HITLER VÀ CON ĐƯỜNG QUYỀN LỰC · NGHIÊN CỨU 58
Phong cách ra quyết định của Hitler biến đổi từ 1939 đến 1945 ra sao?
Từ năm 1939 đến 1945, Hitler ngày càng giữ nhiều quyền điều hành trực tiếp và đòi hỏi chiến tranh tiếp tục trong khi nguồn lực, thông tin đáng tin và lựa chọn khả thi thu hẹp. Nhưng quá trình ấy không phải đường thẳng từ một thiên tài quân sự thành người bỗng mất lý trí. Những đặc điểm như đặt mục tiêu ý thức hệ lên cao, giữ quyết định cuối cùng và lựa chọn giữa các cố vấn đã xuất hiện sớm. Thắng lợi, kháng cự của đối phương và khủng hoảng về sau thay đổi môi trường mà phong cách ấy vận hành.

Một cuộc họp tình hình có Hitler, Keitel, Brauchitsch và Paulus, tháng 10/1941. Đây là một thời điểm trong quá trình chỉ huy, không phải bằng chứng rằng phong cách của Hitler giữ nguyên suốt chiến tranh.
Bundesarchiv, Bild 101I-771-0366-02A / Không rõ nhiếp ảnh gia / CC BY-SA 3.0 Germany; thu nhỏ và chuyển WebP; giữ giấy phép tương tự. · Nguồn: Wikimedia Commons; Bundesarchiv · CC BY-SA 3.0 Germany
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 31/8/1939
- Chỉ thị số 1 xác định mục tiêu và giới hạn mở đầu chiến tranh.
- 18/12/1940
- Chỉ thị số 21 đặt kỳ vọng chiến dịch nhanh chống Liên Xô.
- 12/1941
- Hitler nhận thêm chức tư lệnh lục quân.
- 16/12/1944
- Cuộc tiến công Ardennes bắt đầu.
- 19/3/1945
- Sắc lệnh phá hủy cơ sở hạ tầng được ban hành.
Năm 1939: quyền đặt giới hạn đã nằm ở trung tâm
Chỉ thị số 1 ngày 31/8/1939 cho thấy Hitler giữ quyền quyết định mở cuộc tiến công Ba Lan và đặt giới hạn hành động ở phía tây. Những vấn đề có nguy cơ mở rộng chiến tranh được giữ lại ở cấp tối cao. Văn bản là bằng chứng rằng sự can thiệp chính trị vào chiến tranh không chỉ xuất hiện khi tình thế xấu đi. Ngay từ đầu, việc dùng sức mạnh quân sự đã gắn với tính toán của người đứng đầu về phản ứng quốc tế.
Tuy nhiên, đây không phải bằng chứng ông có một chương trình chắc chắn cho mọi phản ứng tiếp theo. Chỉ thị quy định nhiệm vụ và giới hạn trong một tình huống cụ thể; thực tế còn tùy quyết định của Anh, Pháp và các bên khác. Phong cách quyền lực có thể rất quả quyết khi ra lệnh mà vẫn chứa sự đánh giá sai về đối thủ. Phân biệt mức độ tự tin với chất lượng thông tin là bước cần thiết để không nhầm một văn bản dứt khoát với một chiến lược đầy đủ.
Sau nước Pháp năm 1940: thắng lợi không xóa sự phân vân
Chiến thắng ở phía tây làm tăng uy tín quân sự của Hitler và giảm sức nặng chính trị của người từng nghi ngờ ông. Nhưng việc Pháp bị đánh bại không tự trả lời câu hỏi làm thế nào buộc Anh chấm dứt chiến tranh. Một thắng lợi tác chiến lớn mở ra nhiều phương án mà mỗi phương án cần nguồn lực và điều kiện khác nhau. Người ra quyết định vẫn phải chọn giữa những điều không thể thực hiện đồng thời một cách dễ dàng.
Trong công trình đặt câu hỏi Hitler có bỏ lỡ cơ hội năm 1940 hay không, Ian Kershaw xem xét giai đoạn còn chứa sự lưỡng lự về chiến lược. Phần giới thiệu học thuật của chương không đủ để chứng nhận mọi giả thuyết về một con đường thắng thay thế; ở đây nó nhắc một giới hạn quan trọng: kết cục thuận lợi của một chiến dịch không đồng nghĩa người lãnh đạo đã có lời giải nhất quán cho giai đoạn tiếp theo. Sự phân vân và quyền lực tập trung có thể cùng tồn tại.
Chỉ thị Barbarossa: một giả định được nâng thành khung lựa chọn
Ngày 18/12/1940, Chỉ thị số 21 yêu cầu chuẩn bị đánh bại Liên Xô trong một chiến dịch nhanh trước khi chiến tranh với Anh kết thúc. Nguồn này cho thấy cách một kỳ vọng về thời gian định hình toàn bộ bài toán. Nếu đối phương sụp đổ nhanh, việc mở thêm một cuộc chiến lớn có thể được hình dung như giải pháp cho thế bế tắc; nếu không, Đức phải gánh đồng thời những đòi hỏi vượt xa tính toán thuận lợi ban đầu.
Vai trò của cố vấn không biến mất. Bộ chỉ huy phải lập kế hoạch và nhiều sĩ quan cùng chia sẻ đánh giá thấp sức chống trả của Liên Xô. Richard J. Evans lưu ý không thể kể mọi quyết định sai như sự áp đặt của Hitler lên một tập thể tướng lĩnh luôn hiểu đúng. Phong cách ở đây là quyền lực lựa chọn ở đỉnh kết hợp với một môi trường chuyên môn có những thiên lệch tương hợp. Chống lại thiên lệch ấy đòi hỏi hơn việc để thêm một người có quân hàm vào cuộc họp.
Tháng 12/1941: chức vụ mới trong một cuộc chiến không còn như dự kiến
Khi cuộc chiến phía đông không kết thúc nhanh, Hitler nhận thêm chức tư lệnh lục quân trong tháng 12/1941. Bước này làm giảm một lớp trung gian và tăng quyền can dự trực tiếp của ông vào công việc quân sự. Cần phân biệt sự thay đổi chức vụ với một giả thuyết rằng trước đó ông hoàn toàn để tướng lĩnh tự làm. Các chỉ thị năm 1939 và 1940 đã cho thấy vai trò quyết định từ sớm.
Việc tập trung thêm chức trách có thể tạo cảm giác giải quyết được sự thiếu phối hợp: người đứng đầu sẽ trực tiếp ngăn điều mình coi là sai. Nhưng nó cũng tăng lượng thông tin và lựa chọn phải xử lý tại một điểm. Quyền lực tập trung không tạo thêm thời gian hay xóa sự bất định ngoài chiến trường. Khi khó khăn kéo dài, người ra lệnh dễ đánh giá sự không đạt mục tiêu như thiếu quyết tâm của người thi hành, trong khi những giới hạn vật chất cần một sự điều chỉnh mục tiêu lớn hơn.
Năm 1942: giữa khả năng đổi phương án và giới hạn của mục tiêu
Chiến dịch phía nam Liên Xô năm 1942 cho thấy Hitler không chỉ lặp nguyên một kế hoạch cũ. Mục tiêu và hướng sử dụng lực lượng được điều chỉnh, trong đó có tham vọng tiến tới vùng dầu mỏ Caucasus và Stalingrad. Nhưng khả năng đổi phương án tác chiến không đồng nghĩa sẵn sàng thu nhỏ mục tiêu chính trị. Một lựa chọn có thể mới ở cấp triển khai mà vẫn yêu cầu nguồn lực vượt quá khả năng duy trì.
Điều cần xem là phản hồi từ thực tế được dùng để sửa giả định hay chỉ để thay người và tăng yêu cầu. Phân tích của Evans chỉ ra vai trò những quyết định và sự phân tán lực lượng, song không cho phép quy toàn bộ chiến tranh vào một sai lầm duy nhất có thể đảo ngược chắc chắn. Đối phương cũng học, huy động và lựa chọn. Một đánh giá phong cách ra quyết định phải giữ sự chủ động ấy trong bức tranh, thay vì biến Liên Xô thành tấm phông cho cuộc tranh luận giữa Hitler với các tướng Đức.
Ardennes năm 1944: một đòn đánh nhằm thay đổi cả thế chính trị
Cuộc tiến công Ardennes bắt đầu ngày 16/12/1944 trong điều kiện chiến lược của Đức đã rất bất lợi. Hồ sơ Bundesarchiv cho thấy hy vọng không dừng ở một thắng lợi địa phương. Hitler tìm một kết quả đủ lớn để làm suy yếu hoặc chia rẽ liên minh phía tây. Đây là cách đặt kỳ vọng chính trị rất cao lên một chiến dịch có những hạn chế nghiêm trọng về nguồn lực và khả năng duy trì.
Thất bại của đòn đánh không chỉ là bằng chứng người ra quyết định thiếu lạc quan vừa phải. Nó cho thấy sự không tương xứng giữa thứ cần đạt để đổi cục diện với phương tiện còn có thể sử dụng. Khi chiến dịch kết thúc thất bại vào cuối tháng 1/1945, Đức đã tiêu hao thêm lực lượng không dễ bù đắp. Phong cách quyết định ở giai đoạn này càng dựa vào khả năng tạo một biến cố đột phá, thay vì điều chỉnh mục đích cho phù hợp với cán cân sức mạnh thực tế.
Tháng 3/1945: mệnh lệnh phá hủy và khoảng cách với việc thi hành
Sắc lệnh ngày 19/3/1945, thường gọi là Nero, yêu cầu phá hủy những cơ sở có thể có ích cho đối phương. Bản văn cùng thư phản ứng của Albert Speer ngày 29/3 được GHDI công bố cho phép nghiên cứu một bước cực đoan trong cách đặt yêu cầu đối với chính lãnh thổ và dân cư Đức. Lúc này, bảo toàn những điều kiện sống sau chiến tranh không giữ cùng vị trí như yêu cầu tiếp tục chống đối quân sự.
Tuy vậy, có mệnh lệnh không có nghĩa mọi nơi đều thực hiện đầy đủ. Cần tách ý định ở đỉnh, phản ứng của người nhận và kết quả tại địa phương. Thư Speer là nguồn về sự phản ứng và việc ông tự trình bày lập trường, không phải giấy chứng nhận cho toàn bộ hình ảnh người cứu nước Đức mà ông xây dựng về sau. Cũng không cần chẩn đoán tâm thần từ xa để nhận diện tính phá hủy trong một văn bản có thể đọc và đối chiếu.
Điều thay đổi là quan hệ giữa quyền lực và khả năng sửa sai
Trong sáu năm chiến tranh, quyền điều hành trực tiếp của Hitler tăng lên trong khi dư địa chiến lược giảm. Thắng lợi ban đầu giúp những phán đoán của ông có uy tín; thất bại làm sức ép giữ quyền quyết định và đòi thực hiện ý chí mạnh hơn. Nhưng các thời điểm không giống hệt nhau. Có lúc do dự, có lúc lựa chọn dứt khoát, có lúc tiếp nhận đề xuất của người khác và có lúc áp đặt mục tiêu bất chấp cảnh báo.
Bởi vậy, thay đổi đáng chú ý không chỉ là ông can thiệp nhiều hơn bao nhiêu. Nó nằm ở khả năng hệ thống biến thông tin bất lợi thành một quyết định sửa mục tiêu. Khi người đứng đầu có thể xác định cả mục đích lẫn tiêu chuẩn đánh giá cấp dưới, phản biện chịu rủi ro lớn và dễ bị thay bằng cách trình bày điều được mong muốn. Điều ấy không xóa trách nhiệm của người cung cấp lời khuyên thuận tai; nó giúp giải thích vì sao quyền lực cá nhân và sự chủ động của cấp dưới có thể cùng làm sai lầm khó sửa hơn.
Không có bằng chứng cho phép khẳng định chỉ cần một cố vấn khác hoặc một cuộc họp khác là Đức chắc chắn thay đổi đường đi. Kết luận vững hơn là sự tập trung quyền lực không bảo đảm khả năng học từ chiến tranh. Những văn bản từ năm 1939 đến 1945 cho thấy người có quyền lựa chọn cuối cùng vẫn có thể tiếp tục thay phương án mà không chịu từ bỏ mục tiêu đã vượt khả năng thực hiện. Đó là một lịch sử của quyết định và giới hạn thể chế, không cần được giải thích bằng huyền thoại thiên tài hay một bệnh án tưởng tượng.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Directive No. 1 for the Conduct of the War (31 August 1939) — Yale Law School, Avalon Project
- Directive No. 21: Case Barbarossa (18 December 1940), Document PS-446 — Harvard Law School Library, Nuremberg Trials Project
- Richard J. Evans, Hitler as Military Leader (17 July 2025) — Australian War Memorial; Richard J. Evans
- Ian Kershaw, “Did Hitler Miss His Chance in 1940?” — chapter abstract — Liverpool University Press / Oxford Academic; Ian Kershaw
- Die Ardennenoffensive 1944/45 — Bundesarchiv
- Hitler’s Scorched-Earth Decree (19 March 1945) and Speer’s Response (29 March 1945) — German Historical Institute, German History in Documents and Images