HITLER VÀ CON ĐƯỜNG QUYỀN LỰC · NGHIÊN CỨU 65
Hitler đánh giá nước Anh sai ở những điểm nào?
Hitler đánh giá sai nước Anh khi cho rằng thất bại của Pháp có thể khiến London chấp nhận một thỏa hiệp, đồng thời xem việc tạo áp lực quân sự như con đường ngắn dẫn tới kết quả chính trị ấy. Nhưng nước Anh còn chính phủ quyết định tiếp tục chiến đấu, lực lượng không quân có hệ thống phòng thủ và hải quân khiến một cuộc vượt biển trở thành bài toán riêng. Sai lầm không nằm ở việc Hitler không biết Anh có tàu hay máy bay. Nó nằm trong cách ông đánh giá quan hệ giữa mất đồng minh trên lục địa, khả năng chống trả và ý chí tiếp tục chiến tranh.

Churchill thăm tàn tích nhà thờ Coventry trong Thế chiến II. Hồ sơ ảnh H 14250 chỉ ghi khoảng 1939–1945; không suy ra ngày chụp cụ thể.
Tác giả/cơ quan: Horton (Capt), War Office official photographer. Horton (Capt) / War Office / Imperial War Museums, H14250. Public domain (Crown copyright đã hết hạn). Chỉ giảm kích thước/chuyển WebP, không cắt ảnh. · Nguồn: Imperial War Museums; Wikimedia Commons · Public domain — PD-UKGov; Crown copyright hết hạn
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 6/1940
- Pháp thất bại; chính phủ Anh tiếp tục chiến tranh.
- 16/7/1940
- Hitler ra chỉ thị chuẩn bị phương án đổ bộ Sea Lion.
- Mùa hè–thu 1940
- Trận chiến nước Anh kiểm nghiệm khả năng giành ưu thế trên không của Đức.
- 18/12/1940
- Chỉ thị Barbarossa được ban hành khi chiến tranh với Anh chưa kết thúc.
- 18/11/1946
- Hạ viện Anh nhận trình bày chính thức về tài liệu chuẩn bị xâm lược của Đức.
Nước Pháp thất bại không đồng nghĩa nước Anh hết lựa chọn
Thắng lợi của Đức ở phía tây năm 1940 thay đổi sâu sắc tương quan lực lượng. Pháp bị đánh bại, còn Anh mất chỗ dựa quan trọng trên lục địa. Với Hitler, tình thế ấy có thể tạo cơ hội kết thúc cuộc chiến ở phía tây theo những điều kiện có lợi cho Đức. RAF Museum xác nhận kỳ vọng rằng người Anh sẽ tìm kiếm điều đình sau thất bại của Pháp. Đó là một đánh giá về phản ứng chính trị của đối phương, chứ không chỉ phép tính số sư đoàn còn lại.
Vấn đề là mất khả năng tiến hành ngay một chiến dịch lớn trên lục địa không đồng nghĩa mất khả năng tiếp tục chiến tranh. Địa lý, sức mạnh trên biển, hệ thống phòng không và nguồn lực bên ngoài đảo quốc tạo cho Anh những lựa chọn khác với Pháp. Chính phủ Anh có thể cho rằng một thỏa thuận trong vị thế yếu sẽ làm an ninh tương lai phụ thuộc vào một nước Đức thống trị châu Âu. Khi cân nhắc như vậy, chịu đựng khó khăn hiện tại có thể được xem là lựa chọn ít nguy hiểm hơn việc chấp nhận trật tự do đối phương áp đặt.
Ý chí chính trị không thể được suy ra trực tiếp từ thiệt hại quân sự
Quyết định tiếp tục chiến tranh của chính phủ Winston Churchill cần được hiểu như một lựa chọn có rủi ro, không phải điều tự nhiên mà ai cũng biết trước. Lãnh đạo phải tính khả năng phòng thủ, khả năng nhận hỗ trợ, thái độ xã hội và những điều kiện có thể bị áp đặt khi thương lượng. Một chính phủ mất đồng minh vẫn có thể chiến đấu nếu đánh giá rằng nó còn phương tiện sinh tồn và rằng hòa bình trước mắt không đem lại an toàn lâu dài. Hitler không thể quyết định thay London cách sắp xếp những nguy cơ ấy.
Nhìn ngược từ kết quả, người viết dễ biến nước Anh thành một khối hoàn toàn thống nhất và Churchill thành lời giải duy nhất. Cách kể đó làm mờ vai trò của thiết chế, nhân lực và điều kiện vật chất giúp quyết tâm có thể được thực hiện. Ngược lại, cũng không thể coi ý chí chỉ là khẩu hiệu bên trên một cán cân vũ khí. Quyết định không yêu cầu đình chiến đã khiến Đức phải đối mặt với một đối phương tiếp tục huy động, chiến đấu và tìm kiếm liên kết. Sai số dự đoán chính trị vì thế tạo ra những nhiệm vụ quân sự mới.
Sea Lion bộc lộ khoảng cách giữa thắng trên bộ và vượt eo biển
Trong tháng 7 năm 1940, Đức tiến hành chuẩn bị cho phương án đổ bộ mang tên Sea Lion. Chỉ thị ngày 16 tháng 7 thể hiện rằng khả năng xâm lược được đưa vào kế hoạch, nhưng không nên đánh đồng việc có kế hoạch với một lực lượng đã sẵn sàng thực hiện. Bản trình bày tại Hạ viện Anh ngày 18 tháng 11 năm 1946, dựa trên tài liệu Đức thu được, mô tả thời gian chuẩn bị gấp gáp và những khó khăn về vận tải đường biển. Đây là nguồn chính thức sau chiến tranh; những phần dùng lời kể của sĩ quan Đức vẫn cần được đọc với ý thức về hoàn cảnh hồi tưởng.
Một lực lượng từng cơ động hiệu quả trên đường bộ không tự động chuyển thành một lực lượng đổ bộ phối hợp tốt. Quân phải lên tàu, vượt biển, xuống bờ và được cung ứng liên tục trong khi đối phương tấn công. Chuyến đầu thành công cũng chưa đủ: lực lượng trên bờ cần đạn, nhiên liệu, tăng viện và vận chuyển thương binh. Mỗi mắt xích tạo ra một cách để phòng thủ Anh làm chiến dịch thất bại. Vì vậy, lời đe dọa xâm lược có thể gây sức ép mà vẫn chưa cung cấp một giải pháp quân sự đáng tin cậy cho việc khuất phục cả quốc gia.
Không quân Anh là một hệ thống, không chỉ số máy bay
Trong trận chiến nước Anh, khả năng tiếp tục chiến đấu của RAF phụ thuộc vào sự phối hợp giữa cảnh báo, thông tin, chỉ huy và đánh chặn. Phần giới thiệu lịch sử chính thức của RAF nhấn mạnh hệ thống Dowding cùng vai trò của khoa học, nhân lực và sự đóng góp từ ngoài nước Anh. Cách tổ chức ấy giúp biến thông tin thành quyết định sử dụng lực lượng. Nếu chỉ so sánh máy bay có thể cất cánh, người quan sát sẽ bỏ qua việc một bên phải tìm và đánh mục tiêu trong khi bên kia tổ chức phòng thủ trên không phận quen thuộc.
Điều đó không có nghĩa phòng thủ Anh không từng chịu sức ép nghiêm trọng hay mọi quyết định của Đức đều vô lý ngay từ đầu. Nó có nghĩa hiệu quả không chiến cần được đánh giá qua khả năng tiếp tục hoạt động của toàn hệ thống. Phá hủy máy bay, đánh sân bay và làm gián đoạn chỉ huy là những mục tiêu liên quan nhưng không giống nhau. Tổn thất của một bộ phận không bảo đảm sự tê liệt của toàn mạng lưới. Đức phải chứng minh rằng các đòn đánh làm đối thủ mất khả năng ngăn đổ bộ; nhận định lạc quan của mình về thiệt hại đối phương không thể thay cho kết quả ấy.
Đối chiếu tư liệu: [3]
Ngay cả ưu thế trên không cũng không tự giải quyết được Royal Navy
Không quân và hải quân đặt ra hai điều kiện gắn bó trong kế hoạch vượt biển. RAF Museum nhấn mạnh cả ưu thế trên không lẫn trên biển; tài liệu trình Hạ viện năm 1946 cho thấy mối lo của hải quân Đức trước Royal Navy. Tàu vận tải và phương tiện đổ bộ cần được bảo vệ khi di chuyển, tập trung và dỡ hàng. Một cuộc chiến trên không thuận lợi hơn cho Đức có thể cải thiện tình thế, nhưng không khiến nhu cầu hộ tống, phối hợp và duy trì tuyến tiếp tế biến mất.
Vì thế, giả thuyết chỉ cần thêm một quyết định ném bom khác là Anh chắc chắn bị xâm lược thành công đi quá xa bằng chứng. Nó nhảy qua những điều kiện chưa được giải quyết rồi coi kết quả cuối cùng là đương nhiên. Muốn đánh giá nghiêm túc phải nêu rõ thay đổi nào, vào thời điểm nào, làm năng lực nào tăng lên và đối phương phản ứng ra sao. Ngay cả khi xác định được một cơ hội tác chiến bị bỏ lỡ, vẫn cần giải thích vì sao cơ hội đó đủ biến thành một chiến dịch vượt biển và một thắng lợi chính trị.
Gây đau đớn cho dân thường không bảo đảm tạo ra đầu hàng
Một giả định thường xuất hiện trong chiến tranh là nếu dân cư chịu đủ tổn thất, họ sẽ buộc chính phủ từ bỏ kháng cự. Nhưng quan hệ ấy không vận hành như một công tắc. Đánh phá có thể làm tê liệt hạ tầng và gây đau khổ rất lớn, đồng thời cũng có thể củng cố nhận thức rằng đối phương đe dọa sự tồn tại của cộng đồng. Đối với nhà nước còn hoạt động, nhiệm vụ là duy trì dịch vụ thiết yếu, phân phối nguồn lực và chứng minh khả năng tiếp tục bảo vệ dân chúng trong điều kiện nguy hiểm.
Không thể từ việc Anh không đầu hàng suy ra oanh tạc không có tác động. Tác động vật chất và tinh thần là có thật, nhưng chúng phải được nối bằng bằng chứng với quyết định chính trị cụ thể. Đây là điểm cần giữ khi đánh giá Hitler: ông đối mặt với một xã hội có khả năng thích ứng và một chính phủ tiếp tục lựa chọn chiến đấu. Đối phương không chỉ nhận các đòn tấn công rồi phản ứng theo sơ đồ có sẵn của Berlin. Phân tích sai lầm phải dành chỗ cho quyền chủ động ấy, thay vì chỉ hỏi Đức nên ném bom ở đâu.
Chiến tranh tiếp tục khiến giả định ban đầu trở thành gánh nặng chiến lược
Sea Lion bị trì hoãn nhiều lần và không được thực hiện. RAF Museum lưu ý cần phân biệt điều đó với một câu chuyện đơn giản về một thời điểm duy nhất kết thúc mọi kế hoạch. Trong khi Anh vẫn chiến đấu, chỉ thị Barbarossa ngày 18 tháng 12 năm 1940 đã yêu cầu chuẩn bị chiến dịch nhanh chống Liên Xô trước khi cuộc chiến với Anh chấm dứt. Nối hai sự kiện cho thấy Đức không có được kết quả chính trị từng hy vọng sau thắng lợi ở Pháp, nhưng vẫn chọn mở rộng phạm vi chiến tranh.
Không nên vì thế quy toàn bộ quyết định đánh Liên Xô thành một mẹo gián tiếp đánh Anh. Chinh phục phía đông có những mục tiêu ý thức hệ và lãnh thổ riêng. Điều có thể xác nhận là Hitler tiếp tục theo đuổi mục tiêu mới trong khi đối thủ phía tây chưa bị loại khỏi chiến tranh. Sai lầm về Anh vì vậy không chỉ thuộc mùa hè năm 1940. Nó để lại một vấn đề kéo dài: Đức phải phân bổ phương tiện cho một cuộc xung đột rộng hơn dự tính, còn Anh giữ khả năng tham gia xây dựng một liên minh mạnh hơn trong tương lai.
Câu hỏi quan trọng là đối phương còn khả năng nói không hay không
Ba yếu tố giúp giải thích giới hạn của cách đánh giá từ Berlin: Anh còn quyền lựa chọn chính trị, còn phương tiện phòng thủ và còn cơ hội tìm sự hỗ trợ. Chúng không phải những bảo đảm tuyệt đối; từng yếu tố đều có thể suy yếu. Nhưng chừng nào chúng chưa bị triệt tiêu, việc Pháp thất bại không bắt buộc London chấp nhận điều kiện của Đức. Đó là khác biệt giữa một thắng lợi thay đổi hoàn cảnh thương lượng với một thắng lợi đã loại bỏ mọi phương án khác của đối phương.
Nhìn theo hướng ấy, trận chiến nước Anh không chỉ là cuộc so tài giữa hai lực lượng không quân. Nó cho thấy giới hạn của việc dự đoán ý chí từ các thành công quân sự trước đó. Hitler đã thắng rất lớn trên lục địa, song nước Anh đặt ra một hệ điều kiện khác về địa lý, tổ chức và liên kết. Những điều kiện ấy buộc chiến lược Đức phải chứng minh hiệu quả ở môi trường mới. Quyết tâm của London có ý nghĩa vì được nâng đỡ bởi năng lực thực tế; năng lực ấy có ý nghĩa vì chính phủ tiếp tục sử dụng nó.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Operation Sealion — Royal Air Force Museum
- German Preparations for Invasion in 1940, House of Commons, November 18, 1946 — UK Parliament, Hansard; trình bày chính thức sau chiến tranh dựa trên hồ sơ Đức
- Battle of Britain — Royal Air Force
- Extracts from Directive 21, Operation Barbarossa, December 18, 1940 — Harvard Law School Library, Nuremberg Trials Project; chỉ thị đương thời