BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

HITLER VÀ CON ĐƯỜNG QUYỀN LỰC · NGHIÊN CỨU 68

Tại sao Hitler cấm nhiều đơn vị Đức rút lui khi tình thế nguy cấp?

Hitler cấm nhiều đơn vị rút lui vì ông coi việc giữ vị trí là cách chống tan vỡ mặt trận, duy trì uy tín và buộc cấp dưới thi hành ý chí của trung tâm chỉ huy. Nhưng chính sách không hoàn toàn giống nhau ở mọi thời điểm: Hitler từng chấp nhận những cuộc rút quân khi thấy cần thiết. Vấn đề lịch sử là vì sao kinh nghiệm giữ tuyến trong một hoàn cảnh lại bị biến thành nguyên tắc cứng ở hoàn cảnh khác, bất chấp hậu cần, khả năng cơ động và kế hoạch của đối phương.

Lính Đức đẩy xe tải trên đường tuyết ở Liên Xô tháng 10/1941

Lính Đức đẩy xe tải trên tuyết tại Liên Xô, tháng 10/1941. Ảnh bối cảnh vận tải mùa lạnh, không phải cảnh ký lệnh cấm rút quân tháng 12.

Bundesarchiv, Bild 101I-268-0176-34 / Böhmer / CC-BY-SA 3.0 Chỉ giảm kích thước/chuyển WebP, không cắt ảnh. · Nguồn: Bundesarchiv; Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 Germany

Những mốc cần đặt cạnh nhau

12/1941
Hồng quân phản công trước Moskva; Đức chuyển sang phòng thủ.
16/12/1941
Hitler yêu cầu giữ vị trí trong khủng hoảng mùa đông.
Cuối 11/1942
Lực lượng Đức tại Stalingrad bị bao vây.
12–23/12/1942
Giải vây không thành; Hitler tiếp tục yêu cầu giữ Stalingrad.
Đầu 1943
Lực lượng Đức rút khỏi Caucasus, trong khi Stalingrad tiếp tục bị giữ đến khi tan vỡ.

Lệnh giữ đất trả lời một nguy cơ có thật, nhưng không trả lời mọi nguy cơ

Trong một cuộc rút lui, người chỉ huy không đơn giản di chuyển các ký hiệu trên bản đồ. Đơn vị phải đưa người bị thương, phương tiện, kho tàng và thông tin liên lạc ra khỏi khu vực trong khi đối phương có thể truy kích. Nếu các đơn vị rút khác nhịp, khoảng trống xuất hiện; nếu chỉ huy mất liên lạc, một cuộc cơ động có kế hoạch có thể thành tháo chạy. Vì vậy, yêu cầu giữ vị trí không tự nó là phi lý trong mọi tình huống. Nó có thể nhằm tạo thời gian tái tổ chức hoặc bảo vệ những đơn vị khác.

Tuy nhiên, nguy cơ của rút lui không làm nguy cơ của đứng lại biến mất. Một lực lượng thiếu tiếp tế và bị đe dọa bao vây có thể mất khả năng rút nếu chờ quá lâu. Bài toán chỉ huy cần so sánh hai loại tổn thất trong một cửa sổ thời gian cụ thể. Nếu lãnh đạo chỉ nhìn thấy nguy cơ mất kỷ luật khi rút, họ có thể bỏ qua việc giữ đất đang tiêu hao chính nguồn lực để tiếp tục chiến đấu. Phân tích lệnh Hitler vì thế phải hỏi ông đang cố tránh điều gì và đã đánh giá thấp điều gì, không chỉ gắn nhãn cứng đầu rồi dừng lại.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3] [4]

Mùa đông 1941: từ khủng hoảng trước Moskva tới quyền quyết định tập trung

Tháng 12/1941, tiến công Đức vào Liên Xô đã không tạo ra chiến thắng nhanh như dự tính. Hồng quân phản công, trong khi quân Đức phải đối diện tổn thất, thời tiết và những thiếu hụt tích lũy. Chỉ thị ngày 16/12 đòi giữ các vị trí bằng kháng cự quyết liệt. Trong cùng giai đoạn khủng hoảng, Hitler tăng mức trực tiếp kiểm soát lục quân. Mệnh lệnh giữ đất không chỉ là một phương án quân sự; nó còn thể hiện sự chuyển dịch quyền cho phép các quyết định quan trọng về phía cá nhân lãnh tụ.

Các nguồn về mùa đông này cho thấy mặt trận thực tế vẫn lùi tại nhiều đoạn. Vì vậy, không thể kể rằng một câu lệnh đã khiến toàn bộ quân đội đứng nguyên và nhờ thế được cứu. Cũng không nên chấp nhận lời giải thích hậu chiến rằng tất cả tướng lĩnh đã có sẵn phương án tốt nhưng bị Hitler phá hỏng. Richard Evans nhấn mạnh chính các chỉ huy cũng góp phần vào tình trạng thiếu chuẩn bị. Một mệnh lệnh có thể thay thế sự hỗn loạn bằng một ưu tiên rõ hơn, song hiệu quả cục bộ ấy chưa chứng minh nguyên tắc đứng lại đúng cho mọi chiến trường về sau.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3]

Kinh nghiệm thành công một phần dễ trở thành bằng chứng cho quyền bất khả sai

Khi một hệ thống thoát được khủng hoảng sau lệnh giữ tuyến, người đứng đầu có thể coi trình tự ấy là bằng chứng trực tiếp cho phán đoán của mình. Nhưng mặt trận còn phụ thuộc dự trữ, thời tiết, năng lực tiếp tế và giới hạn của đối phương. Việc một hành động đi trước kết quả không đủ chứng minh nó là nguyên nhân duy nhất. Nếu các yếu tố khác không được đánh giá đầy đủ, một kinh nghiệm có điều kiện dễ trở thành quy tắc được áp dụng quá rộng.

Trong chế độ đề cao lãnh tụ, quá trình sửa kinh nghiệm càng khó. Đề nghị rút quân có thể bị đọc như thiếu ý chí thay vì một đánh giá chuyên môn. Cấp dưới phải thuyết phục người đã gắn uy tín với việc giữ đất, trong khi diễn biến chiến trường không chờ thủ tục hoàn tất. Đây là phân tích cơ chế quyền lực, không phải một chẩn đoán tâm lý về Hitler. Nó giải thích vì sao quyết định quân sự có thể trở thành một phép thử trung thành: người báo thiếu nhiên liệu hoặc nguy cơ bao vây không chỉ trình bày dữ kiện mà còn đối diện với một câu chuyện về chiến thắng đã được dùng để củng cố thẩm quyền.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3] [4]

Stalingrad: cấm rút được gắn với lời hứa tiếp tế và giải vây

Cuối tháng 11/1942, quân Đức tại Stalingrad bị bao vây sau cuộc phản công của Hồng quân. Quyết định giữ thành phố không tồn tại riêng lẻ: nó đi cùng kỳ vọng không vận duy trì được lực lượng và một cuộc tiến công từ ngoài sẽ giải vây. Khi phân tích, cần kiểm tra cả gói giả định này. Nếu chỉ nói Hitler ra lệnh đứng lại vì uy tín, ta bỏ qua cách một phương án tác chiến được trình bày như có thể duy trì về vật chất, dù khả năng thực hiện không đủ.

Không vận không đáp ứng nhu cầu; chiến dịch giải vây bắt đầu ngày 12/12 không phá được vòng vây. Lệnh tiếp tục giữ ngày 23/12 làm khoảng cách giữa mệnh lệnh và điều kiện thực tế càng lớn. Nhưng kết luận không nên là Paulus chỉ cần ra lệnh phá vây ở bất kỳ thời điểm nào thì toàn quân sẽ thoát. Nhiên liệu, sức khỏe binh lính, vận tải và bố trí của Hồng quân thay đổi theo ngày. Phê phán sự chậm trễ có cơ sở hơn khi chỉ ra nó làm phương án khả thi hẹp dần, thay vì hứa một cuộc cứu thoát chắc chắn mà nguồn không chứng minh.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3]

Rút quân là quyết định theo thời gian, không phải lựa chọn luôn sẵn trên bàn

Một đơn vị còn xe, nhiên liệu và các tuyến đường có thể có nhiều khả năng hơn một đơn vị đã bị cắt tiếp tế nhiều tuần. Chờ đợi có thể tạo thêm viện binh, nhưng cũng có thể làm mất chính phương tiện cơ động. Vì vậy, tranh luận giữ hay rút không được đánh giá bằng hai hình ảnh tĩnh. Người nghiên cứu phải tìm xem các lựa chọn đã đổi như thế nào giữa lúc cảnh báo xuất hiện, lệnh được gửi và lệnh có thể thực hiện ở mặt trận.

Điều đó cũng đặt giới hạn cho hồi ký tướng lĩnh. Một người viết sau chiến tranh có thể kể phương án rút như thể nó luôn rõ ràng, trong khi hồ sơ đương thời cho thấy bất đồng, thiếu thông tin hoặc những điều kiện chưa bảo đảm. Ngược lại, người bảo vệ Hitler có thể dùng khó khăn phá vây ở giai đoạn cuối để biện minh cho mọi quyết định trước đó. Cả hai cách đều làm sai chiều thời gian. Khó thoát vào tháng 1 không chứng minh không thể hành động khác vào một thời điểm sớm hơn; một cơ hội sớm cũng không chứng minh mọi tổn thất đều tránh được.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3] [4]

Những ngoại lệ cho thấy đó không phải một lệnh tuyệt đối bất biến

Evans nêu các trường hợp Hitler cuối cùng thừa nhận một cuộc rút là cần thiết, bao gồm việc rút lực lượng ở Caucasus và đánh giá lại tình thế Rostov. Những ngoại lệ có giá trị vì chúng ngăn người đọc hình dung toàn bộ chính sách chỉ có một nút cấm. Quyết định có thể khác nhau tùy mức đe dọa, vai trò địa điểm, cách cấp dưới trình bày và những gì Hitler cho là còn cứu được. Một lãnh đạo áp đặt kiểm soát mạnh vẫn có thể đổi ý trong một số hoàn cảnh.

Nhưng tồn tại ngoại lệ không làm cơ chế trở nên linh hoạt đủ. Nếu mọi cuộc rút lớn đều cần thuyết phục trung tâm, thời gian phản ứng vẫn bị hạn chế; nếu chỉ huy không biết bằng chứng nào sẽ được chấp nhận, họ phải cân nhắc cả rủi ro nghề nghiệp. Câu hỏi quan trọng vì thế là điều kiện cấp phép và tốc độ quyết định, không chỉ số lần rút được cho phép. Một hệ thống có thể thực hiện vài cuộc rút thành công mà vẫn làm nhiều đơn vị mất cửa sổ cơ động do chờ một quyết định xa chiến trường.

Đối chiếu tư liệu: [3] [4]

Tranh chấp tác chiến không tự biến các tướng lĩnh thành lực lượng chống chế độ

Những người muốn giữ đơn vị hoặc phản đối một mệnh lệnh có thể hành động vì trách nhiệm nghề nghiệp, lợi ích tác chiến hay khả năng tiếp tục chiến tranh. Điều đó khác với phản đối mục tiêu xâm lược hoặc chính sách tội ác của chế độ. Nghiên cứu về quyền chủ động trong quân đội Đức của Martin Sonnenberger lưu ý phải đặt hành vi bất tuân vào bối cảnh, thay vì dùng mọi cuộc tranh luận chiến thuật làm bằng chứng về kháng chiến chính trị.

Giữ sự phân biệt này giúp tránh huyền thoại một quân đội thuần chuyên môn luôn biết phương án đúng và bị một cá nhân phá hoại. Tướng lĩnh có quyền lựa chọn, lợi ích, thành kiến và phần trách nhiệm riêng. Họ có thể đồng thuận với cuộc chiến nhưng muốn tiến hành hiệu quả hơn, hoặc nhận ra thảm họa đối với đơn vị mà vẫn không phủ nhận chế độ. Một bài viết về lệnh cấm rút cần nhìn cả vai trò của Hitler trong việc thu hẹp tự chủ lẫn vai trò những người đã chấp nhận hệ thống, triển khai mệnh lệnh và về sau tìm cách trình bày quá khứ của mình.

Đối chiếu tư liệu: [3] [4]

Vấn đề không chỉ là giữ đất, mà là ai được phép cập nhật mục tiêu

Lệnh giữ vị trí trở nên đặc biệt nguy hiểm khi mục tiêu bảo vệ một tuyến hoặc thành phố không được điều chỉnh theo nguồn lực còn lại. Trong tình huống ấy, việc báo cáo thất bại có thể bị coi là thất bại về ý chí, còn cái giá con người tiếp tục tăng để duy trì một mục tiêu ngày càng khó đạt. Quân đội không chỉ thiếu phương tiện; nó thiếu khả năng chuyển dữ kiện mới thành quyền hành động ở đúng cấp và đúng lúc.

Vì vậy, câu trả lời cho việc Hitler cấm rút không nằm trong một đặc điểm cá nhân đơn lẻ. Nó nằm ở sự kết hợp giữa nỗi sợ tan vỡ, kinh nghiệm được diễn giải thiên lệch, quyền lực tập trung, uy tín chính trị và những giả định hậu cần không được sửa kịp. Có thể đặt giả thuyết rằng quyền cơ động lớn hơn sẽ cứu được thêm lực lượng, nhưng không thể bảo đảm nó làm Đức thắng chiến tranh. Điều có thể nói chắc hơn là một mệnh lệnh không thay thế được nhiên liệu, đường tiếp vận và phản ứng của đối phương. Khi quyền sửa mục tiêu bị thu hẹp, mọi thiếu hụt ấy càng khó được xử lý trước khi quá muộn.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [4]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Die Winterschlacht 1941/42 — Deutsches Historisches Museum
  2. Die Schlacht um Stalingrad 1942/43 — Deutsches Historisches Museum
  3. Richard J. Evans — Stalingrad and Beyond, 1942–1943 — Gresham College
  4. Martin Sonnenberger — Initiative Within the Philosophy of Auftragstaktik: Determining Factors of the Understanding of Initiative in the German Army, 1806–1955 (2015) — U.S. Army Command and General Staff College Press