HITLER VÀ CON ĐƯỜNG QUYỀN LỰC · NGHIÊN CỨU 80
Đức Quốc xã sụp đổ vì cá nhân Hitler hay vì cấu trúc chế độ?
Đức Quốc xã sụp đổ do sự tương tác giữa những lựa chọn của Hitler, cách bộ máy độc tài vận hành và thất bại quân sự trước Đồng minh. Không thể chọn một trong ba rồi coi hai phần còn lại chỉ là bối cảnh. Hitler xác định mục tiêu và giữ quyền quyết định lớn; các cơ quan, sĩ quan cùng quan chức huy động nguồn lực và thực thi; đối phương học hỏi, phối hợp và đánh bại lực lượng Đức. Cần giải thích đồng thời vì sao Đức thua và vì sao chế độ vẫn kéo dài chiến tranh khi khả năng chiến thắng đã biến mất.

Tòa Reichstag đổ nát tại Berlin, ngày 3/6/1945, sau khi Đức đầu hàng. Ảnh IWM BU 8573.
Tác giả/cơ quan: Hewitt (Sgt), No5 Army Film & Photographic Unit. Hewitt (Sgt) / No5 Army Film & Photographic Unit / Imperial War Museums, BU8573. Public domain (Crown copyright đã hết hạn). Chỉ giảm kích thước/chuyển WebP, không cắt ảnh. · Nguồn: Imperial War Museums; Wikimedia Commons · Public domain — PD-UKGov; Crown copyright hết hạn
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 6/1944
- Normandy và Bagration làm sức ép quân sự lên Đức tăng mạnh từ tây và đông.
- Cuối 1944–đầu 1945
- Đồng minh tiến tới rồi vào lãnh thổ Đức; nguồn lực chiến tranh tiếp tục thu hẹp.
- 30/4/1945
- Hitler chết tại Berlin.
- 2/5/1945
- Lực lượng phòng thủ Berlin đầu hàng.
- 7/5/1945
- Jodl ký văn kiện đầu hàng toàn bộ lực lượng Đức tại Reims.
- 8/5/1945
- Lễ ký ở Berlin diễn ra; văn kiện yêu cầu ngừng tác chiến lúc 23 giờ 01 giờ Trung Âu.
“Sụp đổ” gồm nhiều quá trình không diễn ra trong cùng một ngày
Một quân đội mất khả năng giữ mặt trận, một chính quyền mất khả năng điều phối và một hệ tư tưởng mất uy tín là những hiện tượng liên quan nhưng không đồng nhất. Ở Đức năm 1945, bộ máy có thể thất bại trên chiến trường mà vẫn bắt người, huy động lao động và trừng phạt bất đồng. Vì vậy, không nên tìm một khoảnh khắc duy nhất rồi dùng nó thay cho toàn bộ quá trình tan rã.
Hitler chết ngày 30/4, Berlin đầu hàng ngày 2/5, còn các văn kiện đầu hàng toàn bộ lực lượng Đức được ký trong những ngày tiếp theo. Sau mỗi mốc vẫn có những người phải quyết định ra lệnh, thi hành hoặc ngừng chiến. Giữ các tầng ấy giúp tránh một câu chuyện trong đó nhà độc tài chết là chiến tranh lập tức dừng, hoặc người dân mất lòng tin là mọi cơ chế cưỡng chế tự biến mất.
Vai trò Hitler: người đặt mục tiêu không thể được hòa tan vào bộ máy
Hitler giữ vai trò trung tâm trong việc đưa Đức vào chiến tranh xâm lược và định hình mục tiêu bành trướng gắn với chủng tộc luận. Quyền quyết định của ông không chỉ là biểu tượng. Việc chọn đối thủ, mở rộng phạm vi chiến tranh, can thiệp chỉ huy và từ chối những giới hạn có hậu quả thực với quân đội cùng dân cư. Nếu giải thích mọi thứ bằng một cấu trúc tự vận hành, ta sẽ làm những lựa chọn ấy mất tác giả.
Nhưng vai trò trung tâm khác với việc trực tiếp ra mọi mệnh lệnh nhỏ hoặc tự mình tạo ra mọi khả năng của chế độ. Hitler cần người làm kế hoạch, sản xuất, vận chuyển, tuyển quân, chiếm đóng và đàn áp. Bộ máy tạo phương tiện để tham vọng trở thành hành động. Người đứng đầu không đứng ngoài hệ thống mà sử dụng nó, đồng thời được các thành viên của hệ thống giúp mở rộng khả năng quyết định.
Điều này cũng giới hạn kiểu phản thực tế cho rằng chỉ cần thay một quyết định của Hitler là chắc chắn thắng. Một lựa chọn khác có thể giảm tổn thất, đổi thời điểm hoặc thay thế một chiến dịch, nhưng chiến tranh vẫn diễn ra với nguồn lực hữu hạn và đối thủ có hành động riêng. Trách nhiệm cá nhân phải được xác định bằng quyết định cùng hậu quả, không cần được phóng đại thành khả năng kiểm soát mọi điều kiện để trở nên nghiêm trọng.
Kershaw: quyền lực cá nhân được nối với sáng kiến từ bên dưới
Trong cuộc trao đổi đăng tại British Academy, Ian Kershaw giải thích cách ông kết hợp khái niệm thống trị dựa trên uy tín cá nhân với việc “làm việc hướng tới Führer”. Cách tiếp cận này nhằm vượt qua lựa chọn quá cứng giữa ý định cá nhân và cấu trúc. Nó giúp hiểu Hitler có thể giữ vai trò quyết định rất lớn mà không phải tự điều hành mọi việc hoặc trực tiếp quyết định mọi hành động của cấp dưới.
Trong bộ máy chồng chéo, quan chức có thể đoán điều người đứng đầu muốn, đề xuất biện pháp mạnh hơn hoặc vượt một tuyến cấp trên để chứng tỏ mình phù hợp mục tiêu chế độ. USHMM cũng mô tả yếu tố sáng kiến trong nguyên tắc Führer. Sự phục tùng không chỉ là chờ lệnh; nó có thể tạo cạnh tranh để đi xa hơn trong việc thực hiện những mục tiêu đã được xác lập. Cơ chế ấy giúp giải thích tính năng động và sự cực đoan hóa, thay vì coi bộ máy chỉ là một hàng người thụ động.
Nhưng khái niệm không có nghĩa mọi thành viên cùng động cơ hay mọi hành động đều bắt đầu bằng một tín hiệu cụ thể từ Hitler. Nó là công cụ phân tích quan hệ giữa quyền lực, ưu đãi và sáng kiến. Dùng đúng sẽ mở rộng trách nhiệm tới những người chủ động thực thi; dùng sai như một công thức cho mọi sự kiện lại làm mất khác biệt giữa cơ quan, thời điểm và từng quyết định.
Đồng minh đánh bại Đức bằng hành động, không chỉ bằng việc chờ chế độ tự hủy
Những cuộc tiến công của Hồng quân và các lực lượng Đồng minh phương Tây thu hẹp lãnh thổ cùng khả năng quân sự Đức. Năm 1944, chiến dịch Bagration và cuộc đổ bộ Normandy gây sức ép lớn từ hai hướng; đến năm 1945, chiến tranh được đưa vào chính lãnh thổ Đức. Evans đặt các đòn đánh, sự suy yếu không quân và hải quân cùng những khó khăn tiếp tế vào lời giải thích về kết cục. Đối phương là chủ thể chiến lược có khả năng học, phối hợp và buộc Đức phản ứng.
Vì vậy, nói chế độ sụp đổ do cấu trúc rối loạn vẫn chưa giải thích tại sao những điểm yếu ấy trở thành quyết định. Một điểm yếu có thể tồn tại mà chưa gây thất bại nếu đối thủ không khai thác được. Những sai lầm của Berlin gặp những lựa chọn đúng hơn, năng lực tăng lên và khả năng chịu tổn thất của bên kia. Chiến tranh là quan hệ giữa các lực lượng, không phải một bài kiểm tra nội bộ mà Đức tự làm rồi tự chấm.
Cũng không nên thay câu chuyện Hitler gây thua bằng câu chuyện Đồng minh chỉ thắng vì đông hơn. Nguồn lực phải được chuyển thành sản xuất, vận tải, tình báo, chiến dịch và hợp tác giữa những nước không có mọi lợi ích giống nhau. Sức mạnh tổng hợp không tự xuất hiện từ bảng thống kê. Vai trò của Đồng minh nằm cả ở khả năng huy động và sử dụng sức mạnh ấy trong khi tiếp tục thích ứng với chiến tranh.
Kinh tế chiến tranh có thể duy trì chiến đấu mà không tạo được một lối thắng
Một nhà máy còn sản xuất hoặc một đơn vị mới được lập không chứng minh chiến lược tổng thể vẫn khả thi. Vũ khí cần người được huấn luyện, nhiên liệu, đường vận chuyển và khả năng thay thế tổn thất. Khi các yếu tố ấy suy yếu cùng lúc, tăng riêng một chỉ tiêu có thể không phục hồi được lực lượng. Sự thu hẹp lãnh thổ còn làm mất tài nguyên và buộc nhiều nhu cầu cùng tranh giành một nguồn cung ngày càng ít.
Chế độ đáp lại bằng tăng huy động cùng cưỡng chế, trong đó có khai thác lao động và tù nhân. Điều đó giúp kéo dài một số hoạt động nhưng gây đau khổ và tội ác, không phải một phép sửa sai kinh tế trung tính. Evans nhấn mạnh bạo lực nhà nước và đảng tăng mạnh trong những tháng cuối. Khi đánh giá hiệu quả huy động, cần giữ cả thứ được tạo ra cho chiến tranh lẫn cái giá do những người bị cưỡng bức phải trả.
Một hệ thống có thể có năng lực giữ hoạt động cao hơn năng lực tìm ra mục tiêu hợp lý. Nó không thiếu mọi sức mạnh; nó sử dụng phần sức mạnh còn lại để trì hoãn kết cục và trừng phạt người không chấp nhận tiếp tục. Sự khác biệt này giải thích vì sao chiến tranh không kết thúc ngay khi cán cân đã nghiêng rõ. Khả năng gây thêm tổn thất vẫn tồn tại sau khi khả năng biến tổn thất ấy thành chiến thắng đã không còn.
Vì sao thất bại không tạo ra một quyết định dừng chiến sớm?
Trong một bộ máy mà người đứng đầu đồng nhất sự sống còn chế độ với nhiệm vụ của dân tộc, thừa nhận thất bại không chỉ là thay một kế hoạch quân sự. Nó đe dọa tính hợp lệ của quyền lực và tương lai của những người gắn mình với nó. Quan chức hoặc sĩ quan có thể sợ trừng phạt từ trên, sợ đối phương, tiếp tục tin vào một biến chuyển hoặc muốn giữ vị trí càng lâu càng tốt. Những động cơ khác nhau có thể cùng dẫn tới hành động tiếp tục chiến đấu.
Sự cưỡng chế cũng không vận hành từ một nơi duy nhất. Các cấp quân sự, đảng và cảnh sát còn khả năng buộc người khác phục tùng ở địa phương. Vì thế, khi uy tín Hitler suy yếu, không gian để dân cư tự quyết dừng chiến vẫn rất nhỏ. Mất niềm tin không đồng nghĩa có phương tiện tổ chức một lựa chọn chính trị thay thế, nhất là sau các đợt đàn áp và thất bại của cuộc đảo chính ngày 20/7/1944.
Tuy nhiên, không được dùng cấu trúc để nói người trong bộ máy không có lựa chọn và không phải chịu trách nhiệm. Người ta vẫn quyết định đầu hàng tại chỗ, giữ hay phá cơ sở, che giấu hoặc trừng phạt người khác. Khả năng lựa chọn không đều và thường đầy nguy hiểm, nhưng sự tồn tại của những hành động khác nhau nhắc ta rằng cơ chế chỉ giải thích sức ép, không tự bào chữa cho mọi hành vi.
Văn kiện đầu hàng cho thấy quyền lực cuối cùng nằm ở đâu
Ngày 7/5/1945 tại Reims, Alfred Jodl ký văn kiện đầu hàng thay mặt Bộ Tổng tư lệnh Đức. Điều khoản yêu cầu các lực lượng dưới quyền Đức ngừng hoạt động tác chiến lúc 23 giờ 01 ngày 8/5 theo giờ Trung Âu. Một lễ ký khác tại Berlin ngày 8/5 đáp ứng yêu cầu của phía Liên Xô về hình thức và thẩm quyền. Cần phân biệt ngày ký với thời điểm có hiệu lực, thay vì biến các mốc thành những câu trả lời cạnh tranh về cùng một hành động.
Văn bản NARA lưu giữ cho thấy đầu hàng là sự chấp nhận quyền chỉ huy và yêu cầu của bên chiến thắng, không phải một sự chuyển giao tự do trong nội bộ Quốc xã. Những người kế tục Hitler không còn khả năng quyết định điều kiện chính theo ý mình. Các mệnh lệnh ngừng chiến vẫn cần được truyền qua phần bộ máy còn hoạt động, nhưng nội dung quyết định đã bị thất bại quân sự cùng sức mạnh Đồng minh ấn định.
Đây là điểm nối giữa cá nhân, cấu trúc và đối phương. Hitler chết không tự tạo đầu hàng; bộ máy còn lại không tự có một nền tảng quyền lực mới; Đồng minh buộc lực lượng Đức phải chấm dứt tác chiến. Không thể giải thích kết cục chỉ từ bên trong boong-ke hoặc chỉ từ sơ đồ hành chính. Quyền lực thực cuối cùng được biểu hiện bằng việc ai có thể đặt ra những nghĩa vụ mà phía kia phải thi hành.
Một lời giải thích đủ phải giữ cả trách nhiệm lẫn quan hệ nhân quả
Cá nhân Hitler không phải một biến số nhỏ có thể bỏ qua: mục tiêu xâm lược, ý thức hệ và nhiều quyết định của ông định hình đường đi tới thảm họa. Cấu trúc chế độ cũng không chỉ là công cụ vô nghĩa: nó huy động, cạnh tranh, sáng tạo và cưỡng bức theo những mục tiêu ấy. Đồng minh không chỉ đứng làm bối cảnh: họ đánh bại lực lượng Đức và phá khả năng duy trì chiến tranh của chế độ. Ba phần liên hệ với nhau nhưng không thay thế nhau.
Kết luận nổi bật không phải mọi nền độc tài đều tự sụp đổ hoặc một lãnh tụ tệ luôn làm quân đội thua. Trường hợp Quốc xã cho thấy một hệ thống có thể rất mạnh trong huy động và đàn áp, vẫn phạm sai lầm chiến lược nghiêm trọng, rồi sử dụng phần sức mạnh còn lại để kéo dài thất bại. Sự tập trung quyền lực không loại bỏ được sáng kiến cấp dưới; sáng kiến cấp dưới cũng không làm trách nhiệm của người đứng đầu biến mất.
Vì vậy, câu hỏi hữu ích hơn là mỗi tầng đã đóng góp điều gì: ai lựa chọn mục tiêu, ai làm nó khả thi, ai cản việc thay đổi và đối phương đã làm gì để đánh bại nó. Khi giữ những câu hỏi ấy cùng lúc, sự sụp đổ năm 1945 hiện ra như kết quả của quyết định, thể chế và chiến tranh thực tế. Đó là cách giải thích chính xác hơn một câu chuyện đổ hết lỗi cho một người hoặc hòa tan mọi người vào một bộ máy không có tác giả.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Ian Kershaw in Conversation — British Academy Review 26 — The British Academy
- Third Reich — thiết chế, ý thức hệ và quyền lực Führer — United States Holocaust Memorial Museum
- Richard J. Evans — The Fall of the Third Reich, 1944–1945 — Gresham College
- Surrender of Germany (1945) — văn kiện đầu hàng quân sự — U.S. National Archives and Records Administration