một chiến dịch, số bị truy tố liên quan trực tiếp ngày 20/7 và số bị giết trong toàn bộ khủng bố cuối chiến tranh không phải cùng một tập hợp. Hồ sơ từng vụ án cho phép nói chính xác hơn về cách đàn áp vận hành, thay vì đưa một con số lớn mà không xác định thời gian, địa điểm và tiêu chuẩn liên quan.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3]

Himmler được giao lực lượng dự bị: niềm tin chính trị thay thế điều gì?

Trong diễn biến ngày 20/7, Hitler giao Himmler quyền chỉ huy Ersatzheer, lực lượng có vai trò huấn luyện, bổ sung và tổ chức trong nước. Niên biểu Bundeswehr đồng thời ghi việc Guderian được dự kiến giao công việc đứng đầu tham mưu lục quân. Những thay đổi cho thấy vấn đề không dừng ở việc tìm người khác chỉ huy một mặt trận. Bộ máy có thể dùng để làm đảo chính được đặt dưới người mà Hitler tin cậy về chính trị.

Himmler vốn nắm một hệ thống SS và cảnh sát rất mạnh. Việc mở rộng quyền sang lĩnh vực của quân đội làm ranh giới giữa bảo vệ chế độ và tổ chức chiến tranh thêm gắn chặt. Một tài nguyên được thiết kế để bổ sung sức chiến đấu giờ còn được nhìn qua câu hỏi liệu nó có đe dọa người đứng đầu. Khi sự tin cậy quan trọng hơn quyền tự chủ nghề nghiệp, khả năng phản biện trong giới chỉ huy phải chịu thêm chi phí.

Tuy nhiên, không nên mô tả rằng từ một đêm SS đã thay thế toàn bộ Wehrmacht. Quân đội vẫn có hệ thống, sĩ quan và nhiệm vụ của mình; những ranh giới quyền lực tiếp tục chồng chéo. Thay đổi đáng kể nằm ở việc một trung tâm quyền lực cạnh tranh được mở rộng trong thời điểm Hitler có lý do và cơ hội làm giới quân sự lệ thuộc hơn.

Đối chiếu tư liệu: [2]

“Tòa án danh dự” mở đường tới Tòa án Nhân dân

Theo hồ sơ của Đài tưởng niệm Plötzensee, một cơ chế đặc biệt của quân đội loại các sĩ quan bị coi là liên quan khỏi Wehrmacht. Hậu quả pháp lý và chính trị rất quan trọng: họ có thể bị đưa ra Volksgerichtshof, Tòa án Nhân dân, thay vì cơ quan tài phán quân sự vốn có thẩm quyền với họ. Hình thức danh dự trong quân đội được dùng để tháo một tầng bảo vệ thể chế, không phải để tạo một cuộc đánh giá độc lập về chứng cứ.

Những phiên xét xử đầu tiên diễn ra ngày 7–8/8/1944. Tài liệu hình ảnh và hồ sơ thi hành án cho thấy cách Roland Freisler cùng bộ máy tòa án biến bị cáo thành đối tượng sỉ nhục và kết án. Đây là khủng bố mang hình thức tư pháp: nhà nước vẫn dùng nghi thức, biên bản và quyết định, nhưng người bị xử không có điều kiện bào chữa công bằng. Sự tồn tại của một tòa án không tự biến bạo lực thành công lý.

Điều này cũng đặt trách nhiệm lên những người trong quân đội đã tham gia cơ chế loại trừ. Một nền độc tài không chỉ trấn áp bằng cảnh sát đứng ngoài mọi tổ chức khác. Nó có thể huy động chính các tổ chức nghề nghiệp để chuyển người của họ sang hệ thống trừng phạt. Sự hợp tác ấy làm quyền lực khủng bố bền hơn vì nhiều thiết chế cùng làm từng phần công việc.

Đối chiếu tư liệu: [3]

Một chiến thắng của chế độ trong lúc chiến tranh vẫn thất bại

Hitler sống sót và cuộc đảo chính tan vỡ giúp ông trình bày kết quả như bằng chứng rằng mình vẫn có sứ mệnh và đối thủ chỉ là một nhóm phản bội. Nhưng khả năng chế độ đánh bại một cuộc nổi dậy trong nước không cải thiện tự động tình hình ở các mặt trận. Khủng hoảng quân sự, thiếu nguồn lực và sức ép Đồng minh vẫn tiếp diễn. Một hệ thống có thể đồng thời mạnh hơn trong trấn áp và yếu hơn trong chiến tranh.

Đây là nghịch lý quan trọng của giai đoạn cuối. Sự thanh lọc làm những người còn giữ chức có thêm lý do chứng tỏ lòng trung thành, trong khi thông tin bất lợi có thể gây nguy hiểm cho chính người mang tin. Các cơ chế làm chế độ khó bị lật từ bên trong vì vậy cũng có thể làm nó khó điều chỉnh hơn. Nhận định này không có nghĩa mọi thất bại sau tháng 7 đều do vụ ám sát gây ra; nó chỉ xác định cách một sự kiện thay đổi môi trường ra quyết định.

Những người định đảo chính cũng không có bảo đảm rằng chính quyền mới sẽ được đối phương chấp nhận điều kiện đình chiến họ muốn. Một giả định phản thực tế phải tính phản ứng Đồng minh, mức ủng hộ trong nước và khả năng kiểm soát quân đội. Không nên kể việc Hitler chết như một nút bấm chắc chắn tạo hòa bình có lợi cho Đức. Tuy nhiên, thiếu bảo đảm thành công không làm hành động chống chế độ mất ý nghĩa lịch sử.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3]

Điều chế độ giữ được và điều xã hội phải trả

Sau ngày 20/7, Hitler giữ quyền lực nhờ sống sót, mạng thông tin trung thành và khả năng huy động các thiết chế để truy đuổi đối thủ. Điều ấy cho thấy sự phụ thuộc vào cá nhân không làm bộ máy tự biến mất khi bị tấn công; nó có thể phản ứng rất nhanh nếu người đứng đầu vẫn hiện diện. Nhưng cái giá là quyền của lực lượng chính trị đáng tin với lãnh tụ tăng lên và không gian bất đồng trong quân đội bị thu hẹp thêm.

Vụ ám sát vì vậy là bước ngoặt trong quan hệ quyền lực và đàn áp, chứ không phải lúc Quốc xã mới trở thành độc tài. Tội ác cùng sự cưỡng chế đã tồn tại từ lâu; các sĩ quan và nhân vật dân sự tham gia có những quá khứ khác nhau. Giữ được cả hai lớp giúp đọc lịch sử mà không lãng mạn hóa kháng cự hoặc bình thường hóa sự trả thù. Chiến thắng của Hitler trước đảo chính cũng đồng nghĩa bộ máy có thể tiếp tục kéo dài một cuộc chiến và những hành động bạo lực mà thất bại quân sự ngày càng không thể che giấu.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. The July 20, 1944, Plot to Assassinate Adolf Hitler — United States Holocaust Memorial Museum
  2. Chris Helmecke — Der 20. Juli 1944: Protokoll eines Staatsstreiches — Bundeswehr Centre of Military History and Social Sciences
  3. July 20, 1944 — hồ sơ xét xử và hành quyết tại Plötzensee — Gedenkstätte Plötzensee / German Resistance Memorial Center