HITLER VÀ CON ĐƯỜNG QUYỀN LỰC · NGHIÊN CỨU 70
Sự ám ảnh với Stalingrad phản ánh tâm lý quyền lực nào của Hitler?
Stalingrad cho thấy Hitler đã gắn việc giữ một mục tiêu quân sự với uy tín cá nhân, hình ảnh chiến thắng và khả năng áp đặt quyết định lên cấp dưới. Tuy nhiên, từ “ám ảnh” trong câu hỏi nên được hiểu như một vấn đề về ưu tiên và quyền lực có thể khảo sát qua mệnh lệnh, không phải một chẩn đoán tâm lý hồi cố. Thành phố có giá trị chiến lược thật; thảm họa xuất hiện khi giá trị ấy cùng ý nghĩa biểu tượng được dùng để duy trì mục tiêu vượt quá điều kiện tiếp tế và khả năng cứu viện.

Friedrich Paulus cùng các sĩ quan Đức trong tình trạng tù binh tại Beketovka, ngày 31/1/1943.
Tác giả/cơ quan: Không rõ; trang tệp nêu khả năng Georgi Lipskerov, chưa xác nhận chắc chắn. Bundesarchiv, Bild 183-F0316-0204-005 / CC-BY-SA 3.0 Chỉ giảm kích thước/chuyển WebP, không cắt ảnh. · Nguồn: Bundesarchiv; Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 Germany
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 19/11/1942
- Hồng quân mở cuộc phản công quanh Stalingrad.
- Cuối 11/1942
- Lực lượng Đức và đồng minh trong khu vực thành phố bị bao vây.
- 12/12/1942
- Cuộc tiến công giải vây Đức bắt đầu.
- 23/12/1942
- Hitler tiếp tục yêu cầu giữ vị trí tại Stalingrad.
- 30/1/1943
- Paulus được thăng thống chế.
- 31/1 và 2/2/1943
- Các nhóm quân Đức tại Stalingrad lần lượt dừng chiến đấu và đầu hàng.
Một thành phố vừa có chức năng chiến lược vừa mang tên đối thủ
Stalingrad nằm trên sông Volga và có ý nghĩa công nghiệp, giao thông trong chiến tranh. Vì vậy, nói Hitler chỉ muốn chiếm thành phố vì tên Stalin sẽ làm sai vấn đề. Mục tiêu nằm trong chiến dịch lớn ở miền nam Liên Xô, nơi quân Đức tìm nguồn lực và muốn làm suy yếu đối thủ. Tuy nhiên, một mục tiêu có lý do chiến lược ban đầu vẫn có thể dần bị gắn với những yêu cầu chính trị khiến việc điều chỉnh trở nên khó hơn. Nguồn gốc hợp lý của một mục tiêu không chứng minh mọi bước tiếp tục theo đuổi nó đều hợp lý.
Deutsches Historisches Museum phân tích Stalingrad như biểu tượng của ý chí chiến thắng Đức và một thành công uy tín mà Hitler muốn giành trước Stalin. Đây là diễn giải lịch sử dựa trên cách lãnh đạo hành động và tuyên bố, không phải kết quả khám bệnh. Nó giúp đặt câu hỏi cụ thể hơn: khi hình ảnh thắng lợi đã gắn với một địa điểm, việc rút khỏi địa điểm ấy còn được đánh giá thuần bằng lợi ích quân sự hay đã trở thành một sự thừa nhận có thể làm suy yếu thẩm quyền? Chính câu hỏi này dẫn từ địa lý của chiến dịch sang cấu trúc quyền lực trong tổng hành dinh.
Chiếm được phần lớn thành phố không đồng nghĩa kiểm soát được chiến dịch
Cuộc chiến trong đô thị kéo dài và tiêu hao, trong khi Hồng quân còn khả năng tập hợp lực lượng ở ngoài khu vực quân Đức tập trung chú ý. Ngày 19/11/1942, cuộc phản công Liên Xô mở ra một tình thế khác: lực lượng tại thành phố bị đe dọa từ các hướng ngoài đô thị rồi rơi vào vòng vây. Điều ấy cho thấy sự khác biệt giữa tiến bộ trên một mảnh bản đồ và vị thế trong toàn bộ chiến dịch. Một chỉ huy có thể tới gần mục tiêu chiếm đất mà đồng thời mất an ninh cho lực lượng đang thực hiện mục tiêu.
Muốn hiểu quyết định của Hitler, cần nhìn cả hoạt động đối phương. Vòng vây không hình thành chỉ vì lãnh đạo Đức nghĩ sai; nó là kết quả của chuẩn bị, tiến công và khai thác điểm yếu bởi Hồng quân. Nếu bài viết biến mọi diễn biến thành biểu hiện nội tâm Hitler, nó sẽ xóa vai trò chủ động của Liên Xô và những hạn chế quân sự có thể đo được. Quyền lực cá nhân ảnh hưởng cách phản ứng trước khủng hoảng, nhưng không thay thế nguồn lực, địa hình hoặc khả năng đối phương tiếp tục đánh. Đây là giới hạn quan trọng của một bài nghiên cứu lấy lãnh tụ làm trung tâm.
Quyết định giữ quân dựa trên một chuỗi giả định chưa được bảo đảm
Sau khi bị bao vây, việc giữ Stalingrad được gắn với kỳ vọng lực lượng có thể được tiếp tế từ trên không cho tới khi giải vây. Göring và Luftwaffe có vai trò trong lời bảo đảm về không vận; các lực lượng bên ngoài lại phải tìm cách mở đường qua vòng vây. Như vậy, quyết định không chỉ là một mệnh lệnh đứng lại. Nó dựa trên một chuỗi điều kiện: sân bay còn hoạt động, máy bay đủ khả năng, tiếp tế tới đúng lúc và lực lượng cứu viện vượt được sự kháng cự của Hồng quân.
Vấn đề quyền lực xuất hiện ở chỗ ai có quyền biến các giả định ấy thành điều kiện bắt buộc phải kiểm tra lại. Nếu tiếp tế không đạt mà mục tiêu không đổi, đơn vị phải dùng nguồn lực còn lại để duy trì một phương án ngày càng thiếu nền tảng. Ngược lại, cũng không nên coi tất cả người tham gia đều biết chắc không vận hoàn toàn bất khả thi ở ngay cùng một thời điểm. Người nghiên cứu cần phân biệt khả năng hứa hẹn, đánh giá của cơ quan thực hiện và kết quả đã xảy ra. Lời hứa từ một cấp chỉ huy có uy tín không tự tạo thêm trọng tải, nhiên liệu hay điều kiện hạ cánh.
Tháng 12: khi giữ lời hứa về thắng lợi đắt hơn sửa mục tiêu
Cuộc tiến công giải vây Đức bắt đầu ngày 12/12/1942 nhưng không cứu được lực lượng bị vây. Đến ngày 23/12, Hitler vẫn nhắc lại yêu cầu tiếp tục giữ. Chuỗi thời gian ấy có ý nghĩa phân tích: không chỉ quyết định đầu tiên cần được xem xét mà còn việc quyết định được duy trì khi các điều kiện hỗ trợ lần lượt không đạt. Một phương án có thể bắt đầu như sự đánh cược vào cứu viện, rồi chuyển thành việc không chấp nhận từ bỏ dù cơ hội cứu viện đã thu hẹp.
Ở đây có thể nhận diện cơ chế bảo vệ thẩm quyền mà không cần đoán một bệnh lý. Nếu người đứng đầu đã khẳng định thành phố phải được giữ và sẽ được cứu, việc thừa nhận điều ngược lại có chi phí đối với hình ảnh phán đoán của ông. Nhưng chi phí ấy không nên được đặt ngang với tổn thất con người như một điều tự nhiên phải chấp nhận. Nó là một phần của lựa chọn chính trị cần được phê phán. Cùng lúc, quyền điều chỉnh của cấp dưới bị hạn chế, khiến dữ kiện mới không dễ trở thành quyết định mới. Hệ thống chỉ huy có thông tin về thảm họa nhưng vẫn có thể không tạo nổi một lối chuyển hướng.
Thăng cấp Paulus: danh dự quân sự bị biến thành một thông điệp quyền lực
Ngày 30/1/1943, Hitler thăng Friedrich Paulus lên thống chế. Trong bối cảnh lực lượng bị vây đã kiệt quệ, động tác ấy không bổ sung nguồn lực tác chiến. Các phân tích lịch sử đọc nó như một thông điệp về kỳ vọng không đầu hàng, gắn cấp bậc và danh dự với việc tiếp tục kháng cự hoặc chết. Paulus cùng nhóm quân phía nam dừng chiến đấu ngày 31/1; các lực lượng còn lại ở phía bắc đầu hàng ngày 2/2. Phân biệt hai mốc tránh kể rằng mọi đơn vị cùng buông súng trong một khoảnh khắc.
Mối liên hệ giữa thăng thưởng và trách nhiệm ở đây đặc biệt đáng nghiên cứu. Bình thường, cấp bậc có thể ghi nhận thành tích và trao thêm quyền hành; trong tình thế này, nó còn được dùng để nâng cái giá biểu tượng của đầu hàng. Người đứng đầu muốn biến quyết định của chỉ huy bị vây thành một phép thử danh dự. Nhưng nghĩa vụ đối với binh lính, tình trạng tiếp tế và thực tế quân sự không biến mất khi một cấp hiệu thay đổi. Cái kết của Stalingrad cho thấy quyền lực có thể tạo kỳ vọng hi sinh mà không còn cung cấp phương tiện đạt mục tiêu được nhân danh để đòi sự hi sinh ấy.
Không thể viết lại mọi lựa chọn bằng hồi ký của người sống sót
Hồi ký của tướng lĩnh có thể cung cấp thông tin quan trọng nhưng cũng phục vụ việc phân chia trách nhiệm sau chiến tranh. Một cách kể rằng chỉ cần Hitler nghe lời thì mọi lực lượng đều thoát sẽ đặt quá nhiều chắc chắn vào một phương án chưa được thực hiện. Nhiên liệu, phương tiện, người bị thương và bố trí quân Liên Xô giới hạn khả năng phá vây; các giới hạn ấy còn thay đổi theo thời gian. Richard Evans nhấn mạnh cả trách nhiệm của giới chỉ huy lẫn những điều kiện vật chất, thay vì chỉ chấp nhận câu chuyện Hitler phá hỏng một cơ hội thắng lợi rõ ràng.
Ngược lại, không được dùng khó khăn ở giai đoạn cuối để miễn trách nhiệm cho sự trì hoãn ở giai đoạn trước. Khi lựa chọn đã hẹp đi, việc nói không còn phương án tốt có thể đúng nhưng chưa giải thích ai và quyết định nào góp phần làm chúng hẹp. Phân tích cần đi theo trình tự: cảnh báo, lệnh, khả năng tiếp tế, cửa sổ cơ động và phản ứng đối phương. Cũng không nên biến thương vong quân Đức thành một câu chuyện anh hùng tách khỏi cuộc chiến xâm lược và tội ác của chế độ. Sự đau khổ của người lính không làm mục tiêu chiến tranh ban đầu trở nên chính đáng.
Điều Stalingrad cho phép kết luận về quyền lực của Hitler
Từ các quyết định được ghi nhận, có thể kết luận rằng Hitler đặt trọng lượng lớn vào uy tín, biểu tượng chiến thắng và quyền quyết định cuối cùng. Không thể chỉ từ đó xác định một chẩn đoán tâm thần hoặc nói một cảm xúc duy nhất đã gây ra toàn bộ thảm họa. Stalingrad còn gắn với chiến lược quá tham vọng, thiếu nguồn lực, những đánh giá của bộ chỉ huy và năng lực quân sự Liên Xô. Cách giải thích nhiều tầng không làm trách nhiệm Hitler mờ đi; nó xác định trách nhiệm ấy trong đúng chuỗi hành động có thể kiểm tra.
Câu hỏi nổi bật là vì sao một hệ thống tiếp tục giữ mục tiêu khi điều kiện để đạt nó đã suy sụp. Stalingrad cho thấy khả năng ra lệnh rất lớn không đồng nghĩa khả năng cập nhật quyết định tốt. Khi sửa mục tiêu bị đồng nhất với mất uy tín, lời hứa về chiến thắng có thể biến thành yêu cầu hi sinh để không thừa nhận thất bại. Nhưng quyền lực không thể ép máy bay chở đủ hàng hay ngăn đối phương hành động. Chính khoảng cách giữa thẩm quyền chính trị và giới hạn thực tế ấy làm Stalingrad trở thành một trường hợp rõ về cơ chế lãnh tụ, hơn là một câu chuyện có thể giải thích trọn vẹn bằng từ ám ảnh.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Die Schlacht um Stalingrad 1942/43 — Deutsches Historisches Museum
- Ende der Schlacht von Stalingrad — 2 February 1943 — Bundesarchiv
- Richard J. Evans — Stalingrad and Beyond, 1942–1943 — Gresham College