HITLER VÀ CON ĐƯỜNG QUYỀN LỰC · NGHIÊN CỨU 78
Những tháng cuối trong boong-ke Berlin: Quyền lực đã tan rã như thế nào?
Quyền lực trong boong-ke Berlin tan rã khi khoảng cách giữa một mệnh lệnh được phát ra và khả năng thực hiện nó ngày càng lớn. Hitler vẫn có người phục vụ, bộ máy liên lạc và những người chịu ảnh hưởng của ông, nhưng không còn kiểm soát được các điều kiện quân sự quyết định số phận thủ đô. Bên ngoài, những thủ lĩnh chế độ tìm đường hành động riêng; bên trong, việc giữ trung thành không tạo thêm lực lượng cứu viện. Sự sụp đổ ấy không xảy ra trong một khoảnh khắc và cũng không làm bạo lực của chế độ ngừng ngay.

Tàn tích quả địa cầu từng đặt trong phòng làm việc của Hitler, tại vườn Phủ Thủ tướng Berlin năm 1947. Ảnh hậu chiến, không phải cảnh sinh hoạt bên trong boong-ke tháng 4/1945.
Tác giả/cơ quan: Otto Donath. Bundesarchiv, Bild 183-M1204-316 / Donath, Otto / CC-BY-SA 3.0 Chỉ giảm kích thước/chuyển WebP, không cắt ảnh. · Nguồn: Bundesarchiv; Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 Germany
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 1/2/1945
- Berlin được xác định là một khu vực phòng thủ.
- 9/3/1945
- Reymann ban hành chỉ thị chuẩn bị phòng thủ thủ đô.
- 16/4/1945
- Hồng quân mở chiến dịch tiến công Berlin.
- 25/4/1945
- Berlin bị vây kín.
- 29/4/1945
- Người đưa thư mang các bản di chúc và văn kiện ra khỏi boong-ke.
- 30/4/1945
- Hitler chết trong boong-ke Berlin.
- 2/5/1945
- Weidling ra lệnh đầu hàng lực lượng phòng thủ Berlin.
Mùa đông 1945 đưa mặt trận tới gần trung tâm chính trị
Các cuộc tiến công của Đồng minh từ đông và tây làm không gian hoạt động của nhà nước Quốc xã thu hẹp. Với Berlin, vị trí của Hồng quân trên tuyến Oder–Neiße đầu năm 1945 biến nguy cơ thủ đô bị tấn công thành một bài toán trực tiếp. Quyền lực không còn có thể dựa vào khoảng cách an toàn giữa tổng hành dinh và chiến trường. Những quyết định về phòng thủ đô thị, huy động người và duy trì liên lạc ngày càng gắn với tình thế sống còn trước mắt.
Hồ sơ bản đồ của Bundesarchiv ghi Berlin được xác định là một khu vực phòng thủ ngày 1/2, rồi có mệnh lệnh chuẩn bị của tư lệnh Hellmuth Reymann ngày 9/3. Các công sự, chướng ngại cùng đơn vị huy động thể hiện nỗ lực tổ chức thật, không phải chỉ một sân khấu ở dưới đất. Tuy nhiên, việc đặt tên thành phố là pháo đài không tạo ra tương quan lực lượng mới. Chỉ thị có thể buộc người khác chuẩn bị chiến đấu mà không bảo đảm họ đủ phương tiện để thành công.
Điểm cần theo dõi là cách một trung tâm quyền lực tiếp tục tạo nghĩa vụ trong khi mất dần khả năng bảo vệ người thi hành. Những binh sĩ, dân quân và người dân không chỉ chịu hậu quả từ quyết định của Hitler trong những giờ cuối. Họ đã bị đưa vào cơ chế phòng thủ kéo dài nhiều tuần, khi thất bại trên toàn bộ chiến trường làm phương án cứu thủ đô ngày càng ít khả thi.
Ngày 20/4: một cuộc tụ họp cuối không còn giữ được toàn bộ giới cầm quyền
Ngày 16/4, Hồng quân mở chiến dịch tiến công Berlin. Khi giao tranh tiến gần, Hitler còn tiếp một số thủ lĩnh chế độ dịp sinh nhật ngày 20/4. Theo tổng thuật của Deutsches Historisches Museum, nhiều người rời thành phố trong những ngày sau, còn Hitler, Goebbels và Bormann ở lại. Sự hiện diện trong cùng một căn phòng không còn đồng nghĩa các nhân vật sẽ tiếp tục cùng một nơi hoặc cùng một kế hoạch.
Một hệ thống phụ thuộc người đứng đầu có thể gặp vấn đề lớn khi khoảng cách vật lý ngăn những quan hệ ấy hoạt động như trước. Người còn ở gần có thể kiểm soát lối tiếp cận và cách thông tin được trình bày, nhưng người đã ra ngoài lại có nguồn lực cùng khả năng liên hệ riêng. Quyền lực trung ương bắt đầu mang hình dạng của nhiều điểm nút không cùng mức hiểu biết về tình hình và không còn tin chắc vào một tương lai chung.
Không nên biến việc rời Berlin thành một chứng nhận rằng tất cả đã đoạn tuyệt với Quốc xã hoặc đã muốn cứu dân cư. Các nhân vật có tính toán sinh tồn, quyền lực và đàm phán khác nhau. Điều sự phân tán làm lộ ra là thẩm quyền cá nhân rất lớn của Hitler không đủ để buộc toàn bộ bộ máy hành động như một ý chí thống nhất khi trung tâm ấy đang bị vây và khả năng chiến thắng đã biến mất.
Bản đồ vẫn có thể chỉ những mũi tên mà lực lượng không thực hiện nổi
Một tổng hành dinh có thể nhận báo cáo, vẽ hướng phản kích và truyền lệnh mà không còn có những đơn vị đủ sức hoàn thành nhiệm vụ. Richard J. Evans nhấn mạnh sự tách rời ngày càng lớn giữa điều Hitler yêu cầu với nguồn lực thực tế trong giai đoạn cuối. Vấn đề không chỉ là thông tin tới chậm. Một đơn vị có tên trong báo cáo chưa chắc có quân số, nhiên liệu hoặc khả năng cơ động tương ứng với ký hiệu của nó.
Trong những ngày cuối tháng 4, hi vọng lực lượng bên ngoài mở đường giải vây tiếp tục tồn tại ở trung tâm. Nhưng đối với người chỉ huy ngoài thực địa, cùng một lực lượng có thể đang phải tìm đường thoát vây, giữ liên lạc hoặc đưa binh sĩ khỏi một khu vực không còn giữ được. Mục tiêu cứu tổng hành dinh không tự trở thành mục tiêu quân sự khả thi chỉ vì nó được người đứng đầu coi là ưu tiên cao nhất.
Ngày 25/4, Berlin bị vây kín. Đây là một sự kiện có hậu quả vật chất: liên lạc, đường đi và khả năng phối hợp càng khó duy trì. Trong điều kiện ấy, ra thêm lệnh không giống tăng thêm quyền kiểm soát. Cần phân biệt thẩm quyền yêu cầu một hành động với năng lực làm hành động ấy xảy ra. Chính sự phân biệt này giải thích quyền lực tan rã tốt hơn các cảnh nổi giận được phim ảnh làm nổi tiếng nhưng không đủ thay cho phân tích tổ chức.
Những lựa chọn riêng ở bên ngoài bị đọc thành sự phản bội ở bên trong
Khi các thủ lĩnh chế độ thử tìm lối thoát hoặc phương án kế tiếp, sự trung thành với cá nhân và việc tự nhận đại diện cho lợi ích quốc gia dễ xung đột. Tin về những cuộc tiếp xúc của Himmler với phía phương Tây làm khủng hoảng niềm tin trong boong-ke nặng thêm. Hồ sơ mà NARA sử dụng để tái dựng quá trình gửi di chúc cho thấy nỗi lo phản bội là một thành tố quan trọng của quyết định kế vị cuối cùng.
Tuy nhiên, không thể lấy cáo buộc của Hitler làm lời giải thích khách quan cho mọi hành động của Göring hoặc Himmler. Có khác biệt giữa thử kế thừa quyền lực, tìm thương lượng và thực sự có được một thỏa thuận với đối phương. Cũng có khác biệt giữa động cơ tự cứu mình với phản đối chính sách tội ác. Khi đọc những điện văn và văn kiện cuối chế độ, cần hỏi người viết muốn tạo căn cứ cho quyền của ai và đang tìm cách phủ nhận quyền của ai.
Điều nổi bật là bộ máy không còn có một quy trình chuyển hướng chiến lược được các bên tin cậy. Một hành động không có sự chấp thuận của Hitler có thể bị coi là chiếm quyền, nhưng việc tiếp tục chờ sự chấp thuận lại giữ họ trong một cuộc chiến không còn giải pháp quân sự. Đây là khủng hoảng chính trị của cơ chế trung thành cá nhân, không chỉ sự bất hòa giữa một vài người trong giờ hoảng loạn.
Di chúc và người đưa thư: còn thẩm quyền viết, thiếu đường để truyền đạt
Ngày 29/4, các bản di chúc và thư kèm theo được giao cho những người mang ra khỏi Berlin. Greg Bradsher tại NARA lần theo nhiệm vụ của Willy Johannmeier, Wilhelm Zander và Heinz Lorenz, những người được giao đem văn kiện tới Dönitz hoặc Schörner. Việc phải tìm đường xuyên vòng vây cho thấy bộ máy vẫn cố dùng thủ tục và giấy tờ để giữ tính liên tục chính trị, ngay giữa lúc các đường truyền bình thường suy sụp.
Không nên kể rằng các bản giấy đã được giao đúng nơi và trở thành cơ sở trực tiếp cho mọi quyết định kế vị. Các người đưa thư không hoàn thành nhiệm vụ theo dự định trước khi chiến tranh kết thúc; các tài liệu được thu hồi sau đó. Thông tin kế vị và cái chết của Hitler còn được truyền bằng điện văn, nên quyền nhận chức không vận hành như một cuộc chuyển giao hồ sơ hành chính bình thường.
Thực tế ấy cho phép nhìn sự tan rã theo một cách rất cụ thể. Hitler có thể chỉ định người kế tục, nhưng không bảo đảm người ấy biết đầy đủ nội dung, gặp được những người cùng được chỉ định hoặc có các phương tiện mà chức danh đòi hỏi. Giữa quyền lực trên trang giấy và quyền lực của một chính phủ hoạt động còn là khoảng cách của liên lạc, lãnh thổ và sự chấp nhận của những lực lượng đang quyết định kết cục chiến tranh.
Đối chiếu tư liệu: [3]
Cái chết ngày 30/4 không khiến các mệnh lệnh bạo lực tự biến mất
Hitler chết ngày 30/4/1945. Ngày 1/5, những điện văn từ Berlin thông báo tới Dönitz về cái chết và việc chỉ định các chức vụ, rồi Dönitz công bố tin qua phát thanh. Nhưng thủ đô không lập tức ngừng chiến trong cùng một khoảnh khắc. Ngày 2/5, Helmuth Weidling ra lệnh cho lực lượng tại Berlin đầu hàng. Mốc quân sự của thành phố và mốc chết của nhà độc tài phải được giữ riêng.
Cũng cần nhìn ra ngoài nhóm nhân vật trong boong-ke. Người dân tìm nơi trú ẩn trong một thành phố chịu pháo kích và giao tranh; người bị nghi làm yếu sức kháng cự vẫn có thể bị lực lượng trung thành với chế độ giết. DHM cùng Evans ghi nhận bạo lực đàn áp trong những tuần cuối. Việc nhà nước mất khả năng bảo vệ hoặc điều phối không đồng nghĩa những người mang quyền cưỡng chế đã mất khả năng gây hại.
Đây là lý do không thể gọi sự tan rã chỉ là một vở bi kịch của giới lãnh đạo. Những quyết định bám giữ, rút đi hoặc thử thương lượng được trả giá bằng đời sống ngoài kia. Khi các biểu tượng quyền lực mất nội dung, bộ máy vẫn có thể buộc người yếu hơn phục tùng. Khả năng tiếp tục trừng phạt trong lúc không còn khả năng đạt mục tiêu là một đặc điểm đáng sợ của giai đoạn cuối chế độ.
Từ Berlin tới đầu hàng toàn bộ: các tầng quyền lực kết thúc khác lúc
Sau Berlin còn có các đơn vị, vùng lãnh thổ và bộ máy chính quyền tiếp tục hoạt động trong thời gian ngắn. Đầu hàng toàn bộ lực lượng Đức diễn ra qua các văn kiện tháng 5, không tự động do một cái chết trong tháng 4. Nếu đánh đồng các mốc, người đọc sẽ không hiểu vì sao Dönitz còn phát thông báo, vì sao lệnh ngừng chiến phải được truyền và vì sao có người tiếp tục chết khi trung tâm cũ đã không còn.
Nguồn tư liệu về boong-ke cũng đòi hỏi thứ bậc chứng cứ. Bản đồ, điện văn, văn kiện có ngày và hồ sơ tiếp nhận cho ta những điểm tựa khác với lời thoại được nhân chứng nhớ lại. Hồi ức có thể giúp thấy không khí hoặc diễn biến, nhưng phải đối chiếu trước khi dùng một câu nổi tiếng để giải thích toàn bộ sự kiện. Tái hiện càng kịch tính càng cần hỏi điều gì thật sự được ghi vào lúc ấy.
Điều hồ sơ cho thấy rõ là một trung tâm còn có thể đòi trung thành, ra lệnh và chia chức vụ trong khi không thể khôi phục năng lực chiến tranh. Quyền lực của Hitler không biến mất sạch trước khi ông chết, nhưng nó bị tách thành những phần không còn khớp nhau: thẩm quyền tượng trưng, các mạng cưỡng chế tại chỗ và khả năng thực hiện ngoài thực địa. Sự tan rã ở Berlin chính là quá trình các phần ấy rời nhau dưới sức ép quân sự của Đồng minh, để lại những mệnh lệnh vẫn nguy hiểm dù tương lai mà chúng hứa hẹn đã không còn.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Die Schlacht um Berlin 1945 — Deutsches Historisches Museum
- Lagekarte zur Schlacht um Berlin — bản đồ và hồ sơ phòng thủ Berlin — Bundesarchiv
- Greg Bradsher — Hitler’s Political Testament: Part II, The Couriers Take the Documents — U.S. National Archives and Records Administration
- Richard J. Evans — The Fall of the Third Reich, 1944–1945 — Gresham College