BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

HITLER VÀ CON ĐƯỜNG QUYỀN LỰC · NGHIÊN CỨU 59

Từ chiến thắng nhanh đến chiến tranh tiêu hao: Khi Hitler không chịu đổi chiến lược

Hitler không giữ nguyên mọi phương án sau khi chiến tranh nhanh thất bại. Đức thay hướng tiến công, tăng sản xuất vũ khí và huy động thêm lao động, nhưng sự thích nghi về phương tiện không đi kèm việc từ bỏ những mục tiêu xâm lược vượt quá nguồn lực. Cụm từ không chịu đổi chiến lược vì vậy cần được hiểu có giới hạn: điều khó thay đổi nhất là tham vọng chính trị và hy vọng một thắng lợi quân sự sẽ đảo ngược cán cân. Chiến tranh tiêu hao phơi bày khoảng cách giữa cách thắng một chiến dịch với khả năng duy trì cả cuộc chiến.

Sản xuất xe tăng Tiger I trong một nhà máy Đức, năm 1943.

Sản xuất xe tăng Tiger I trong một nhà máy Đức, năm 1943. Hình ảnh công nghiệp thời chiến gợi câu hỏi về nguồn lực cho chiến tranh kéo dài; một bức ảnh không đo được tổng sản lượng hoặc hiệu quả huy động.

Bundesarchiv, Bild 101I-635-3965-21 / Hebenstreit / CC BY-SA 3.0 Germany; thu nhỏ và chuyển WebP; giữ giấy phép tương tự. · Nguồn: Wikimedia Commons; Bundesarchiv · CC BY-SA 3.0 Germany

Những mốc cần đặt cạnh nhau

18/12/1940
Chỉ thị Barbarossa đặt mục tiêu đánh bại nhanh Liên Xô.
22/6/1941
Đức bắt đầu cuộc xâm lược Liên Xô.
Cuối 1941
Chiến dịch không kết thúc nhanh; Liên Xô phản công.
1942
Chiến dịch phía nam và việc tăng huy động sản xuất cho thấy thích nghi về phương tiện.
12/1944–1/1945
Tiến công Ardennes thất bại, tiêu hao thêm lực lượng Đức.

Chiến thắng nhanh giải quyết thời gian, không tự giải quyết tương quan sức mạnh

Một chiến dịch nhanh có thể đánh bại đối thủ trước khi người đó huy động đầy đủ nguồn lực hoặc nhận được sự trợ giúp quyết định. Nhưng tốc độ không phải tài nguyên vô hạn. Nó cần lực lượng tập trung, hậu cần duy trì được và đối phương không kịp thích nghi. Nếu không đạt mục tiêu chính trị sau thắng lợi quân sự, bên tiến công vẫn phải đối diện chi phí chiếm đóng, tiếp tế và những kẻ thù chưa bị loại khỏi cuộc chiến.

Chỉ thị Barbarossa ngày 18/12/1940 cho thấy rõ vấn đề thời gian: Liên Xô phải bị đánh bại trong một chiến dịch nhanh ngay cả trước khi chiến tranh với Anh kết thúc. Đó là một giả định chiến lược, không chỉ là lời khích lệ cho binh lính. Nó đặt việc đánh thêm một đối thủ lớn vào vai trò giải quyết bế tắc, thay vì buộc người quyết định cân nhắc ngay từ đầu toàn bộ chi phí của một cuộc chiến kéo dài đồng thời ở nhiều hướng.

Không nên vì các chiến thắng ban đầu mà coi Đức có sẵn một học thuyết thống nhất bảo đảm thắng nhanh mọi nơi. Điều có thể xác định từ văn bản là sự kỳ vọng thời gian ngắn được đưa vào kế hoạch cụ thể. Khi kỳ vọng ấy thất bại, vấn đề không chỉ là tiến chậm hơn lịch trình. Những giả định về tổn thất, tiếp tế, quân số thay thế và ưu tiên giữa các mặt trận cũng phải được xét lại.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Năm 1941: đối phương không sụp đổ theo lịch của người tiến công

Cuộc xâm lược Liên Xô bắt đầu ngày 22/6/1941 với những thắng lợi và tổn thất khổng lồ của Hồng quân trong giai đoạn đầu. Nhưng phá hủy nhiều đơn vị không đồng nghĩa phá hủy được toàn bộ khả năng kháng chiến của một nhà nước lớn. Liên Xô tiếp tục huy động người, tổ chức lực lượng và duy trì sản xuất trong điều kiện cực kỳ khó khăn. Sự kháng cự ấy là hành động có chủ thể, không phải một trở ngại tự nhiên xuất hiện ngoài dự tính của Đức.

USHMM mô tả chiến dịch không đạt kết quả nhanh như Đức dự kiến và cuộc phản công của Liên Xô cuối năm. Nhưng không nên gói toàn bộ thất bại vào thời tiết hoặc một ngày quyết định duy nhất. Khoảng cách, hậu cần, tổn thất tích lũy, sự phục hồi của đối thủ và tính chất chiến tranh đều liên quan. Những yếu tố ấy tác động trước khi một hình ảnh mùa đông có thể trở thành lời giải thích thuận tiện cho người viết hồi ký.

Một khi đối thủ còn khả năng tái tạo lực lượng, Đức phải giải quyết bài toán khác với việc thắng chuỗi trận mở đầu. Cần tạo quân mới, thay xe và pháo, duy trì vận tải và phân chia nguồn lực qua nhiều mùa chiến dịch. Cùng một đơn vị từng tỏ ra vượt trội có thể mất sức mạnh khi hao mòn không được bù kịp. Chiến tranh tiêu hao vì vậy không chỉ có nghĩa nhiều người chết hơn; nó thay đổi thước đo của sức mạnh quân sự.

Đối chiếu tư liệu: [2] [1]

Năm 1942: đổi hướng tiến công nhưng giữ tham vọng quá lớn

Chiến dịch phía nam năm 1942 là bằng chứng Đức có thay đổi phương án. Dầu mỏ Caucasus và hướng Stalingrad trở thành những trọng điểm. Việc theo đuổi tài nguyên cho thấy người ra quyết định nhận biết một số giới hạn vật chất. Nhưng biết cần nhiên liệu không đồng nghĩa có thể chiếm, đưa vào sử dụng và bảo vệ nguồn nhiên liệu ấy với lực lượng và thời gian còn lại. Nhu cầu đúng có thể dẫn tới một lựa chọn không khả thi.

Những mục tiêu đồng thời tạo sức ép phân tán. Một lực lượng phải tiến sâu không chỉ chiến đấu ở phía trước mà còn kéo theo đường tiếp tế và nhu cầu bảo vệ hai bên. Đối phương có thể lựa chọn điểm phản công và buộc bên tiến công trả giá cho sự kéo giãn. Vì vậy, không thể đánh giá một quyết định chỉ bằng giá trị của mục tiêu trên bản đồ; cần xét khả năng chuyển việc chiếm một địa điểm thành lợi thế bền vững cho toàn cuộc chiến.

Từ góc nhìn chiến lược, điều chưa đổi tương xứng là mức chấp nhận thu hẹp mục tiêu. Hitler tiếp tục tìm một kết quả đủ lớn để giải quyết thế bất lợi bằng tiến công. Phương án mới vẫn có thể mang cấu trúc rủi ro cũ: thành công nhanh phải bù cho thiếu hụt dài hạn. Nói không có thích nghi sẽ sai; nói có kế hoạch mới nên chiến lược đã thích nghi đầy đủ cũng không đứng vững.

Đối chiếu tư liệu: [2] [1]

Sản xuất vũ khí tăng: thích nghi có thật và không phải phép màu cá nhân

Sau khi Albert Speer tiếp quản nhiệm vụ bộ trưởng vũ trang trong tháng 2/1942, hệ thống sản xuất tiếp tục được tổ chức và mở rộng trên những nền tảng đã có từ thời Fritz Todt. Tư liệu GHDI về các cuộc họp vũ trang giúp nhìn một sự thay đổi thực tế: Đức không đứng yên trước nhu cầu chiến tranh kéo dài. Có điều chỉnh tổ chức, tập trung ưu tiên và sức ép tăng đầu ra thay cho kỳ vọng các chiến dịch ngắn sẽ sớm kết thúc chiến tranh.

Nhưng việc tăng sản lượng không tự xác định cán cân. Cần so sánh với tổn thất, nhu cầu trên các mặt trận và nguồn lực của đối phương. Một con số sản xuất cao hơn năm trước có thể cùng tồn tại với lực lượng ngoài chiến trường yếu đi nếu mức hao hụt tăng nhanh hơn. Những hạn chế về vận tải, nhiên liệu, nhân lực có kỹ năng và khả năng đưa trang bị tới nơi cần dùng cũng không biến mất vì nhà máy báo thêm thành phẩm.

Cách kể một phép màu Speer còn có nguy cơ thừa nhận hình ảnh tự bào chữa hậu chiến của ông. Thành quả công nghiệp là kết quả của nhiều cơ quan, lao động và cưỡng bức, không phải tài năng tách rời chính trị của một kỹ trị gia. Phân tích sự thích nghi cần tính cả điều tạo ra nó lẫn điều nó không giải quyết được. Tăng khả năng tiếp tục chiến đấu có thể kéo dài một cuộc chiến không còn triển vọng đạt mục tiêu ban đầu.

Đối chiếu tư liệu: [3] [4]

Lao động cưỡng bức: nguồn lực chiến tranh không nằm ngoài tội ác

Nghiên cứu của National WWII Museum về chính sách lao động cưỡng bức ở Đông Âu cho thấy huy động nhân lực là một phần của nền kinh tế chiến tranh Đức. Khi nhu cầu quân sự tăng, chế độ đưa người từ những vùng chiếm đóng vào một hệ thống làm việc dưới cưỡng ép và phân biệt đối xử. Không thể tách các biểu đồ sản xuất khỏi con người phải tạo ra sản lượng trong những điều kiện đó.

Chính sách này cũng cho thấy thích nghi không nhất thiết có nghĩa học được giới hạn đạo đức hoặc chính trị. Chế độ có thể nhận ra mình cần thêm lao động rồi giải quyết bằng cách mở rộng bóc lột. Một biện pháp làm tăng nguồn lực ngắn hạn có thể đồng thời tăng bạo lực, tổn hại người bị trị và chi phí kiểm soát. Nó không biến các mục tiêu chinh phục ban đầu thành khả thi bền vững, dù có giúp trì hoãn sự cạn kiệt ở một lĩnh vực.

Ở đây cần tránh lập luận thuần túy công cụ rằng đàn áp chỉ sai vì không đem lại thắng lợi. Lao động cưỡng bức là sự xâm phạm con người ngay cả khi nó tạo ra sản phẩm có ích cho quân đội. Phân tích lịch sử kinh tế và chiến lược phải giữ cả hai sự thật: hệ thống có khai thác được nguồn lực, và việc khai thác ấy gắn với tội ác. Không mặt nào được dùng để xóa mặt còn lại.

Đối chiếu tư liệu: [4] [3]

Ardennes: đặt nguồn lực cuối vào hy vọng thay đổi liên minh đối phương

Cuộc tiến công Ardennes tháng 12/1944 một lần nữa tìm cách dùng đòn đánh tập trung để tạo thay đổi lớn. Theo hồ sơ Bundesarchiv và National WWII Museum, tham vọng vượt khỏi việc làm chậm một cuộc tiến quân: Hitler hy vọng gây một cú sốc đủ mạnh đối với liên minh phía tây. Muốn biến thắng lợi chiến trường thành chuyển biến chính trị như vậy đòi hỏi nhiều điều thuận lợi cùng xảy ra.

Khả năng tạo bất ngờ không đồng nghĩa khả năng duy trì thành công. Lực lượng Đức vẫn chịu những giới hạn về tiếp tế, nhiên liệu và khả năng bù tổn thất. Quân Đồng minh phản ứng và giữ được năng lực chống trả. Khi chiến dịch thất bại, Đức không chỉ mất cơ hội đã hy vọng; họ còn tiêu hao lực lượng cần thiết cho việc phòng thủ trong điều kiện các đối phương tiếp tục gây sức ép từ nhiều hướng.

Trường hợp này khác với câu hỏi tâm lý Hitler có quá tự tin hay không. Vấn đề chiến lược là đòn đánh cần đạt mức thành công nào mới thay được cán cân, và nguồn lực còn lại có đủ để duy trì mức ấy không. Một người có thể biết tình thế rất xấu mà vẫn đặt cược vào phương án đòi hỏi quá nhiều. Phân tích kỳ vọng chính trị và phương tiện quân sự làm rõ cái giá của lựa chọn hơn một nhãn tính cách đơn lẻ.

Đối chiếu tư liệu: [5] [6]

Có đổi phương tiện, nhưng không thoát được mục tiêu đã vượt khả năng

Từ năm 1941 đến 1945, Đức thay hướng chiến dịch, điều chỉnh sản xuất và huy động thêm nhân lực. Những thay đổi ấy bác bỏ hình ảnh một bộ máy bất động. Nhưng sự năng động trong cách tiếp tục chiến tranh không đồng nghĩa có khả năng đạt kết quả chính trị mong muốn. Khi đối phương còn khả năng huy động và không chấp nhận một sự dàn xếp có lợi cho Đức, mỗi biện pháp kéo dài thời gian cũng có thể kéo dài tiêu hao và bạo lực.

Một giả thuyết thường gặp là chọn khác ở một chiến dịch sẽ bảo đảm tránh được thất bại toàn cuộc chiến. Điều ấy không thể chứng minh chỉ bằng việc chỉ ra một sai lầm có thật. Phải tính phản ứng của đối phương, nguồn lực giải phóng được và điều kiện chính trị cần cho kết quả thay thế. Lịch sử không cung cấp sự chắc chắn ấy; tài liệu chỉ cho phép phân tích những giới hạn và cơ hội cụ thể mà người ra quyết định đã gặp.

Vì thế, cái không chịu đổi sâu nhất không phải mọi mũi tên trên bản đồ, mà là việc tiếp tục tìm thắng lợi quân sự để bảo vệ tham vọng đã vượt sức. Sự thích nghi của công nghiệp và bộ chỉ huy có thể làm chiến tranh kéo dài hơn mà không sửa được sự bất tương xứng nền tảng. Đọc sự chuyển từ thắng nhanh sang tiêu hao qua nguồn lực, mục tiêu và năng lực của đối phương giúp hiểu tại sao đổi cách đánh chưa đủ để đổi kết cục.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [4] [5] [6]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Directive No. 21: Case Barbarossa (18 December 1940), Document PS-446 — Harvard Law School Library, Nuremberg Trials Project
  2. Invasion of the Soviet Union, June 1941 — United States Holocaust Memorial Museum
  3. Armaments Minister Albert Speer at a Meeting on Armaments Questions (1943) — German Historical Institute, German History in Documents and Images
  4. Nazi Forced Labor Policy in Eastern Europe — The National WWII Museum
  5. Die Ardennenoffensive 1944/45 — Bundesarchiv
  6. Battle of the Bulge — The National WWII Museum
  7. “The Failure of Operation Barbarossa,” Combat and Genocide on the Eastern Front — chapter introduction — Cambridge University Press