BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

HITLER VÀ CON ĐƯỜNG QUYỀN LỰC · NGHIÊN CỨU 79

Di chúc chính trị của Hitler tiết lộ điều gì về thế giới quan của ông ta?

Di chúc chính trị ngày 29/4/1945 cho thấy Hitler vẫn tổ chức thất bại theo thế giới quan đã dẫn chế độ vào chiến tranh: phủ nhận trách nhiệm của mình, dùng thuyết âm mưu bài Do Thái để đổ lỗi và yêu cầu người kế tục giữ chính sách chủng tộc. Văn kiện còn phân chia chức vụ và loại những người bị ông coi là phản bội. Nó cần được đọc như một hành động chính trị nhằm kiểm soát ký ức cùng quyền kế vị, không như lời kể khách quan về nguyên nhân chiến tranh hoặc một cửa sổ không giới hạn vào nội tâm.

Trang đầu di chúc chính trị của Hitler ngày 29/4/1945

Trang đầu di chúc chính trị ngày 29/4/1945, lưu tại NARA, RG 242, Box 2A. Văn kiện là chứng cứ về lời tự trình bày của Hitler, không phải một tường thuật khách quan về chiến tranh.

Tác giả/cơ quan: Adolf Hitler (tác giả văn kiện); bản số hóa NARA. Adolf Hitler, di chúc chính trị29/4/1945, trang1 / NARA RG242, Box2A, ID6883511 / Wikimedia Commons. Public domain. Chỉ giảm kích thước/chuyển WebP, không cắt ảnh. · Nguồn: US National Archives, RG242; Wikimedia Commons · Public domain — tác giả mất1945, hết hạn life+80; faithful reproduction (PD-Art)

Những mốc cần đặt cạnh nhau

Đêm 28–29/4/1945
Hitler chuẩn bị di chúc riêng và di chúc chính trị tại Berlin.
29/4/1945
Di chúc chính trị chỉ định Dönitz làm tổng thống và Goebbels làm thủ tướng.
29/4/1945
Các người đưa thư rời boong-ke, tìm đường mang di chúc tới người nhận.
30/4/1945
Hitler chết; Dönitz được báo qua điện văn về việc kế vị.
1/5/1945
Dönitz công bố tin Hitler chết và việc nhận chức qua phát thanh.
11/1945–1/1946
Đồng minh thu hồi các bản di chúc mà người đưa thư mang khỏi boong-ke.

Trước hết phải xác định đang đọc di chúc nào

Trong đêm 28 rạng ngày 29/4/1945, Hitler chuẩn bị cả di chúc riêng và di chúc chính trị, cùng những thủ tục liên quan tới việc kết hôn với Eva Braun. Hồ sơ Bundesarchiv và nghiên cứu của Greg Bradsher tại NARA phân biệt các tài liệu này. Di chúc riêng xử lý các sắp đặt cá nhân, trong khi văn kiện chính trị trình bày lời giải thích về cuộc chiến, yêu cầu đối với người tiếp tục cầm quyền và danh sách nhân sự. Gộp chúng làm một văn bản sẽ khiến chức năng của từng loại bị mờ đi.

Cũng không được nhầm văn kiện ký ngày 29/4 với tập ghi chép những phát biểu được gán cho Hitler trong tháng 2 tới đầu tháng 4/1945, về sau xuất bản dưới những tên có chữ di chúc chính trị. Nguồn gốc và tính xác thực của bộ ghi chép ấy là vấn đề nghiên cứu riêng. Ở đây, đối tượng là văn kiện cuối tháng 4 có chữ ký, các bản gốc cùng lịch sử thu hồi có thể lần theo trong hồ sơ Đồng minh.

Nguồn gốc xác thực trả lời ai đã lập văn kiện và văn kiện đi tới kho lưu trữ bằng con đường nào. Nó không làm những cáo buộc trong văn kiện trở thành đúng. Một tài liệu có thể hoàn toàn thật với tư cách vật chứng và vẫn chứa những lời xuyên tạc. Đây là phân biệt căn bản khi đọc nguồn của một chế độ tuyên truyền: xác nhận tác giả không có nghĩa chấp nhận cách tác giả giải thích thế giới.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [4]

Phủ nhận trách nhiệm chiến tranh là một lựa chọn về ký ức

Phần đầu của di chúc chính trị bác trách nhiệm của Hitler đối với chiến tranh và đẩy tội lỗi sang những kẻ thù được mô tả bằng ngôn ngữ âm mưu bài Do Thái. Những lời ấy là tuyên truyền sai trái, không phải một cách giải thích lịch sử có giá trị ngang bằng hồ sơ về chiến tranh xâm lược. Khi nhà nghiên cứu nhắc nội dung, phải nói rõ nó cho thấy cách người viết muốn được nhớ tới, chứ không xác nhận điều ông ta buộc tội.

Đáng chú ý là thời điểm của hành động ấy. Quân đối phương đã tiến tới trung tâm Berlin, nhưng văn kiện vẫn hướng tới một công chúng tương lai, nơi lời giải thích về thất bại có thể tiếp tục được tranh giành sau khi người ký chết. Quyền lực quân sự đang mất không có nghĩa nhu cầu kiểm soát câu chuyện đã mất. Một văn bản ngắn có thể được gửi ra ngoài để giữ hình tượng lãnh tụ trong ký ức của người còn trung thành.

Cơ chế đổ lỗi cũng giúp nối chiến thắng được hứa hẹn với thất bại đang có thật mà không thừa nhận mục tiêu ban đầu sai. Nếu kết quả xấu được quy cho âm mưu và sự phản bội, thế giới quan cũ không phải chịu một phép thử nghiêm túc. Nhưng điều ấy không chứng minh mọi lời trong văn bản đều được tính toán lạnh lùng chỉ nhằm tuyên truyền. Điều có thể xác định chắc hơn là kết cấu của nó giữ người viết ở vị trí không phải nhận trách nhiệm, dù hậu quả chính sách đã hiện ra ngay bên ngoài boong-ke.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3]

Chủng tộc luận còn được đặt vào tương lai sau Hitler

Văn kiện không dừng ở việc đổ lỗi về quá khứ. Nó yêu cầu những người tiếp tục lãnh đạo tuân thủ luật chủng tộc và tiếp tục đối đầu với đối tượng mà tuyên truyền Quốc xã gọi là kẻ thù. Bundesarchiv nhấn mạnh sự xuyên suốt của chủ nghĩa bài Do Thái qua cả tài liệu. Điều này cho thấy niềm tin ý thức hệ không chỉ là công cụ huy động trong những năm còn thắng; nó vẫn được dùng để xác định nhiệm vụ sau thất bại.

Từ góc nhìn quyền lực, đây là một nỗ lực làm nghĩa vụ với lãnh tụ sống lâu hơn bản thân lãnh tụ. Người ký cố chuyển điều ông đòi hỏi thành một chuẩn mực cho thế hệ cầm quyền tiếp theo. Tương lai được hình dung không bắt đầu bằng việc xem xét tội ác hoặc bảo vệ những người bị chế độ truy đuổi, mà bằng việc tiếp tục một cộng đồng chính trị dựa trên loại trừ. Bởi vậy, chỉ đọc danh sách người kế vị sẽ bỏ mất nền tảng ý thức hệ mà danh sách ấy được yêu cầu phục vụ.

Tuy nhiên, một yêu cầu trên giấy không chứng minh nó còn đủ khả năng quyết định tương lai. Lực lượng Đồng minh, sự chiếm đóng và khả năng tồn tại của bộ máy Đức đã tạo những giới hạn mà Hitler không thể xóa bằng lời viết. Phân biệt ý định lưu lại với khả năng thực hiện giúp tránh phóng đại một văn kiện cuối cùng thành kế hoạch có thể hoạt động độc lập với thất bại quân sự. Nó có ý nghĩa như bằng chứng về thế giới quan và dự định chính trị, không phải lời tiên đoán về điều chắc chắn sẽ xảy ra.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3]

Loại Göring và Himmler, chia lại các chức vụ từng tập trung vào một người

Phần thứ hai của di chúc tước quyền và khai trừ Göring cùng Himmler, gắn việc xử lý với những cáo buộc thương lượng hoặc tìm cách nắm quyền không có sự chấp thuận của Hitler. Các cáo buộc ấy cần được đặt cạnh hồ sơ điện văn và tiếp xúc thực tế, không được chép lại như một bản án đã qua kiểm chứng. Trong văn kiện, chúng đồng thời làm công việc chính trị: phủ nhận tính hợp lệ của những trung tâm có khả năng kế thừa hoặc tự quyết bên ngoài Berlin.

Hitler chỉ định Karl Dönitz làm Reichspräsident, tức tổng thống Reich, và Joseph Goebbels làm Reichskanzler, tức thủ tướng. Hai chức vụ được tách ra, khác với cấu trúc tập trung đã hình thành dưới Hitler. Martin Bormann được ghi vào vị trí bộ trưởng phụ trách đảng. Vì vậy, nói Hitler trao nguyên vẹn mọi quyền Führer cho Dönitz sẽ không phản ánh đúng danh sách và sự phân chia trong văn bản.

Quyết định nhân sự còn cho thấy lòng trung thành được coi trọng khi khả năng tạo một chính phủ thực tế đã suy yếu. Người được chỉ định có thể ở những địa điểm khác nhau, không cùng kiểm soát lực lượng và không nhận được văn kiện cùng lúc. Danh sách chức vụ là một tuyên bố về ai có quyền tự nhận tiếp nối, nhưng nó không cung cấp đủ đường liên lạc, lãnh thổ hay sự thừa nhận cần thiết để các chức vụ hợp thành một bộ máy hoạt động.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3] [4]

Lịch sử những bản giấy cho thấy cả tham vọng kiểm soát lẫn giới hạn của nó

Các bản di chúc được giao cho những người mang ra khỏi Berlin ngày 29/4. NARA lần theo hành trình của Johannmeier, Zander và Lorenz cùng những thư kèm theo. Chỉ riêng việc chuẩn bị nhiều bản và người nhận khác nhau đã cho thấy người trong boong-ke muốn văn kiện sống sót qua việc trung tâm bị chiếm. Nhưng họ phải nhờ những người tìm đường qua vòng vây thay vì một hệ thống chuyển giao hành chính còn vận hành bình thường.

Các người đưa thư không hoàn tất nhiệm vụ giao tài liệu theo dự định trước khi chiến tranh kết thúc. Thông tin tới Dönitz qua điện văn, trong khi các bản giấy được Đồng minh tìm lại sau đó. Hồ sơ gốc và bản sao hiện được các kho lưu trữ bảo quản giúp tái dựng con đường này. Việc văn kiện còn tồn tại cho nghiên cứu không nên bị kể thành bằng chứng nó đã điều hành thành công một quy trình kế vị trong những ngày cuối chiến tranh.

Giữa nội dung trên giấy và quyền lực thực có một sự đứt gãy rõ ràng. Goebbels không rời Berlin để thực hiện một sự nghiệp cầm quyền dài hơn; Dönitz đứng trước sức ép đầu hàng; các lực lượng Đức đang mất khả năng tiếp tục chiến đấu. Đây là nơi đọc một tài liệu như hành động chính trị trở nên hữu ích: ta vừa thấy người viết định làm gì, vừa thấy thế giới vật chất và những lựa chọn của người khác đã giới hạn dự định ấy như thế nào.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [4]

Di chúc tiết lộ sự nhất quán nào, và không cho phép suy luận điều gì?

Điểm nhất quán nổi bật là chủ nghĩa bài Do Thái, nhu cầu phủ nhận trách nhiệm và cách hiểu trung thành với lãnh tụ như một tiêu chuẩn của tính hợp lệ chính trị. Những điều này được thể hiện trong chính cấu trúc cùng yêu cầu của văn kiện, không cần một chẩn đoán hậu nghiệm về bệnh lý để giải thích. Chúng cũng giúp bác hình ảnh rằng ở phút cuối Hitler đã bỏ ý thức hệ để trở thành một người quản lý chỉ quan tâm cứu quốc gia khỏi hậu quả chiến tranh.

Nhưng tài liệu không cho phép đo đầy đủ mức độ ông thật sự tin từng mệnh đề hoặc tách chính xác sự tự huyễn hoặc khỏi ý định để lại tuyên truyền. Một lời ký cuối đời vẫn có người nghe dự kiến, mục đích và khuôn ngôn ngữ. Người nghiên cứu cần chống sự hấp dẫn của câu chuyện rằng ai sắp chết cũng tự nhiên nói ra chân lý sâu kín. Vật chứng cuối cùng không mặc nhiên trung thực hơn những vật chứng trước.

Cách đọc chắc chắn nhất là đặt di chúc cạnh hành động đã được xác minh: chiến tranh xâm lược, tội ác của chế độ, sự chia rẽ nhân sự và thất bại trước Đồng minh. Khi ấy, văn kiện cho thấy không phải một lời giải thích đủ cho chiến tranh, mà nỗ lực cuối cùng của người gây ra thảm họa nhằm giữ quyền đặt tên cho nó. Giá trị sử học nằm ở khoảng cách giữa lời tự trình bày với thực tế, giữa những người được chỉ định và quyền lực họ còn nắm, giữa yêu cầu tiếp tục chế độ với việc chế độ đang không còn tương lai để phân phát.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [4]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Politisches Testament Adolf Hitlers — văn kiện ngày 29/4/1945 — Bundesarchiv
  2. Greg Bradsher — Hitler’s Political Testament: Part I, The Creation of the Documents — U.S. National Archives and Records Administration
  3. The Private and Political Testaments of Hitler, April 29, 1945 — ibiblio, University of North Carolina at Chapel Hill
  4. Greg Bradsher — Hitler’s Political Testament: Part II, The Couriers Take the Documents — U.S. National Archives and Records Administration