BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

HITLER VÀ CON ĐƯỜNG QUYỀN LỰC · NGHIÊN CỨU 61

Vì sao Hitler ngày càng can thiệp sâu vào các đơn vị mặt trận?

Hitler ngày càng can thiệp sâu vì ông vừa nắm thêm chức vụ quân sự, vừa muốn giữ quyền quyết định đối với những lựa chọn có thể làm thay đổi mục tiêu chính trị của cuộc chiến. Sự nghi ngờ tướng lĩnh và những thất bại ngoài mặt trận thúc đẩy việc tập trung quyền phê chuẩn. Tuy nhiên, ông không trực tiếp điều khiển mọi đơn vị: vấn đề nằm ở những điểm then chốt mà cấp dưới phải chờ, xin phép hoặc sửa kế hoạch theo quyết định từ tổng hành dinh.

Hitler và các sĩ quan Đức xem bản đồ tại một cuộc họp quân sự tháng 10/1941

Hitler cùng Keitel, Brauchitsch và Paulus tại một cuộc họp tình hình ở Liên Xô, tháng 10/1941.

Tác giả/cơ quan: Không rõ. Bundesarchiv, Bild 101I-771-0366-02A / CC-BY-SA 3.0 Chỉ giảm kích thước/chuyển WebP, không cắt ảnh. · Nguồn: Bundesarchiv; Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 Germany

Những mốc cần đặt cạnh nhau

4/2/1938
OKW được đặt làm cơ quan tham mưu trực thuộc quyền chỉ huy Hitler.
12/1941
Hitler đảm nhiệm thêm chức Tổng tư lệnh lục quân sau Brauchitsch.
6–7/1944
Đánh giá sai hướng đổ bộ tiếp theo ảnh hưởng phân bổ lực lượng Đức ở Pháp.
2/8/1944
Lệnh phản công Mortain được chuyển tới bộ chỉ huy phía tây.

Can thiệp sâu được đo bằng quyền quyết định, không bằng số lần nhìn bản đồ

Một lãnh đạo có thể tham dự nhiều cuộc họp nhưng vẫn để chỉ huy chiến trường chọn cách thi hành. Ngược lại, chỉ một quy định giữ quyền điều lực lượng dự bị cũng có thể làm thay đổi hàng loạt hoạt động bên dưới. Vì thế, nghiên cứu sự can thiệp của Hitler cần xác định những quyết định nào thuộc về ông: chuyển quân giữa các hướng, mở hoặc dừng chiến dịch, phân phối lực lượng và cho phép thay đổi mục tiêu. Số giờ ông ở trước bản đồ không tự trả lời được quyền chủ động của một tư lệnh còn rộng tới đâu.

USHMM mô tả bộ chỉ huy Đức bằng những quan hệ không hoàn toàn giống sơ đồ một tổng tham mưu thống nhất. Các quân chủng duy trì cơ cấu riêng, trong khi Hitler giữ vị trí đứng trên và có thể dùng quyền cá nhân vượt qua những ranh giới thông thường. Cách tổ chức ấy cho phép một vấn đề từ mặt trận được đưa lên cấp cao, nhưng cũng tạo nhiều đường trình bày và tranh giành ưu tiên. Không phải mọi quyết định tập trung đều sai về nguyên tắc. Vấn đề là quyền ấy được dùng với thông tin nào, tốc độ nào và khả năng sửa sai ra sao.

Đối chiếu tư liệu: [1]

OKW không thay thế các quân chủng bằng một bộ óc duy nhất

Sắc lệnh ngày 4/2/1938 đưa bộ máy OKW vào vị trí tham mưu trực thuộc quyền chỉ huy của Hitler. Điều đó không có nghĩa lục quân, hải quân và không quân lập tức hòa thành một tổ chức có quy trình duy nhất. OKH cùng tổng tham mưu lục quân vẫn giữ vai trò lớn; các cơ cấu quân chủng bảo vệ nhiệm vụ và nguồn lực của mình. Cần phân biệt quyền tối cao trên danh nghĩa với việc phối hợp hiệu quả. Một người đứng trên nhiều đầu mối có thể có quyền phân xử mạnh mà vẫn nhận những báo cáo không tương thích hoặc thiếu một đánh giá chung đáng tin.

Trong hệ thống ấy, việc tìm sự chấp thuận của Hitler trở thành một phần của hoạt động chỉ huy. Người đề xuất có thể nhấn mạnh ý nghĩa chính trị của một mục tiêu để giành thêm phương tiện, còn người khác tìm cách giữ lực lượng cho mặt trận của mình. Đây là cơ chế có thể quan sát qua cấu trúc và tranh chấp, không cần giả định mọi cuộc gặp là một âm mưu. Khi quyền phân xử phụ thuộc quá mạnh vào cá nhân, quyết định tác chiến cũng chịu ảnh hưởng của ai tiếp cận được ông và cách vấn đề được trình bày tại thời điểm đó.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Tháng 12/1941: Hitler nắm thêm chiếc ghế của lục quân

Sau khi chiến dịch giành thắng lợi nhanh trước Liên Xô thất bại, khủng hoảng mùa đông năm 1941 dẫn tới thay đổi nhân sự lớn. Walther von Brauchitsch rời chức Tổng tư lệnh lục quân; Hitler tự giữ chức ấy. Đây là bước khác với việc ông đã trực tiếp nắm quyền chỉ huy lực lượng vũ trang từ năm 1938. Một tầng chỉ huy vốn có thể tổng hợp ý kiến lục quân trước khi trình lên nay được nối trực tiếp với chính người có quyền quyết định tối cao. Sự tập trung chức vụ không làm cấp tham mưu biến mất, nhưng thay đổi vị trí của họ trong việc đề xuất và phản biện.

Deutsches Historisches Museum ghi nhận nhiều tư lệnh bị thay trong khủng hoảng đó. Tuy nhiên, không nên gộp mọi trường hợp thành cùng một nguyên nhân cá nhân. Có thất bại tác chiến, tranh luận về phương án, sức khỏe và quan hệ với lãnh đạo đan xen. Điều có thể phân tích chắc hơn là hệ quả tổ chức: những người còn giữ chức biết rằng quyền lựa chọn và đánh giá kết quả nằm tập trung hơn. Họ có thể tiếp tục phản đối, nhưng sự phản đối không đi qua một cấp lục quân độc lập có cùng quyền hạn như trước.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3]

Quyền phê chuẩn có thể trở thành một điểm nghẽn tác chiến

Trong một trận đánh, thông tin mất giá theo thời gian. Một đơn vị xin tăng viện vì đối phương đang tiến ở vị trí cụ thể; khi báo cáo lên tới tổng hành dinh, được xem xét rồi truyền lệnh xuống, tình thế có thể đã đổi. Phân tích cơ chế này không đòi hỏi khẳng định mọi chậm trễ đều do Hitler. Nó đặt câu hỏi quyền quyết định có ở đủ gần nơi nhận thông tin mới hay không, và cấp dưới có được phép điều chỉnh khi liên lạc bị gián đoạn. Tập trung quyền phân phối có thể giữ ưu tiên toàn chiến trường, nhưng tập trung cả những lựa chọn cần phản ứng nhanh làm chi phí chờ đợi tăng.

Quan trọng hơn, một lực lượng được giữ trên bản đồ không nhất thiết là lực lượng có thể điều tới ngay. Đường sá, nhiên liệu, tình trạng đơn vị và hoạt động của đối phương quyết định khoảng cách giữa mệnh lệnh với thực hiện. Nếu tổng hành dinh xem một đơn vị như khối sức mạnh nguyên vẹn còn chỉ huy tại chỗ thấy nó đang hao mòn, hai bên không thật sự bàn cùng một phương án. Quyền lực có thể buộc người dưới nhận lệnh, nhưng không thể bằng chính mệnh lệnh xóa thời gian di chuyển hoặc khôi phục số phương tiện đã mất.

Đối chiếu tư liệu: [1] [4]

Normandy cho thấy quyền giữ quân phụ thuộc cả việc đoán ý định địch

Lịch sử chính thức The Supreme Command của lục quân Mỹ mô tả những khó khăn của hệ thống Đức tại Normandy: quyền hạn chia cắt, lực lượng thiếu cơ động và sự can thiệp vào quyết định chiến thuật. Tác phẩm cũng ghi nhận Hitler cùng OKW giữ nhiều lực lượng ở khu Pas-de-Calais vì vẫn lo một cuộc đổ bộ khác. Như vậy, vấn đề không chỉ là có quyền điều quân hay không. Quyền lực ấy được thực hiện dựa trên một đánh giá về nơi đòn đánh chính của đối phương sẽ đến, và đánh giá sai có thể kéo dài việc phân bổ sai.

Không nên biến điều này thành câu chuyện nếu Hitler thức sớm hơn một buổi sáng thì Normandy sẽ thất bại. Lực lượng Đồng minh còn có khả năng nghi binh, yểm trợ hải quân, ưu thế trên không và mạng tiếp tế riêng. Những yếu tố đó vừa tác động vào thông tin Đức nhận được, vừa hạn chế khả năng di chuyển sau khi Đức đã nhận ra tình hình. Sự tập trung quyền phê chuẩn là một thành phần của thất bại, không phải chiếc công tắc duy nhất quyết định kết quả. Bài học về chỉ huy cần giữ đối thủ như một chủ thể có kế hoạch và hành động.

Đối chiếu tư liệu: [4]

Mortain tháng 8/1944: quyết định từ trên kéo đơn vị vào một mục tiêu cụ thể

Khi Đồng minh đột phá khỏi khu vực đầu cầu, Hitler yêu cầu một cuộc phản kích nhằm cắt đường tiến quân Mỹ gần Mortain. The Supreme Command ghi nhận lệnh phản công tới bộ chỉ huy phía tây ngày 2/8. Đây là ví dụ rõ về việc mục tiêu tác chiến được giữ ở cấp tối cao rồi giao cho các bộ chỉ huy dưới tổ chức thực hiện. Đơn vị mặt trận vẫn có người lập kế hoạch và điều động; họ không phải những cánh tay hoàn toàn thụ động. Nhưng phương án của họ bị ràng buộc bởi một kết quả mà lãnh đạo muốn đạt dù điều kiện đang chuyển nhanh.

Đối với tổng hành dinh, phản kích có thể hứa hẹn khôi phục tình thế bằng một cú đánh mạnh. Đối với người chỉ huy tại chỗ, mỗi lực lượng dồn cho cú đánh cũng là lực lượng không thể dùng bảo vệ hướng khác. Sự đánh đổi không thể được giải quyết chỉ bằng quyết tâm. Quân Mỹ chống đỡ, không quân Đồng minh hoạt động và các mũi tiến quân tiếp tục đe dọa thế trận Đức. Phân tích tập trung vào quyền ấn định mục tiêu giúp hiểu sự can thiệp cụ thể, thay vì chỉ nói Hitler càng về cuối càng độc đoán mà không chỉ ra độc đoán tác động vào quyết định nào.

Đối chiếu tư liệu: [4]

Nghi ngờ tướng lĩnh không xóa sự hợp tác của tướng lĩnh

Hitler có động cơ giữ quyền vì không tin các tư lệnh sẽ bảo vệ mọi mục tiêu ông coi quan trọng. Tuy nhiên, giải thích bằng sự ngờ vực không cho phép dựng lên một quân đội đứng ngoài chế độ. USHMM cho thấy giới chỉ huy vừa góp phần củng cố quyền lực Hitler, vừa tham gia chiến tranh chinh phục và những chính sách tội ác. Một tư lệnh có thể xin thêm quyền điều quân mà không phản đối chương trình đàn áp tại vùng chiếm đóng. Bất đồng tác chiến cần được nghiên cứu đúng phạm vi, không được tự chuyển thành sự trong sạch chính trị.

Những lời kể sau chiến tranh thường làm sự phân biệt ấy mờ đi: tướng nhấn mạnh ý kiến đúng của mình, còn các mục tiêu họ đã cùng chấp nhận trở thành phần nền ít được nhắc. Richard J. Evans đặt nghi vấn với cách phân chia thuận tiện giữa lãnh tụ gây mọi thất bại và chuyên gia chỉ có những lời khuyên hợp lý. Đối chiếu lời kể với lệnh, nhật ký và hoạt động thực tế giúp xác định cả quyền Hitler thực sự giữ lẫn phần quyết định mà cấp dưới vẫn sử dụng. Càng nghiên cứu sâu, càng khó giải thích mọi kết quả chỉ bằng một người đứng bên bàn bản đồ.

Đối chiếu tư liệu: [1] [5]

Tập trung để kiểm soát chiến tranh nhưng làm giảm khả năng thích nghi

Sự can thiệp ngày càng sâu có một logic quyền lực: người đứng đầu không muốn những điều chỉnh cục bộ làm thay đổi hướng đi chính trị mà mình lựa chọn. Nhưng khi chiến trường rộng và nguồn lực thiếu, số quyết định cần xử lý tăng nhanh hơn khả năng quan sát của cá nhân. Cấp dưới có thể phải xin phép cho những thay đổi mà thông tin tại chỗ đã cho thấy cần thiết; cấp trên lại lo rằng từng ngoại lệ sẽ tích lũy thành từ bỏ mục tiêu. Hai lo ngại ấy tạo một cấu trúc ma sát, ngay cả trước khi tính đến lỗi đánh giá cụ thể.

Vì vậy, câu trả lời không phải Hitler bỗng bắt đầu chỉ huy mọi người lính sau một năm cố định. Ông tập trung thêm chức vụ và giữ những quyền lựa chọn làm cả hệ thống phía dưới bị ràng buộc. Những bộ tham mưu vẫn làm việc, các tư lệnh vẫn ra lệnh và đôi khi thương lượng được quyền hành động. Vấn đề là khả năng thích nghi phải vượt qua một trung tâm ngày càng gắn giữ nguyên mục tiêu với giữ uy tín cá nhân. Khi đối phương liên tục thay đổi điều kiện và thắng lợi nhanh không còn khả thi, chi phí của cách tổ chức ấy tăng lên.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3] [4] [5]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. German Armed Forces High Command — United States Holocaust Memorial Museum
  2. Nazi Conspiracy and Aggression, Volume 2, Chapter XV, Part 7: sắc lệnh ngày 4/2/1938 — Yale Law School, Avalon Project
  3. Die Winterschlacht 1941/42 — Deutsches Historisches Museum
  4. The Supreme Command, Chapter XI: The Breakout and Pursuit to the Seine — Forrest C. Pogue, US Army official history; bản điện tử HyperWar
  5. Hitler as military leader — Australian War Memorial; Richard J. Evans