HITLER VÀ CON ĐƯỜNG QUYỀN LỰC · NGHIÊN CỨU 77
Mệnh lệnh Nero năm 1945: Tư duy đốt sạch khi thất bại
Mệnh lệnh ngày 19/3/1945, thường được gọi là lệnh Nero, yêu cầu phá những cơ sở và tài sản trên lãnh thổ Đức mà đối phương có thể sử dụng. Nó đẩy logic không để lại nguồn lực cho địch vào xung đột trực tiếp với điều kiện sống của chính dân cư Đức. Nhưng lịch sử không dừng ở một Hitler muốn phá và một Speer cứu tất cả. Hồ sơ đương thời cho thấy tranh chấp thẩm quyền, những sửa đổi tiếp theo và việc Speer vừa bảo vệ hạ tầng vừa muốn tiếp tục kháng cự. Đây là một trường hợp cần đọc tài liệu trước khi tin hồi ký.

Bản điện truyền M 1518/45g.Rs. ngày 20/3/1945 về biện pháp phá hủy trên lãnh thổ Đức, chuyển tới Bộ trưởng Ngoại giao. Đây là bản truyền đạt sau sắc lệnh Nero ngày 19/3.
Tác giả/cơ quan: Adolf Hitler (tác giả sắc lệnh); Hermann Historica (bản chụp tài liệu). Văn kiện M1518/45g.Rs.,20/3/1945 / bản chụp Hermann Historica / Wikimedia Commons. Public domain — PD-Germany. Chỉ giảm kích thước/chuyển WebP, không cắt ảnh. · Nguồn: Hermann Historica (bản chụp); Wikimedia Commons · Public domain — PD-Germany, văn bản công vụ §5(1)UrhG
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 15/3/1945
- Speer viết bản ghi nhớ cảnh báo sụp đổ kinh tế và hậu quả của phá hủy.
- 18/3/1945
- Một bản ghi nhớ khác của Speer vẫn yêu cầu kháng cự quyết liệt.
- 19/3/1945
- Hitler ký lệnh về các biện pháp phá hủy trong lãnh thổ Reich.
- 29/3/1945
- Speer gửi thư yêu cầu không hủy nền tảng sống của dân cư.
- 30/3 và 7/4/1945
- Lệnh được sửa và làm yếu đi trong các văn bản tiếp theo.
- 20/6/1946
- Speer khai trước Tòa án Quân sự Quốc tế tại Nuremberg.
Một mệnh lệnh có ngày và cơ chế thi hành cụ thể
Ngày 19/3/1945, Hitler ký lệnh về các biện pháp phá hủy trong lãnh thổ Reich. Văn bản nêu những công trình giao thông, thông tin, công nghiệp, cung ứng và tài sản mà đối phương có thể dùng để tiếp tục chiến đấu. Đây không phải một lời bực tức trong cuộc họp được người khác kể lại nhiều năm sau. Nó là một quyết định thành văn, có người chịu trách nhiệm truyền đạt và thực hiện.
Tên gọi Nero là cách người ta thường dùng về sau, không nên hiểu như Hitler ban hành một kế hoạch mang thương hiệu vị hoàng đế La Mã. Nhãn lịch sử giúp gợi ý tính hủy diệt, nhưng không thay cho nội dung tài liệu. Cần biết lệnh áp dụng cho những gì, vào thời điểm nào và trong một bộ máy đang chịu sức ép quân sự ra sao. Nếu chỉ dùng một tên nổi tiếng, người đọc dễ nhớ hình tượng mà quên cơ chế đưa phá hủy từ lời nói thành hành động.
Lý do quân sự được nêu không xóa hậu quả đối với người dân
Văn bản biện minh phá hủy bằng nhu cầu làm giảm sức chiến đấu và khả năng tiến quân của địch. Nhưng một nhà máy điện, tuyến đường sắt hoặc hệ thống cung cấp không chỉ phục vụ quân đội. Chúng còn làm dân cư có thực phẩm, nước, thuốc và khả năng di chuyển. Khi tiêu chí sử dụng tiềm tàng của đối phương được mở rất rộng, nền tảng sinh tồn của xã hội cũng trở thành đối tượng phải loại bỏ.
Bundesarchiv và phần dẫn nhập của German Historical Institute giải thích lệnh này trong quan hệ với ý tưởng trừng phạt một dân tộc bị Hitler coi là đã thất bại. Đây là diễn giải sử học cần được tách khỏi câu chữ biện minh quân sự trong chính lệnh. Có thể phân tích sự đồng nhất số phận chế độ với số phận dân tộc mà không cần chẩn đoán tâm thần hoặc giả vờ biết mọi cảm xúc riêng của Hitler.
Nghịch lý chính trị là một bộ máy tuyên bố tồn tại để bảo vệ dân tộc lại đặt khả năng tiếp tục sống sau chiến tranh xuống dưới nhu cầu kháng cự và phủ nhận nguồn lực cho đối phương. Vấn đề không chỉ là mức độ tàn nhẫn của một cá nhân. Nó nằm ở quyền định đoạt được tập trung đến mức nhu cầu của người còn sống không có một cơ chế độc lập đủ sức buộc người ra lệnh phải tính tới.
Quân đội và Gauleiter phải biến lệnh chung thành phá hủy tại địa phương
Lệnh giao cơ quan quân sự phụ trách các mục tiêu quân sự, giao thông và thông tin, còn Gauleiter cùng các ủy viên phòng thủ Reich phụ trách những công trình công nghiệp, cung ứng và các tài sản khác. Sự phân công quan trọng vì nó nối quyền lực quân sự với bộ máy đảng tại địa phương. Một mệnh lệnh từ Berlin không tự nổ được cây cầu; nó cần người xác định mục tiêu, vật tư, đơn vị và thời điểm.
Chính khoảng cách ấy cũng là nơi xuất hiện bất đồng và giới hạn. Người chỉ huy nhìn một cây cầu qua nhu cầu rút quân có thể không cùng ưu tiên với quan chức muốn giữ đường vận chuyển lương thực. Một cơ sở bị làm tê liệt tạm thời không giống cơ sở bị phá đến mức khó phục hồi. Tranh chấp về phạm vi và phương thức vì vậy có hậu quả thực, ngay cả khi không ai công khai phủ nhận toàn bộ quyền lực của Hitler.
Không nên từ việc lệnh không được thi hành trọn vẹn suy ra nó chỉ mang tính tượng trưng. Quyết định mở đường cho hành động ở nhiều nơi, còn kết quả cuối cùng phụ thuộc cả tốc độ tiến quân đối phương, khả năng kỹ thuật và lựa chọn cấp dưới. Phân biệt mệnh lệnh với thực thi giúp xác định trách nhiệm cụ thể hơn, thay vì nói hạ tầng Đức hoặc hoàn toàn bị phá theo ý Hitler hoặc hoàn toàn được một người cứu.
Hai văn bản tháng 3 làm hình tượng Speer trở nên khó giản lược
Một bản ghi nhớ ngày 15/3 của Albert Speer, theo hồ sơ Bundesarchiv, cảnh báo hậu quả kinh tế và đề nghị bảo vệ những cơ sở cần cho sự tồn tại sau chiến tranh. Nếu chỉ đọc văn bản ấy, người ta dễ thấy một bộ trưởng đã lựa chọn cứu dân cư trước mệnh lệnh hủy diệt. Nhưng còn một bản ghi nhớ khác ngày 18/3, cũng gửi Hitler, thúc đẩy tiếp tục phòng thủ quyết liệt để hy vọng cải thiện điều kiện kết thúc cuộc chiến.
Hai tài liệu không nhất thiết mâu thuẫn hoàn toàn trong tính toán của Speer. Ông có thể muốn giữ nguồn lực kinh tế trong khi kéo dài chiến đấu, thay vì chấp nhận lập tức chấm dứt chiến tranh. Chính sự kết hợp này mới quan trọng: phản đối một kiểu phá hủy không đồng nghĩa đã đứng về phía hòa bình hoặc phản đối toàn bộ chế độ. Bảo vệ tài sản sản xuất cũng không tự chứng minh động cơ chỉ là nhân đạo.
Hồ sơ này làm yếu cách kể hậu chiến đặt Speer vào vị trí người chuyên gia tốt giữa những người Quốc xã xấu. Ông đã giữ một chức vụ trung tâm trong nền kinh tế chiến tranh và có phần trách nhiệm đối với hệ thống sử dụng lao động cưỡng bức. Một tranh chấp muộn với Hitler cần được xác định đúng phạm vi, không được dùng như giấy xóa trách nhiệm cho cả sự nghiệp.
Thư ngày 29/3: phê phán phá hủy trong ngôn ngữ trung thành
Trong thư phản hồi ngày 29/3 được GHI công bố, Speer yêu cầu Hitler không phá nền tảng sống của dân tộc. Ông thuật lại những lời Hitler được cho là đã nói về số phận người Đức sau thất bại. Cần nhận diện hai tầng: thư là tài liệu đương thời xác nhận Speer đã trình bày lập luận ấy, còn lời Hitler trong thư vẫn là lời được Speer thuật lại, không phải một bản ghi âm độc lập.
Cách viết cũng cho thấy một người tìm cách gây ảnh hưởng từ bên trong hơn là tuyên bố đoạn tuyệt. Speer dùng ngôn ngữ về lòng tin, sự tận tụy và khả năng tiếp tục làm việc. Đối với người cần thuyết phục một lãnh tụ có quyền loại mình khỏi chức vụ, sự trung thành có thể vừa là niềm tin vừa là phương tiện giữ lối tiếp cận. Không nên coi mọi lời trung thành đều là giả, cũng không nên cho rằng phản đối một lệnh đã đồng nghĩa đối lập với chế độ.
Ở cấp độ quyền lực, một bộ trưởng có chuyên môn và mạng lưới hành chính có thể làm thay đổi phạm vi thực thi mà không thắng một cuộc tranh luận công khai. Điều đó cho thấy bộ máy không hoàn toàn là một đường truyền thẳng. Nhưng năng lực mặc cả ấy không phải quyền kiểm soát dân chủ; nó phụ thuộc địa vị, sự dung nạp của Hitler và tình thế đang sụp đổ.
Những sửa đổi sau đó có ý nghĩa, nhưng không biến Speer thành người duy nhất quyết định
Bundesarchiv lưu những sửa đổi ngày 30/3 và 7/4/1945 làm lệnh yếu đi, trong đó có hướng làm tê liệt thay vì phá hủy một số cơ sở công nghiệp, cung ứng. Quyền thực hiện được chuyển qua Speer, tạo điều kiện để tác động tới các chỉ thị tới địa phương. Đây là bằng chứng về thay đổi trong quyết định, khác với một câu chuyện chỉ được dựng từ hồi tưởng sau chiến tranh.
Tuy nhiên, thay đổi văn bản vẫn không cho biết từng cây cầu hoặc nhà máy được giữ lại vì ai. Có nơi người thực hiện thiếu thời gian, thiếu vật tư hoặc muốn bảo vệ cư dân; có nơi tiến quân đối phương làm kế hoạch không kịp triển khai. Khi nghiên cứu từng địa phương, cần tìm mệnh lệnh, báo cáo thực hiện và điều kiện quân sự tương ứng. Tổng hợp mọi trường hợp vào công trạng của một bộ trưởng sẽ làm mất vai trò của những tác nhân khác.
Một sửa đổi để bảo tồn khả năng sử dụng lại sau khi tái chiếm cũng không hoàn toàn giống thừa nhận rằng chiến tranh đã kết thúc. Ngôn ngữ cứu hạ tầng có thể vẫn sống cùng hy vọng tiếp tục chiến đấu. Vì thế, không nên đánh giá chính sách chỉ qua việc tài sản cuối cùng còn hay mất; phải hỏi mục tiêu được nêu lúc thay đổi là gì và ai vẫn phải trả giá bằng mạng sống trong thời gian chiến tranh bị kéo dài.
Tại Nuremberg, phản đối lệnh Nero trở thành một phần của chiến lược tự bảo vệ
Lời khai Speer trước Tòa án Quân sự Quốc tế là nguồn sử liệu quan trọng, nhưng ông xuất hiện với tư cách bị cáo. Ông có động cơ nhấn mạnh khoảng cách với Hitler và những hành động có thể được xem như ngăn tổn thất. Điều đó không khiến lời khai tự động sai. Nó khiến người nghiên cứu phải kiểm tra bằng tài liệu đương thời, nhất là khi một câu chuyện vừa có thể đúng ở vài chi tiết vừa có thể tạo ra một hình ảnh tổng thể có lợi cho người kể.
Đối chiếu bản ghi nhớ ngày 18/3 với hình tượng đối lập muộn là một phép thử cụ thể. Nếu Speer vẫn yêu cầu kháng cự quyết liệt, không thể chỉ dựa vào việc chống phá nhà máy để gọi ông là người đã từ lâu muốn chấm dứt chiến tranh. Bundesarchiv đặc biệt lưu ý cách ông dùng thái độ phản đối lệnh phá hủy để giảm nhẹ hình ảnh gần gũi chế độ cùng trách nhiệm trong tội ác.
Bài học phương pháp ở đây có thể kiểm chứng: đọc thứ người ấy viết trước kết cục, cạnh thứ họ khai khi phải giải trình sau kết cục. Hai loại nguồn trả lời những câu hỏi khác nhau. Một bản khai có thể bổ sung chi tiết mà giấy tờ không ghi, nhưng không nên được phép thay thế những giấy tờ bất lợi cho câu chuyện của người khai.
Hậu quả lịch sử nằm ở ranh giới giữa chế độ và xã hội
Lệnh Nero cho thấy tới cuối chiến tranh, quyền lực vẫn có thể phát ra một yêu cầu phá nền tảng sống trong khi khả năng đạt mục tiêu quân sự đang biến mất. Việc lệnh được sửa hoặc bị cản ở nhiều khâu không làm quyết định ban đầu bớt nghiêm trọng. Nó chỉ cho thấy bạo lực của chế độ và giới hạn vận hành của chế độ có thể tồn tại cùng lúc.
Kết luận cần giữ cả ba phần: Hitler ký lệnh phá hủy; các tầng quân đội, đảng và hành chính có trách nhiệm khi biến hoặc không biến nó thành hành động; Speer góp phần thay đổi thực thi nhưng không nhờ đó trở thành một người ngoài hệ thống tội ác. Đó là một lời giải thích ít kịch tính hơn câu chuyện vị cứu tinh đối đầu người muốn đốt cả nước, nhưng sát hồ sơ hơn. Hạ tầng được giữ lại không phải bằng chứng chế độ đã học cách tôn trọng tương lai của người dân; đó là phần tương lai còn sống sót giữa mệnh lệnh, mặc cả và thất bại quân sự.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Lệnh phá hủy của Hitler ngày 19/3/1945 và thư trả lời của Speer ngày 29/3/1945 — German Historical Institute, German History in Documents and Images
- Der Nero-Befehl — lệnh của Hitler và phản ứng của Speer qua hồ sơ lưu trữ — Bundesarchiv
- Biên bản Tòa án Quân sự Quốc tế ngày 20/6/1946 — lời khai Albert Speer — Yale Law School, Avalon Project
- Richard J. Evans — The Fall of the Third Reich, 1944–1945 — Gresham College