HITLER VÀ CON ĐƯỜNG QUYỀN LỰC · NGHIÊN CỨU 76
Hitler đối xử với các thống chế thất trận ra sao?
Hitler không đối xử với mọi thống chế thất trận theo một công thức. Paulus bị dùng việc thăng cấp để ép tiếp tục kháng cự; Manstein mất quyền chỉ huy nhưng không bị xử tử; Rommel bị buộc tự sát trong bối cảnh nghi ngờ chính trị sau ngày 20/7/1944. Thất bại quân sự, bất đồng chỉ huy và bị coi là phản bội là những tình huống khác nhau. So sánh chúng cho thấy quyền lực cá nhân có thể kết hợp đãi ngộ, loại bỏ và bạo lực, đồng thời nhắc rằng các tướng lĩnh không chỉ là nạn nhân vô can của Hitler.

Hitler bắt tay Thống chế Erich von Manstein, tháng 3/1943. Ảnh cho thấy quan hệ trong bộ máy chỉ huy; không ghi lại việc Manstein bị cách chức năm 1944.
Tác giả/cơ quan: Heinrich Hoffmann. Bundesarchiv, Bild 146-1995-041-23A / CC-BY-SA 3.0 Chỉ giảm kích thước/chuyển WebP, không cắt ảnh. · Nguồn: Bundesarchiv; Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 Germany
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 30/1/1943
- Paulus được thăng thống chế trong lúc lực lượng ở Stalingrad bị vây.
- 31/1–2/2/1943
- Túi vây phía nam rồi phía bắc tại Stalingrad chấm dứt kháng cự.
- 3/1944
- Manstein bị miễn nhiệm và chuyển vào lực lượng dự bị nhân sự cao cấp.
- 20/7/1944
- Vụ ám sát thất bại mở rộng điều tra và thanh lọc trong quân đội.
- 14/10/1944
- Rommel bị buộc tự sát; chế độ che giấu nguyên nhân trước công chúng.
Một thống chế có chuyên môn, uy tín và những ràng buộc chính trị
Cấp bậc thống chế làm một sĩ quan có địa vị rất cao nhưng không trao cho ông quyền độc lập trước người đứng đầu chế độ. Hitler quyết định nhân sự và có thể dùng chức vụ như phần thưởng, công cụ gây áp lực hoặc phương tiện kiểm soát. Vị tướng cần quyền chỉ huy để thực hiện quan điểm quân sự của mình; để giữ quyền ấy, ông có thể phải chấp nhận những điều kiện mà bản thân thấy nguy hiểm trên chiến trường.
Mặt khác, quan hệ không chỉ gồm một nhà độc tài ra lệnh và một chuyên gia miễn cưỡng tuân phục. Nhiều tướng lĩnh có mục tiêu riêng, chia sẻ chương trình phục hồi sức mạnh Đức và tham gia các chiến dịch xâm lược. Họ hưởng lợi từ thăng cấp, danh tiếng và cơ hội nghề nghiệp. Sự hợp tác trước khi nảy sinh xung đột là một phần thiết yếu của lịch sử; nếu chỉ bắt đầu câu chuyện ở ngày bị miễn nhiệm, quá khứ ấy sẽ biến mất.
Bởi vậy, cần phân biệt ít nhất ba câu hỏi: người chỉ huy có làm tốt nhiệm vụ quân sự không, có được Hitler tin cậy không và có trách nhiệm gì trong chính sách của chế độ. Ba câu trả lời không nhất thiết giống nhau. Một sĩ quan có năng lực vẫn có thể tham gia tội ác; một người bị Hitler trừng phạt không tự động trở thành người chống Quốc xã từ đầu. Cách so sánh theo hồ sơ cụ thể giúp tránh việc dùng thất bại hoặc cái chết như chứng nhận đạo đức.
Paulus: thăng cấp cũng có thể là một mệnh lệnh không viết thành lời
Khi Tập đoàn quân số 6 bị vây tại Stalingrad, Friedrich Paulus phải lựa chọn trong một tình thế đã chịu ảnh hưởng của nhiều quyết định trước đó về giữ trận địa, tiếp tế và cứu viện. Ngày 30/1/1943, Hitler thăng ông lên thống chế. Bảo tàng Lịch sử Đức giải thích động tác này như một sức ép tiếp tục chiến đấu đến cùng, gắn địa vị với kỳ vọng không đầu hàng. Danh dự không chỉ là phần thưởng cho điều đã làm mà thành công cụ đòi hỏi điều phải làm tiếp.
Ngày 31/1, Paulus bị bắt khi lực lượng ở túi vây phía nam chấm dứt kháng cự; những đơn vị ở túi vây phía bắc còn tiếp tục tới ngày 2/2. Cần giữ sự phân biệt này thay vì nói toàn bộ lực lượng cùng đầu hàng vào một thời điểm. Kết quả cũng cho thấy một quyết định thăng cấp từ xa không tạo ra nhiên liệu, đạn dược hoặc lương thực. Quyền lực có thể ép một con người bằng chuẩn mực danh dự nhưng không xóa được điều kiện vật chất của chiến trường.
Trường hợp Paulus vì vậy không chỉ là câu chuyện Hitler nổi giận sau thất bại. Nó cho thấy người đứng đầu tìm cách định hình hành vi trước khi kết cục được quyết định, bằng một phần thưởng có mặt cưỡng bức. Một danh vị rất cao có thể làm người nhận ít tự do hơn nếu nó đi kèm kỳ vọng phải chết thay vì thừa nhận tình thế. Nhưng trách nhiệm của Paulus trong những lựa chọn chỉ huy vẫn cần được xem xét riêng; bị ép không có nghĩa mọi hành động trước đó đều do người khác quyết định thay.
Đối chiếu tư liệu: [1]
Manstein: bị loại khỏi quyền chỉ huy không đồng nghĩa bị kết án phản bội
Erich von Manstein có vị trí nổi bật trong giới chỉ huy Đức và thường được dùng trong câu chuyện hậu chiến về mâu thuẫn giữa chuyên môn tác chiến với ý chí Hitler. Tháng 3/1944, ông bị tước quyền chỉ huy rồi chuyển vào lực lượng dự bị nhân sự cao cấp. Tuy vậy, hồ sơ của Deutsches Historisches Museum cũng ghi ông vẫn được trao những phần thưởng cao. Đây không phải số phận của một người bị coi là phải tiêu diệt ngay bằng một phiên tòa chính trị.
Sự kết hợp giữa tước chức và giữ danh dự có công dụng quyền lực. Hitler loại một người bất đồng khỏi vị trí có thể ảnh hưởng quyết định, đồng thời không nhất thiết phải biến toàn bộ giới sĩ quan thành đối thủ. Chế độ có thể dùng sự đãi ngộ để giữ lòng trung thành ngay cả khi không còn muốn nghe quan điểm quân sự của người được đãi ngộ. Một cuộc miễn nhiệm vì thế vừa giải quyết nhân sự vừa gửi tín hiệu về giới hạn quyền tự chủ.
Manstein không tham gia mạng lưới kháng cự quân sự theo các lời mời tiếp xúc được hồ sơ tiểu sử ghi nhận. Bị loại chức không thể được kể thành bằng chứng ông đã đứng ngoài hoặc chống lại chế độ một cách nhất quán. Đặc biệt, các trình bày hậu chiến về chiến thắng bị đánh mất có động lực làm nổi bật lỗi Hitler và giảm trách nhiệm của tướng lĩnh. Người đọc phải đặt lập luận ấy cạnh sự tham gia vào chiến tranh xâm lược và hồ sơ tội ác, thay vì coi nó như tiếng nói chuyên môn không có lợi ích riêng.
Đối chiếu tư liệu: [2]
Rommel: danh tiếng làm cách thủ tiêu phải được che giấu
Erwin Rommel từng được Hitler nâng đỡ và trở thành một hình tượng nổi tiếng trong tuyên truyền chiến tranh. Mối quan hệ đó không bảo vệ ông khi tên ông xuất hiện trong điều tra sau vụ ám sát ngày 20/7/1944. Ngày 14/10, hai tướng tới nhà đưa ra lựa chọn giữa tự sát hoặc đối diện truy tố với những hậu quả có thể liên quan gia đình. Rommel chết trong hoàn cảnh cưỡng bức ấy, trong khi công chúng được nhận một câu chuyện khác về cái chết do vết thương chiến tranh.
Theo USHMM và nghiên cứu của cơ quan sử học quân đội Mỹ, cần phân biệt quan hệ với những người âm mưu cùng mong muốn thay đổi tình thế với việc tham gia trực tiếp kế hoạch giết Hitler. Bằng chứng không cho phép đơn giản hóa Rommel thành một người chỉ huy vụ đặt bom. Chế độ có thể trừng phạt dựa trên điều nó xem là nguy cơ chính trị, còn nhà sử học phải giữ tiêu chuẩn chứng minh khác với tiêu chuẩn nghi ngờ của Gestapo.
Danh tiếng của Rommel tạo một nghịch lý: nó không đủ để cứu mạng ông nhưng khiến việc xử lý cần giữ hình ảnh công khai. Chế độ vừa loại bỏ một người không còn đáng tin vừa tổ chức câu chuyện không làm hỏng biểu tượng từng có lợi cho mình. Một cuộc tang lễ có nghi thức không chứng minh người chết vẫn được tin cậy. Trong hoàn cảnh này, nghi thức là một phần cách quyền lực che giấu xung đột và duy trì hình tượng trước xã hội.
Tại sao ba trường hợp không nhận cùng một kết cục?
Paulus bị ép trong một tình thế quân sự đang sụp đổ; Manstein bị loại khỏi hoạt động chỉ huy; Rommel bị xử lý như một nguy cơ gắn với âm mưu chính trị. Nếu gộp cả ba vào nhãn thống chế thất trận, ta sẽ bỏ mất lý do khiến Hitler chọn các công cụ khác nhau. Một người còn được xem là có thể giữ trung thành không cần bị đối xử như người mà chế độ cho là đã chuyển sang một trung tâm quyền lực khác.
Thời điểm cũng quan trọng. Sau ngày 20/7, việc giải thích bất đồng qua ngôn ngữ phản bội có sức nặng lớn hơn trong bộ máy. Nhưng ngay cả lúc đó, khả năng trừng phạt còn phải tính danh tiếng, quan hệ, hiệu quả tuyên truyền và sự hợp tác của những người khác. Một nền độc tài không cần trừng phạt mọi người theo cùng cách để duy trì quyền lực; sự không chắc chắn về cách người đứng đầu sẽ phản ứng tự nó có thể làm cấp dưới thận trọng hơn.
Điều này không có nghĩa mọi biện pháp đều thuộc một kế hoạch tâm lý được tính hoàn hảo. Quyết định còn chịu chiến tranh, thông tin không đầy đủ và những phản ứng tức thời. Có thể xác định cơ chế qua kết quả nhân sự cùng tài liệu mà không cần suy đoán Hitler đang cảm thấy gì trong mọi cuộc gặp. Trọng tâm là quyền lực đã biến thất bại và bất đồng thành vấn đề lòng trung thành ra sao, rồi dùng danh dự hoặc bạo lực để quản lý chúng.
Đọc hồi ký tướng lĩnh mà không tiếp nhận một lời bào chữa tập thể
Những người sống sót có thể kể lại kinh nghiệm quan trọng về cách Hitler can thiệp, nhưng họ cũng biết những gì xảy ra sau khi chế độ thất bại. Hồi ký được viết trong bối cảnh tranh luận trách nhiệm, danh dự quân đội và vị trí của người viết. Điều đó không làm mọi thông tin trong hồi ký sai; nó đòi hỏi phải đối chiếu lịch trình, mệnh lệnh, người tham gia và hồ sơ hành động trước khi chấp nhận một cách phân chia công trạng cùng lỗi lầm.
Đặc biệt cần tránh kết luận rằng nếu Hitler để các thống chế hoàn toàn tự do thì Đức chắc chắn thắng chiến tranh. Đây là giả thuyết phản thực tế, bỏ qua nguồn lực, hậu cần và khả năng của đối phương nếu được trình bày như sự thật. Một lựa chọn quân sự khác có thể giảm tổn thất hoặc thay đổi thời điểm mà không đảo ngược kết cục toàn bộ. Phê phán sự can thiệp của Hitler không buộc phải trao cho giới tướng lĩnh năng lực chiến thắng mọi giới hạn vật chất.
So sánh Paulus, Manstein và Rommel cho kết luận cụ thể hơn: cấp bậc cao không tạo một quyền phản biện được bảo vệ; tưởng thưởng và trừng phạt có thể cùng phục vụ sự lệ thuộc vào cá nhân; nguy cơ chính trị có thể quan trọng hơn đánh giá tác chiến trong lựa chọn nhân sự. Nhưng quân đội không chỉ bị chế độ điều khiển từ bên ngoài. Những người hợp tác, hưởng lợi và thực thi cũng góp phần tạo nên hệ thống mà về sau nhiều người tìm cách tách mình ra.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Friedrich Paulus — tiểu sử — Deutsches Historisches Museum
- Erich von Manstein — tiểu sử — Deutsches Historisches Museum
- Erwin Rommel — sự nghiệp, quan hệ với chế độ và cái chết — United States Holocaust Memorial Museum
- Great Commanders — chương nghiên cứu về Erwin Rommel — U.S. Army University Press, Combat Studies Institute