BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

HITLER VÀ CON ĐƯỜNG QUYỀN LỰC · NGHIÊN CỨU 66

Vì sao Hitler tin Liên Xô sẽ sụp đổ nhanh chóng?

Hitler tin Liên Xô sẽ sụp đổ nhanh vì ông kết hợp mục tiêu chinh phục mang tính ý thức hệ với một dự tính quân sự: tiêu diệt những lực lượng lớn ở phía tây sẽ kéo theo sự tan rã của đối thủ. Thắng lợi trước đó củng cố lòng tin, còn cách nhìn chủng tộc làm giảm khả năng đánh giá bình đẳng năng lực kháng cự của người bị tấn công. Nhưng sự lạc quan không chỉ thuộc Hitler. Nhiều chỉ huy Đức cũng trông đợi chiến dịch ngắn. Sai lầm nằm trong mối nối giữa tổn thất quân sự ban đầu và kết luận về sức sống của cả nhà nước Liên Xô.

Hitler và các sĩ quan Đức xem bản đồ tại một cuộc họp quân sự tháng 10/1941

Hitler cùng Keitel, Brauchitsch và Paulus tại một cuộc họp tình hình ở Liên Xô, tháng 10/1941.

Tác giả/cơ quan: Không rõ. Bundesarchiv, Bild 101I-771-0366-02A / CC-BY-SA 3.0 Chỉ giảm kích thước/chuyển WebP, không cắt ảnh. · Nguồn: Bundesarchiv; Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 Germany

Những mốc cần đặt cạnh nhau

18/12/1940
Chỉ thị số 21 định hướng đánh bại Liên Xô bằng chiến dịch nhanh.
22/6/1941
Đức và đồng minh mở cuộc xâm lược Liên Xô.
Hè–thu 1941
Các thắng lợi lớn của Đức không tạo ra sự sụp đổ của nhà nước Liên Xô.
6/12/1941
Liên Xô mở cuộc phản công lớn trên hướng Moskva.

Một văn bản cho thấy chiến thắng nhanh đã trở thành tiền đề

Chỉ thị số 21 ngày 18 tháng 12 năm 1940 yêu cầu quân đội Đức chuẩn bị đánh bại Liên Xô bằng một chiến dịch nhanh, trước khi chiến tranh với Anh kết thúc. Văn bản xác định mục tiêu tiêu diệt lực lượng chủ yếu của Hồng quân ở miền tây và ngăn chúng rút vào chiều sâu. Đây là chứng cứ đương thời về cấu trúc kế hoạch. Nó không cho phép gán cho mọi người tham gia cùng một lịch trình chi tiết hoặc cùng một suy nghĩ riêng, nhưng cho thấy kết thúc nhanh giữ vị trí trung tâm trong định hướng từ cấp cao nhất.

Nhận ra điều này giúp tách hai câu hỏi. Một là Đức có thể tạo ra những thắng lợi tác chiến rất lớn hay không; câu trả lời năm 1941 là có. Hai là các thắng lợi ấy có đủ để làm đối phương mất khả năng tiếp tục chiến tranh hay không; đây mới là bước suy luận cần kiểm tra. Kế hoạch đặt hy vọng vào việc nối hai kết quả. Khi kết quả thứ nhất xuất hiện, nó có thể củng cố niềm tin ngay cả trong lúc kết quả thứ hai chưa xảy ra.

Đối chiếu tư liệu: [1]

Định kiến chủng tộc làm méo cách nhìn đối phương

Đối với Hitler và chế độ Quốc xã, phía đông là không gian chinh phục, còn chủ nghĩa cộng sản được gắn với một hình ảnh kẻ thù mang tính chủng tộc. USHMM đặt cuộc xâm lược trong các mục tiêu lâu dài về lãnh thổ và ý thức hệ, không phải như một chiến dịch phòng vệ thông thường. Một thế giới quan coi các nhóm dân cư thấp kém có thể khiến người ra quyết định đánh giá thấp khả năng tổ chức, hy sinh và học hỏi của họ. Đây là cơ chế giải thích sự thiên lệch, không phải công thức chứng minh mọi sai số đều có cùng nguồn gốc.

Không nên suy ra từ sự khinh miệt rằng Hitler nghĩ Hồng quân không có vũ khí hay Đức sẽ không chịu tổn thất. Khinh miệt có thể tồn tại cùng sự thừa nhận một đối thủ nguy hiểm cần bị đánh trước khi mạnh hơn. Điểm mấu chốt là cách đánh giá sức bền: lãnh đạo Đức có thể tin những tổn thất ban đầu sẽ làm đối phương tan rã, thay vì tạo ra những đợt huy động và kháng cự mới. Chính ở bước chuyển từ năng lực hiện có sang khả năng phục hồi, định kiến đặc biệt dễ biến thành một kết luận chiến lược sai.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3]

Kinh nghiệm thắng trận được mang sang một hoàn cảnh khác

Thành công ở Ba Lan và Tây Âu giúp Hitler củng cố uy tín trong quan hệ với giới chỉ huy. Richard J. Evans, trong bài viết cho Australian War Memorial, cảnh báo cách kể sau chiến tranh thường để các tướng lĩnh quy trách nhiệm cho Hitler trong khi làm nhẹ vai trò của chính họ. Vì vậy, không thể chỉ ghép chuỗi chiến thắng thành bằng chứng thiên tài, cũng không thể coi toàn bộ quân đội đã hiểu trước rằng chiến dịch phía đông chắc chắn thất bại. Những đánh giá phải được đặt trong thời điểm người tham gia chưa biết kết quả.

Một kinh nghiệm thành công có thể trở thành nguồn sai lệch khi điều kiện tạo ra nó bị lãng quên. Đánh bại lực lượng chủ yếu của một quốc gia có chiều sâu chiến lược khác không bảo đảm cùng hệ quả chính trị tại Liên Xô. Địa bàn, hệ thống huy động, khả năng rút lui và mục tiêu sinh tồn của chính quyền đều ảnh hưởng mối quan hệ giữa thua trận với đầu hàng. Cảm giác đã vượt qua được các phản đối trước đó có thể khiến những giới hạn mới bị nhìn như phiên bản khác của trở ngại cũ, thay vì đòi hỏi đánh giá lại từ đầu.

Đối chiếu tư liệu: [3]

Nhiều tướng lĩnh cùng chấp nhận kỳ vọng ngắn hạn

USHMM xác định cả lãnh đạo Quốc xã lẫn giới chỉ huy Đức đã trông đợi sự sụp đổ không xảy ra trong năm 1941. Điều này quan trọng về trách nhiệm và phương pháp. Nếu chỉ gán dự tính chiến tranh ngắn cho Hitler, người đọc dễ tưởng một bộ máy chuyên nghiệp tỉnh táo đã bị buộc thi hành một dự án mà tất cả đều hiểu là phi thực tế. Thực tế cần xem xét những người xây dựng kế hoạch, lựa chọn hướng tiến và đánh giá khả năng còn lại của đối phương.

Việc nhiều người cùng tin một điều không khiến nó đúng. Trong một tổ chức, các bộ phận có thể củng cố lẫn nhau bằng những giả định giống nhau, đặc biệt khi phần thành công của dự báo nhận được sự chú ý nhiều hơn phần chưa được kiểm chứng. Số quân địch bị bắt là một kết quả quan sát được; số lực lượng mà đối thủ còn có thể lập ra lại khó đo hơn. Nếu tổn thất đã gây ra được coi như bằng chứng đầy đủ cho sự cạn kiệt sắp tới, phân tích tình báo sẽ bị kéo về phía xác nhận kế hoạch thay vì kiểm tra giới hạn của nó.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3]

Tình báo hữu ích cần đo khả năng tái tạo, không chỉ lực lượng trước mắt

Sự đánh giá một đối thủ không thể dừng ở danh sách đơn vị đang bố trí ở biên giới. Cần biết nhà nước ấy có thể tuyển quân, huấn luyện, trang bị, tổ chức chỉ huy và tiếp tục sản xuất đến mức nào khi chịu tổn thất. Những biến số đó khó quan sát hơn vị trí một tập đoàn quân, đặc biệt khi người phân tích đã có sẵn một mô hình về sự yếu kém của đối phương. Nói tới điểm mù tình báo trong Barbarossa vì vậy cần nêu rõ điều gì bị đánh giá thiếu: sức tái tạo và ý chí tiếp tục chiến đấu, chứ không chỉ một tổng số quân.

Không có cơ sở trong các nguồn ở đây để quy toàn bộ thất bại cho một báo cáo duy nhất bị Hitler gạt bỏ. Cách giải thích ấy hấp dẫn vì nó tạo ra một khoảnh khắc lẽ ra có thể sửa mọi việc. Nhưng kết luận chiến lược thường được hình thành qua nhiều bước: chọn dữ kiện, phân loại ý nghĩa và quyết định mức bất định chấp nhận được. Sai số có thể phát triển ngay cả khi một số thông tin riêng lẻ là chính xác, nếu người sử dụng nối chúng bằng một giả định sai về cách đối phương sẽ phản ứng.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3]

Thảm họa ban đầu của Liên Xô là có thật, sự tan rã thì không

Cuộc tấn công ngày 22 tháng 6 năm 1941 đem lại cho Đức những lợi thế rất lớn, trong đó có bất ngờ chiến thuật. Những thất bại và cuộc bao vây đầu tiên của Liên Xô không phải sản phẩm của tuyên truyền Đức. Tuy nhiên, nhà nước và quân đội bị đánh không mất khả năng tiếp tục chiến đấu theo cách Berlin trông đợi. Đến mùa hè và mùa thu, chính sự tồn tại của sức kháng cự sau những tổn thất ấy đã làm phép suy luận ban đầu ngày càng khó bảo vệ.

Thừa nhận khả năng phục hồi không có nghĩa biến quyết định của Stalin thành sáng suốt từ đầu. Sai lầm, cưỡng bức và tổn thất rất lớn có thể tồn tại cùng năng lực huy động và thích nghi. Một đánh giá nghiêm túc phải giữ cả hai phía: Liên Xô chịu thảm họa, đồng thời quân đội, người lao động và hệ thống tổ chức của họ vẫn tạo được lực lượng chống trả. Nếu chỉ kể những sai lầm ban đầu, người viết sẽ lặp lại chính bước suy luận thất bại của phía Đức: coi phần yếu đã bộc lộ như toàn bộ khả năng của đối phương.

Đối chiếu tư liệu: [2]

Chiến tranh kéo dài làm giới hạn vật chất xuất hiện rõ hơn

Khi đối phương không sụp đổ, quân Đức phải tiếp tục chiến đấu trong điều kiện xa điểm xuất phát hơn và sau nhiều tháng tiêu hao. Thời gian không phải khoảng trống giữa các trận đánh: nó làm tăng nhu cầu bổ sung, bảo dưỡng, nghỉ ngơi và chăm sóc thương binh. Kế hoạch phụ thuộc vào kết thúc nhanh sẽ bị kiểm nghiệm chính ở đây. Khả năng thắng các trận mới không tự giải quyết nhu cầu duy trì cả một mặt trận ngày càng lớn.

Tránh giải thích bằng một nguyên nhân duy nhất cũng có nghĩa không biến mùa đông thành thủ phạm thay cho các quyết định trước đó. Điều kiện thời tiết tác động lên những lực lượng đã chịu tiêu hao và lên hệ thống chuẩn bị cho một loại chiến tranh khác với thực tế đang diễn ra. Hồng quân đồng thời là một chủ thể chiến đấu, không phải người đứng chờ khí hậu giải cứu. Đòn phản công trước Moskva đầu tháng 12 năm 1941 cho thấy đối phương còn khả năng tập trung và sử dụng lực lượng khi Đức đã kỳ vọng cuộc chiến kết thúc.

Đối chiếu tư liệu: [2] [4]

Một giả thuyết về Moskva không thể thay thế lời giải toàn bộ cuộc chiến

Từ việc Đức không đạt mục tiêu, nhiều tranh luận chuyển sang câu hỏi liệu chiếm Moskva sớm hơn có khiến Liên Xô tan rã hay không. Đó là một phản thực tế có thể nghiên cứu, nhưng không phải sự kiện đã được chứng minh. Muốn lập luận phải giải thích tác động lên chỉ huy, giao thông và chính trị; phải tính chi phí để chiếm và giữ; và phải xem khả năng đối phương tiếp tục chiến đấu ở nơi khác. Tầm quan trọng của một thủ đô không tự tạo ra bằng chứng chắc chắn về đầu hàng.

Phân biệt như vậy không làm nhẹ ý nghĩa của các lựa chọn tác chiến năm 1941. Nó ngăn người viết dùng một phương án không xảy ra làm nơi cất giữ mọi lời giải thuận lợi. Cùng tiêu chuẩn ấy cần được áp dụng với các giả thuyết khác về hướng tiến, lịch khởi chiến hoặc mức chuẩn bị. Một lựa chọn tốt hơn tại một thời điểm có thể cải thiện tình hình mà vẫn chưa đủ hoàn thành mục tiêu chinh phục rộng lớn. Từ có thể khác tới chắc chắn thắng là một khoảng cách mà bằng chứng phải vượt qua.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3]

Sự sụp đổ được mong đợi đã thay chỗ cho việc đo sức bền

Niềm tin của Hitler vào chiến thắng nhanh trước Liên Xô không đến từ một nguyên nhân độc lập. Nó hình thành ở điểm gặp giữa tham vọng ý thức hệ, kinh nghiệm thắng trận, tính toán tác chiến và đánh giá thấp sức phục hồi của đối phương. Các yếu tố ấy củng cố lẫn nhau: mục tiêu lớn đòi hỏi kết thúc nhanh, kế hoạch tiến công hứa hẹn tạo ra kết thúc đó, còn cách nhìn về kẻ thù khiến viễn cảnh ấy có vẻ dễ tin hơn. Nhiều người trong bộ máy quân sự đã tham gia vòng củng cố này.

Thất bại của dự đoán thể hiện ở một kết quả cụ thể: Liên Xô không bị loại khỏi cuộc chiến sau những thảm họa đầu tiên. Từ đó, câu hỏi lịch sử hữu ích không chỉ là Hitler đã thiếu thông tin nào, mà còn là vì sao thông tin về sức mạnh Đức được dùng để kết luận về điểm gãy của đối phương. Đo khả năng gây tổn thất và đo khả năng buộc một nhà nước ngừng chiến là hai nhiệm vụ khác nhau. Barbarossa cho thấy cái giá của việc coi nhiệm vụ thứ nhất đã giải quyết xong nhiệm vụ thứ hai.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Extracts from Directive 21, Operation Barbarossa, December 18, 1940 — Harvard Law School Library, Nuremberg Trials Project; chỉ thị đương thời
  2. Invasion of the Soviet Union, June 1941 — United States Holocaust Memorial Museum
  3. Hitler as military leader, Richard J. Evans, July 17, 2025 — Australian War Memorial, Wartime; phân tích của sử gia Richard J. Evans
  4. The Eastern Front: The German War against the Soviet Union — United States Holocaust Memorial Museum