BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

HITLER VÀ CON ĐƯỜNG QUYỀN LỰC · NGHIÊN CỨU 74

Tại sao những chiến thắng đầu tiên khiến Hitler càng chủ quan?

Những chiến thắng ban đầu khiến Hitler chủ quan hơn vì chúng làm một cách giải thích đặc biệt trở nên có sức nặng: ông đúng còn người cảnh báo quá thận trọng. Uy tín từ kết quả quân sự được chuyển thành quyền bác bỏ chuyên môn và bằng chứng cho niềm tin vào ý chí cá nhân. Nhưng chiến thắng không chỉ do Hitler tạo ra, và đánh bại một đối thủ không chứng minh mọi đối thủ khác cũng sẽ sụp đổ. Vấn đề của bài này là cơ chế học sai từ thành công, chứ không phải diễn biến chuyển sang chiến tranh tiêu hao.

Hitler cùng Speer, Bormann, Giesler và Breker tại Paris năm 1940

Hitler và đoàn tùy tùng tại Paris năm 1940, sau chiến thắng trước Pháp. Hồ sơ Bundesarchiv nhận diện Speer, Bormann, Giesler và Breker.

Bundesarchiv, Bild 146-2004-0017 / Southard / CC-BY-SA 3.0 Chỉ giảm kích thước/chuyển WebP, không cắt ảnh. · Nguồn: Bundesarchiv; Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 Germany

Những mốc cần đặt cạnh nhau

23/11/1939
Hitler trình bày vai trò quyết định cá nhân trước các chỉ huy cao cấp; tài liệu PS-789 lưu lại bài nói.
10/5/1940
Đức mở cuộc tiến công ở Tây Âu.
22/6/1940
Đức và Pháp ký hiệp định đình chiến.
25/6/1940
Đình chiến với Pháp có hiệu lực.
19/7/1940
Hitler kêu gọi Anh chấp nhận hòa bình nhưng Anh tiếp tục chiến đấu.

Sự tự tin đã có trước năm 1940, nhưng thắng lợi làm nó khó bị thách thức hơn

Không nên kể Hitler như một người thận trọng bình thường bỗng hoàn toàn thay đổi sau chiến thắng Pháp. Trong bài nói trước các chỉ huy cao cấp ngày 23/11/1939, ông đã tự trình bày mình như người có năng lực nhận ra cơ hội và ra quyết định mà người khác thiếu. Văn bản được lưu trong hồ sơ Nuremberg mang mã PS-789 là bằng chứng về cách ông dựng thẩm quyền cá nhân sau chiến dịch Ba Lan, trước khi thắng lợi ở phía tây xảy ra.

Cần đọc tài liệu ấy đúng chức năng: Hitler đang thuyết phục, gây sức ép và định hình quan hệ với giới chỉ huy. Những lời tự đề cao không phải một đánh giá khách quan về thiên tài quân sự. Tuy nhiên, chúng cho thấy một khuôn giải thích đã có sẵn để tiếp nhận kết quả mới. Nếu chiến dịch tiếp theo thắng, kết quả dễ được đưa vào câu chuyện rằng trực giác lãnh tụ đã vượt lên sự dè dặt của chuyên gia; nếu gặp khó, trách nhiệm có thể được đẩy sang người thực hiện.

Thành công vì thế không nhất thiết tạo ra niềm tin từ con số không. Nó có thể làm một niềm tin cũ mạnh hơn trong tổ chức, bằng cách thay đổi ai có quyền phát biểu và người nghe đánh giá cảnh báo ra sao. Một vị tướng phản đối phương án mới không chỉ phải chứng minh rủi ro của phương án; ông còn phải vượt qua ký ức về những cảnh báo trước đã không trở thành thảm họa. Quyền tranh luận ngày càng chịu sức ép của hồ sơ chiến thắng được lựa chọn để kể lại.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [4]

Pháp năm 1940: một kết quả lớn không phải phép thử mọi năng lực

Ngày 10/5/1940, Đức mở cuộc tiến công vào Tây Âu. Đột phá qua Ardennes và Sedan góp phần chia cắt lực lượng Đồng minh; quân Anh cùng nhiều quân Pháp rút qua Dunkirk, còn chính phủ Pháp đi tới đình chiến. Hiệp định Đức–Pháp được ký ngày 22/6 và có hiệu lực ngày 25/6. Đây là một thắng lợi quân sự rất lớn của Đức, nhưng việc xác định đúng kết quả không đòi chấp nhận toàn bộ cách chế độ Quốc xã giải thích kết quả ấy.

Sử gia Richard J. Evans nhấn mạnh những yếu tố như bất ngờ tác chiến, phối hợp, thông tin và phản ứng chậm của đối phương. Bộ máy quân sự Đức đã làm những công việc cụ thể: lập kế hoạch, điều quân, vượt sông, duy trì tiếp tế và khai thác khoảng trống. Bản thân quân Đồng minh cũng đưa ra những quyết định có hậu quả. Nếu biến toàn bộ chuỗi ấy thành bằng chứng rằng Hitler chỉ cần tin vào mình là thắng, một chiến dịch nhiều tác nhân sẽ bị rút thành tiểu sử của một người.

Không phải mọi lời cảnh báo trước chiến dịch đều vô lý chỉ vì chiến dịch thành công. Một kế hoạch mạo hiểm có thể thắng khi đối phương không khai thác được điểm yếu, và vẫn mang rủi ro thật tại lúc lựa chọn. Khi chỉ đánh giá chất lượng quyết định bằng kết quả cuối cùng, người chỉ huy có thể học rằng những giới hạn từng được nêu không tồn tại. Điều đúng hơn là hỏi rủi ro nào đã tránh được nhờ năng lực, rủi ro nào không phát tác vì đối phương sai, và điều kiện nào không thể lặp lại ở nơi khác.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3] [4]

Uy tín chiến thắng thay đổi tương quan giữa lãnh tụ và tướng lĩnh

Chiến thắng đem lại cho Hitler một nguồn vốn chính trị mà quyền bổ nhiệm đơn thuần không tạo đủ. Ông có thể trình bày sự phục tùng không chỉ như nghĩa vụ mà còn như niềm tin vào người đã chứng minh mình đúng. Trong một chế độ không có cơ chế kiểm soát quyền lực độc lập, uy tín kết quả dễ được chuyển thành quyền quyết định rộng hơn. Người từng bất đồng phải cân nhắc cả nguy cơ mất chức, ảnh hưởng và khả năng tiếp tục can dự vào những quyết định về sau.

Nhưng phía quân đội không phải một khối chuyên gia vô can luôn nhìn xa hơn Hitler. Nhiều người chia sẻ mục tiêu phục hồi sức mạnh Đức, hưởng lợi từ tái vũ trang và tham gia chiến tranh xâm lược. Các thắng lợi cũng củng cố uy tín cùng sự nghiệp của họ. Vì thế, không nên dựa riêng vào hồi ký hậu chiến để kể rằng chiến thắng luôn do tướng lĩnh còn thất bại luôn do Hitler. Cơ chế lệ thuộc hình thành qua cả hợp tác, tham vọng, tính toán nghề nghiệp và cưỡng ép.

Điều đáng phân tích là phản biện ngày càng phải trình bày trong một không gian mà kết luận mong muốn của người đứng đầu đã có trọng lượng rất lớn. Báo cáo bất lợi có thể bị đọc như thiếu ý chí; yêu cầu thêm nguồn lực có thể bị xem là bằng chứng của sự nhút nhát. Đó là một diễn giải về cơ chế quyền lực, không phải lời khẳng định mọi cuộc họp đều diễn ra giống nhau. Càng ít khả năng phân biệt dữ kiện với lòng trung thành, tổ chức càng khó nhận ra khi bài học từ chiến thắng trước không còn dùng được.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [4]

Từ kết quả chiến dịch tới một dự đoán sai về ý chí đối phương

Sau khi Pháp thất bại, cuộc chiến chưa kết thúc vì Anh vẫn tiếp tục chiến đấu. Đây là giới hạn lớn của suy luận từ chiến thắng trên lục địa: tiêu diệt hoặc đánh bại một liên minh trong một chiến dịch không tự quyết định lựa chọn của một nhà nước còn có hạm đội, đế quốc và khả năng huy động riêng. Một kết quả quân sự rất nổi bật có thể che khuất phần vấn đề chiến lược chưa được giải quyết.

Evans ghi nhận tâm lý tại Đức sau chiến thắng Pháp bao gồm kỳ vọng Anh sẽ tìm hòa bình. Điều đó cũng giúp phân biệt niềm vui chiến thắng với sự sẵn sàng ủng hộ chiến tranh không giới hạn. Nhiều người có thể hoan nghênh Hitler vì nghĩ ông đã đưa cuộc chiến tới hồi kết, chứ không vì muốn đánh thêm mọi đối thủ mới. Một chế độ tuyên truyền có thể thu nhận sự hoan nghênh ấy như chứng chỉ cho bất kỳ lựa chọn tiếp theo nào, dù mong đợi của công chúng hẹp hơn.

Khi đối thủ không làm điều người thắng dự đoán, có hai cách cập nhật. Một cách là kiểm tra lại giả định về lợi ích và khả năng chịu đựng của họ. Cách khác là coi sự chống cự chỉ là một trở ngại tạm thời sẽ bị ý chí mạnh hơn bẻ gãy. Không cần chẩn đoán tâm lý Hitler để thấy nguy cơ của cách thứ hai. Nó cho phép cùng một khuôn giải thích tồn tại sau khi bằng chứng mới đã làm khuôn ấy yếu đi, bởi mọi thông tin trái chiều đều được mô tả như chưa đủ quyết tâm.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3] [4]

Điều kiện đã giúp thắng không tự đi cùng quân đội tới mọi chiến trường

Một chiến dịch ngắn với đột phá thành công tạo trải nghiệm rất khác một cuộc chiến có không gian rộng hơn, khoảng cách tiếp tế dài hơn và đối thủ có khả năng tái tạo lực lượng. Thành công ở Pháp không xóa các giới hạn về nhiên liệu, phương tiện, sửa chữa hay nhân lực. Những giới hạn có thể chưa gây thất bại trong một hoàn cảnh vẫn có thể trở thành quyết định ở hoàn cảnh khác. Học đúng từ chiến thắng cần xác định phạm vi mà kinh nghiệm có thể chuyển giao.

Bài toán này không chỉ thuộc kỹ thuật hậu cần. Người thắng còn phải hiểu rằng đối phương mới học từ những gì đã xảy ra, cải thiện phản ứng và có thể sử dụng nguồn lực khác. Nếu chỉ lấy tốc độ của chiến dịch trước làm chuẩn, mọi sự chậm lại dễ bị coi như lỗi người thi hành thay vì dấu hiệu nhiệm vụ đã thay đổi. Tổ chức có thể tiếp tục tăng áp lực lên cấp dưới mà không sửa được nguyên nhân của vấn đề.

Ở đây, “chủ quan” được dùng như một nhận định về cách đánh giá thông tin và khái quát hóa kinh nghiệm. Nó không phải tên bệnh, không chứng minh khả năng suy nghĩ của Hitler suy giảm ở một thời điểm cụ thể và không thay thế phân tích quân sự. Điểm khác với câu hỏi về chiến tranh tiêu hao là bài này theo dõi nguồn gốc của sự quá tin: thành công được kể như bằng chứng cho cá nhân, khiến điều kiện và vai trò của người khác biến mất khỏi lời giải thích.

Đối chiếu tư liệu: [2] [4]

Một chiến thắng có thể làm hệ thống quyết định kém an toàn hơn

Có thể đặt giả thuyết rằng một bộ máy giữ được quyền tranh luận độc lập sẽ giúp những thành công đầu tiên tạo ra bài học tốt hơn. Điều đó không bảo đảm Hitler từ bỏ tham vọng hay chiến tranh kết thúc khác đi. Quyền lực cá nhân, ý thức hệ và sự đồng thuận trong giới tinh hoa đều là trở ngại. Nhưng giả thuyết chỉ ra một cơ chế đáng kiểm tra: thông tin cảnh báo có thể ảnh hưởng quyết định đến đâu sau khi người cảnh báo từng bị kết quả trước làm mất uy tín.

Chiến thắng quân sự và chất lượng học hỏi của tổ chức không luôn đi cùng nhau. Thắng lợi có thể khuyến khích sửa sai, nhưng cũng có thể làm người đứng đầu ít bị kiểm tra hơn. Nếu thành công được dùng để trao quyền phán đoán vô hạn cho một người, hệ thống sẽ khó nhận ra hoàn cảnh đã đổi. Không phải vì dữ kiện xấu không bao giờ xuất hiện, mà vì dữ kiện ấy phải vượt qua một câu chuyện về quyền lực đã trở nên quá mạnh.

Những thắng lợi ban đầu vì vậy khiến Hitler càng chủ quan theo một nghĩa có thể quan sát được trong tài liệu và quan hệ chỉ huy: chúng củng cố niềm tin cá nhân, nâng chi phí bất đồng và tạo động lực lặp lại cách giải thích đề cao ý chí. Nhưng thất bại về sau vẫn cần được giải thích bằng nguồn lực, quyết định tác chiến và hành động của đối phương. Nhận ra cơ chế học sai giúp hiểu một phần thảm họa; biến nó thành nguyên nhân duy nhất sẽ lặp lại chính thói quen rút mọi kết quả về một cá nhân.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [4]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Hitler phát biểu trước các chỉ huy cao cấp, ngày 23/11/1939 — tài liệu PS-789 — Harvard Law School Library, Nuremberg Trials Project
  2. Richard J. Evans — Hitler’s Victories, 1939–1941 — Gresham College
  3. Defeat in the West, 1940 — National Army Museum
  4. Richard J. Evans — Hitler as Military Leader — Australian War Memorial