HITLER VÀ CON ĐƯỜNG QUYỀN LỰC · NGHIÊN CỨU 49
Đêm của những con dao dài: Hitler thanh trừng đồng minh vì điều gì?
Hitler thanh trừng lãnh đạo SA để giải quyết cuộc cạnh tranh quyền lực với quân đội chuyên nghiệp, giữ sự hợp tác của giới tinh hoa và loại những người bị coi là trở ngại. Cuộc giết chóc ngày 30/6–2/7/1934 còn nhắm vào các đối thủ bảo thủ ngoài SA. Lời tuyên truyền rằng chính quyền vừa chặn một cuộc đảo chính của Röhm không phải sự thật có thể mặc nhiên chấp nhận. Bước ngoặt không chỉ là một lãnh tụ phản bội đồng minh, mà là nhà nước giết người rồi ban luật bảo vệ chính hành động ấy.

Hitler và Ernst Röhm tại đại hội đảng Quốc xã ở Nuremberg năm 1933, trước cuộc thanh trừng lãnh đạo SA tháng 6–7/1934. Đây không phải ảnh chụp cuộc thanh trừng.
Bundesarchiv, Bild 146-1982-159-22A / Không rõ nhiếp ảnh gia / CC BY-SA 3.0 Germany; thu nhỏ và chuyển WebP; giữ giấy phép tương tự. · Nguồn: Wikimedia Commons; Bundesarchiv · CC BY-SA 3.0 Germany
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 17/6/1934
- Diễn văn Marburg của Papen bộc lộ sự bất mãn của phe bảo thủ.
- 30/6–2/7/1934
- Hitler ra lệnh thanh trừng lãnh đạo SA và các đối thủ khác.
- 1/7/1934
- Röhm bị giết trong nhà tù Stadelheim.
- 3/7/1934
- Chính phủ ban luật hồi tố về các biện pháp tự vệ quốc gia.
- 13/7/1934
- Hitler biện minh trước Reichstag.
- 20/7/1934
- SS trở thành tổ chức độc lập với SA trong đảng Quốc xã.
- 2/8/1934
- Hindenburg qua đời; quá trình tập trung quyền nguyên thủ tiếp tục.
SA có công đưa Quốc xã lên, nhưng công lao không tự tạo quyền quyết định
Sturmabteilung, thường gọi là SA, cung cấp lực lượng đường phố, bảo vệ các cuộc họp và thực hiện bạo lực chống đối thủ trong quá trình Quốc xã mở rộng ảnh hưởng. Ernst Röhm lãnh đạo một tổ chức đông đảo, nhiều thành viên mong cuộc giành quyền sẽ đem lại chức vụ, lợi ích và thay đổi sâu hơn. Sau tháng 1/1933, những kỳ vọng ấy không biến mất. Việc Hitler hợp tác với bộ trưởng, quân đội và tầng lớp kinh tế truyền thống làm một bộ phận SA cho rằng cách mạng đang bị dừng lại quá sớm.
Nhưng lực lượng có nhiều thành viên không tự nắm toàn bộ khả năng chiến đấu hoặc điều hành nhà nước. Röhm muốn SA đóng vai trò trung tâm trong một cơ cấu quân sự mới, còn Reichswehr bảo vệ hệ thống sĩ quan chuyên nghiệp và quyền kiểm soát quân đội. Đây là xung đột về tổ chức, vị trí và nguồn lực, không đơn giản là người cấp dưới nóng nảy đối đầu với lãnh tụ muốn trật tự. Khi quyền lợi SA chạm vào bộ máy mà Hitler cần cho tái vũ trang, công lao trước đó trở thành một yêu sách ông không muốn đáp ứng.
Tại sao Hitler nghiêng về Reichswehr?
Quân đội chuyên nghiệp có lực lượng nhỏ hơn SA nhưng sở hữu năng lực tổ chức, huấn luyện, chỉ huy và quan hệ với tổng thống. Đối với kế hoạch tăng sức mạnh quân sự của Hitler, những nguồn lực ấy khó thay thế bằng số đông người mặc đồng phục đảng. Lãnh đạo quân đội phản đối viễn cảnh bị hòa vào một lực lượng do Röhm chi phối. Việc giữ SA mạnh nguyên trạng vì thế có thể làm Hitler mất sự hợp tác của một đối tác thiết yếu vào lúc ông còn phải tính đến Hindenburg và giới bảo thủ.
Sự lựa chọn này không chứng minh Hitler đã chuyển thành một nhà lãnh đạo ôn hòa. Ông cần một cấu trúc đủ hữu dụng cho tham vọng của mình, không cần duy trì một cuộc huy động cách mạng không chịu giới hạn. Từ góc độ quyền lực, ông chọn đối tác có thể giúp xây khả năng chiến tranh đồng thời cắt yêu sách độc lập của lực lượng từng phục vụ mình. Giới quân sự cũng không chỉ đứng ngoài quan sát: sự đòi hỏi, chấp nhận và hỗ trợ của họ là một phần điều kiện khiến cuộc thanh trừng trở nên khả thi.
Himmler và Göring được lợi khi một đối thủ trong đảng bị xóa
Heinrich Himmler, Reinhard Heydrich và Hermann Göring có lợi ích riêng trong việc hạ Röhm. SS lúc đó còn gắn trong cơ cấu SA, nên việc giảm quyền SA mở đường cho nó trở thành một trung tâm độc lập hơn. Göring muốn bảo vệ và mở rộng vị trí trong bộ máy quyền lực. Những đối thủ của Röhm thúc đẩy cách nhìn rằng một cuộc đảo chính đang đến gần, biến tranh chấp giữa các tổ chức thành một tình trạng khẩn cấp cần được giải quyết ngay.
Tư liệu sử học của USHMM và Deutsches Historisches Museum không ủng hộ cách trình bày Quốc xã rằng họ đơn thuần đập tan một kế hoạch chiếm quyền đã sẵn sàng của Röhm. Cần tách khả năng SA gây bất ổn, tham vọng của người lãnh đạo và bằng chứng về một cuộc đảo chính cụ thể. Đồng tính của Röhm, vốn đã được biết từ trước, cũng bị dùng trong tuyên truyền để bôi nhọ và tạo lý do đạo đức giả cho bạo lực. Xu hướng tính dục không chứng minh phản quốc; việc khai thác nó cho thấy chế độ cần nhiều lớp biện minh cho quyết định quyền lực.
Từ Bad Wiessee tới Stadelheim: một chiến dịch nhiều ngày
Cuộc tập hợp lãnh đạo SA ở Bad Wiessee tạo điều kiện để bắt những người bị nhắm tới. Sáng 30/6/1934, lực lượng SS thực hiện bắt giữ; nhiều người được đưa về nhà tù Stadelheim ở Munich và bị giết không qua một phiên xử bình thường. Röhm bị sát hại trong tù ngày 1/7 theo quyết định của Hitler. Cái tên một đêm dễ làm người đọc hình dung một cơn bộc phát ngắn; thực tế, đợt giết chóc chính kéo dài qua nhiều ngày và diễn ra ở nhiều nơi.
Điểm phân biệt pháp lý và chính trị là người bị bắt không được bảo vệ bằng thủ tục xác định trách nhiệm cá nhân. Chính quyền vừa chọn đối tượng, vừa cáo buộc, vừa thực hiện hình phạt. Không nên làm câu chuyện trở nên hấp dẫn bằng cách dựng lại những lời thoại cuối cùng chưa có cơ sở chắc chắn. Điều đủ nghiêm trọng đã có trong chuỗi sự kiện xác nhận được: những người từng ở trung tâm phong trào bị nhà nước bắt và giết, trong khi lãnh tụ quyết định ai còn được xem là đồng minh.
Các nạn nhân ngoài SA cho thấy đây không chỉ là dẹp một lực lượng bán quân sự
Kurt von Schleicher, cựu thủ tướng và tướng quân đội, cùng vợ bị sát hại. Gregor Strasser, người từng có vị trí lớn trong Quốc xã, cũng bị giết. Gustav von Kahr, nhân vật đã chống lại cuộc đảo chính Munich năm 1923, nằm trong danh sách nạn nhân. Edgar Jung và Herbert von Bose, những người quanh Papen, cũng bị nhắm tới. Những trường hợp ấy không thể được giải thích chỉ bằng quan hệ chỉ huy SA. Cuộc thanh trừng cung cấp dịp để xử lý các mối thù và mối lo chính trị khác nhau dưới một nhãn chung.
Cần thận trọng với tổng số người chết vì các thống kê và phạm vi tính không hoàn toàn trùng nhau. Một con số chắc chắn giả tạo sẽ làm yếu bài nghiên cứu thay vì tăng độ chính xác. Điều quan trọng cho câu hỏi quyền lực là tính đa dạng của người bị giết: có cả người Quốc xã cũ, lãnh đạo SA và nhân vật bảo thủ không thuộc tổ chức ấy. Khi một chiến dịch được biện minh bằng việc ngăn đảo chính nhưng lan sang những người không có liên hệ tương ứng, chức năng loại bỏ đối thủ hiện ra rõ hơn lời tuyên bố giữ trật tự.
Ngày 3/7: giết người trước, hợp thức hóa sau
Đạo luật ngày 3/7/1934, được lưu trong Reichsgesetzblatt và bản dịch tại Yale Avalon, do chính phủ ban hành. Văn bản có một điều, coi các biện pháp ngày 30/6, 1 và 2/7 nhằm chống phản quốc là hành động tự vệ quốc gia. Nó mang tên Hitler, Bộ trưởng Nội vụ Frick và Bộ trưởng Tư pháp Franz Gürtner. Trình tự này phải giữ đúng: đây là luật của nội các hợp thức hóa sau sự việc, không phải một bản án đã được tòa độc lập đưa ra trước khi thi hành.
Ngày 13/7, Hitler phát biểu trước Reichstag để biện minh cho cuộc thanh trừng. Bài diễn văn không phải ngày ban hành luật 3/7 và không nên bị ghép thành câu Quốc hội đã xét xử Röhm. Cơ chế quyền lực nằm ở chỗ người ra lệnh dùng bạo lực được hệ thống chính phủ bảo vệ bằng văn bản hồi tố, còn nghị viện cung cấp diễn đàn cho lời tự biện hộ. Thay vì nhà nước phải chứng minh một người phạm tội theo luật có trước, luật được dùng để che chắn hành động của nhà nước sau khi người ấy đã chết.
Người thắng trước mắt là Hitler và SS; quân đội cũng đã trả một giá khác
Lãnh đạo Reichswehr loại được yêu sách cạnh tranh của SA nhưng chấp nhận việc chính quyền giết cả những tướng lĩnh như Schleicher. Cái giá vượt quá số phận một cá nhân: quân đội để một phương thức quyền lực tùy tiện được khẳng định trong khi hy vọng vị trí riêng được bảo đảm. Tạm giữ quyền tự chủ tổ chức không đồng nghĩa bảo vệ được giới hạn pháp lý chung. Một đối tác có thể thắng trong tranh chấp nguồn lực trước mắt và đồng thời giúp củng cố người sẽ tiếp tục giảm khả năng phản đối của mình.
SS được tách thành tổ chức độc lập hơn với SA trong tháng 7/1934 và tăng vai trò trong hệ thống đàn áp. Sau khi Hindenburg qua đời ngày 2/8, việc hợp nhất quyền nguyên thủ với thủ tướng cùng lời thề cá nhân của quân đội tiếp tục tập trung quyền lực. Không nên coi cuộc thanh trừng tự nó hoàn thành mọi bước này. Nó làm thuận lợi một dàn xếp mới giữa Hitler, các cơ quan đảng và giới quân sự; những quyết định pháp lý và thể chế sau đó vẫn cần được xem xét riêng.
Vì sao tiêu diệt đồng minh lại củng cố một chế độ?
Cuộc thanh trừng không chỉ loại những người có thể chống Hitler. Nó thay đổi kỳ vọng của người còn sống: công lao, chức vụ hay quan hệ cũ không bảo đảm an toàn nếu bị lãnh tụ xác định là nguy cơ. Đồng thời, sự hỗ trợ của nội các và việc không truy cứu làm thông điệp mạnh hơn hành vi giết người đơn lẻ. Các thành viên hệ thống được cho thấy rằng quyền lực đứng đầu có thể tạo ngoại lệ cho chính mình và yêu cầu những người khác xem ngoại lệ ấy như bảo vệ quốc gia.
Một phản thực tế là nếu quân đội hoặc giới tư pháp từ chối cộng tác, việc thanh trừng có thể gặp trở ngại lớn hơn. Nhưng không thể từ đó khẳng định chế độ chắc chắn sụp đổ: khả năng và ý chí của từng lực lượng phải được chứng minh, không được giả định. Kết luận vững hơn là Hitler giải quyết xung đột giữa các đồng minh bằng giết người, được những đối tác quan trọng chấp nhận, rồi dùng luật để làm giảm hậu quả pháp lý cho người thực hiện. Bạo lực và pháp lý ở đây không đối lập đơn giản; chúng được phối hợp để đặt lãnh tụ cao hơn sự xét đoán thông thường.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Röhm Purge — United States Holocaust Memorial Museum
- Der „Röhm-Putsch“ 1934 — Deutsches Historisches Museum
- Law Relating to National Emergency Defense Measures, 3 July 1934: Document 2057-PS — Yale Law School, Avalon Project
- Völkischer Beobachter justifies the purge, 3 July 1934: bản báo và phần dẫn sử học — German Historical Institute, German History in Documents and Images
- 1934: Key Dates — United States Holocaust Memorial Museum