HITLER VÀ CON ĐƯỜNG QUYỀN LỰC · NGHIÊN CỨU 46
Vì sao giới bảo thủ Đức tin họ có thể kiểm soát Hitler?
Giới bảo thủ quanh Papen tin họ giữ các công cụ mà Hitler cần: quan hệ với tổng thống, đa số ghế trong nội các, kinh nghiệm điều hành và sự hậu thuẫn của giới truyền thống. Họ muốn sử dụng phong trào quần chúng Quốc xã trong một nhà nước độc đoán do mình định hình. Sai lầm không chỉ là đánh giá thấp tính cách Hitler; họ đã nhầm quyền hạn trên sơ đồ với khả năng duy trì các ràng buộc sau khi người đứng đầu chính phủ bắt đầu thay đổi luật chơi.

Hitler đứng giữa Göring và Papen trong ảnh nội các ngày 30/1/1933. Sự hiện diện đông đảo của giới bảo thủ giúp giải thích phép tính liên minh; bức ảnh không cho biết ý nghĩ riêng của các thành viên.
Bundesarchiv, Bild 102-15348 / Không rõ nhiếp ảnh gia / CC BY-SA 3.0 Germany; thu nhỏ và chuyển WebP; giữ giấy phép tương tự. · Nguồn: Wikimedia Commons; Bundesarchiv · CC BY-SA 3.0 Germany
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 20/7/1932
- Papen dùng quyền hành pháp làm suy yếu chính quyền Phổ do SPD lãnh đạo.
- 30/1/1933
- Nội các Hitler thành lập với phần lớn thành viên ngoài Quốc xã.
- 1/2/1933
- Quốc hội bị giải tán theo yêu cầu Hitler.
- 17/2/1933
- Göring ban chỉ thị về sử dụng vũ khí của cảnh sát Phổ.
- 17/6/1934
- Papen đọc diễn văn Marburg.
- 30/6–2/7/1934
- Thanh trừng giết cả lãnh đạo SA và các nhân vật bảo thủ.
Họ muốn kiềm chế một đối tác, không muốn bảo vệ nguyên trạng dân chủ
Đặt câu hỏi vì sao giới bảo thủ không ngăn Hitler sẽ thiếu một nửa bối cảnh nếu giả định họ đều muốn giữ nền dân chủ nghị viện. Nhiều người quanh Hindenburg đã tìm cách giảm ảnh hưởng của Quốc hội trước năm 1933. Papen từng điều hành một nội các thiếu cơ sở đại chúng và muốn xây một trật tự tổng thống mạnh hơn. Khi thương lượng với Quốc xã, ông không chỉ cố tránh một tai họa; ông muốn khắc phục điểm yếu của chương trình bảo thủ bằng sức huy động mà phía mình thiếu.
Vì vậy, hợp tác không hoàn toàn dựa trên sự hiểu lầm. Chống Marxism, bài xích nền cộng hòa và mong muốn phục hồi quyền lực quốc gia tạo ra những điểm gặp nhau thật. Tranh chấp nằm ở người nào sẽ định nghĩa mục tiêu và giữ quyền quyết định cuối cùng. Giới bảo thủ có thể không muốn chế độ Quốc xã toàn trị nhưng vẫn sẵn sàng làm suy yếu những thiết chế có khả năng ngăn nó. Cần giữ sự phân biệt này để không biến họ thành người bảo vệ dân chủ vô tội chỉ vì về sau họ bị gạt ra ngoài.
Sự đồng thuận về kẻ thù trước mắt còn làm rủi ro hợp tác có vẻ dễ chấp nhận. Khi các biện pháp đàn áp đầu tiên nhắm chủ yếu vào cộng sản và dân chủ xã hội, một số đối tác có thể nhìn đó như thực hiện chương trình chung thay vì dấu hiệu quyền lực đang vượt khỏi tầm kiểm soát. Đây là một cơ chế tự làm mù: người ta đánh giá công cụ theo đối tượng đang bị sử dụng chống lại, không theo khả năng công cụ ấy sau đó có thể quay sang chính mình.
Đa số ghế nội các tạo ra một cảm giác an toàn có cơ sở hình thức
Nội các ngày 30/1/1933 chỉ có ba thành viên Quốc xã tính cả Hitler: Wilhelm Frick làm bộ trưởng Nội vụ, Hermann Göring làm bộ trưởng không bộ, còn Hitler giữ chức thủ tướng. Phần lớn ghế thuộc về những nhân vật ngoài đảng như Papen, Alfred Hugenberg và Werner von Blomberg. Nhìn từ một liên minh nghị viện thông thường, cơ cấu ấy có vẻ đặt người đứng đầu vào một mạng lưới ràng buộc. Papen tin vị trí phó thủ tướng cùng quan hệ với Hindenburg sẽ giúp mình giữ quyền can thiệp.
Nhưng số ghế không phản ánh đồng đều quyền lực. Người đứng đầu chính phủ có thể đặt chương trình, khai thác hình ảnh chính thức và đòi những quyết định làm thay đổi điều kiện tồn tại của cả liên minh. Việc Quốc xã nhận các vị trí liên quan tới nội vụ và cảnh sát đặc biệt quan trọng. Trong một tình thế mà đối thủ bị bắt hoặc mất quyền tổ chức, một bộ ít vẻ hào nhoáng về kinh tế vẫn có thể định hình ai còn khả năng tham gia chính trị. Sơ đồ chức danh không cho thấy đầy đủ sức mạnh của khả năng cưỡng chế.
Cũng không nên suy rằng bộ trưởng bảo thủ hoàn toàn không có quyền ngay từ đầu. Chính họ giữ những vị trí thực và có thể làm lựa chọn khác. Vấn đề là các đòn bẩy chỉ có tác dụng nếu người sở hữu sẵn sàng phối hợp sử dụng và bảo vệ các quy tắc chung khi chúng bị thử thách. Một đa số nội các thiếu quyết tâm đặt giới hạn, lại cùng tán thành nhiều bước loại bỏ đối lập, không tự trở thành đối trọng chỉ vì số người ngoài Quốc xã nhiều hơn.
Hindenburg là một chốt chặn thực, nhưng không phải một cơ chế tự hoạt động
Tổng thống vẫn giữ quyền bổ nhiệm và bãi nhiệm thủ tướng theo hiến pháp. Uy tín cá nhân của Hindenburg trong giới bảo thủ và quân đội làm nhiều người tin Hitler sẽ không thể vượt ông. Phép tính ấy có cơ sở về vị trí quyền lực, nhưng biến bảo đảm thể chế thành sự trông cậy quá mức vào một con người. Nếu tổng thống đồng ý giải tán Quốc hội, ký sắc lệnh và chấp thuận cách trình bày nguy cơ của chính phủ, những quyền hạn dùng để kiềm chế có thể trở thành phương tiện giúp chính phủ mở rộng quyền lực.
Ngày 1/2, Hindenburg chấp nhận giải tán Quốc hội theo yêu cầu Hitler. Sau vụ cháy Reichstag, sắc lệnh ngày 28/2 đình chỉ các quyền căn bản. Các mốc này cho thấy sai lầm không chỉ xảy ra một lần trong phòng bổ nhiệm. Những người giữ quyền tiếp tục quyết định liệu có trao thêm công cụ cho chính phủ mới hay không. Coi tổng thống đơn thuần là tấm lá chắn bị Hitler vô hiệu hóa sẽ bỏ qua sự hợp tác cần thiết để các bước chuyển ấy có hình thức chính thức.
Đây cũng là giới hạn của một liên minh dựa quá nhiều vào tiếp cận cá nhân. Papen có thể tin mình hiểu Hindenburg, nhưng việc gặp được tổng thống không đồng nghĩa kiểm soát mọi thông tin ông nhận hoặc mọi quyết định ông đưa ra. Một hàng rào quyền lực dựa vào sự ưu ái có thể suy yếu nhanh khi phía khác tạo khủng hoảng, thay đổi ưu tiên hoặc trình bày việc nhượng thêm quyền như giải pháp cần thiết. Điều bảo đảm được chỉ là có một người có thể nói không; chưa chắc người ấy sẽ làm như vậy.
Cảnh sát và bạo lực khiến đối tác mất lựa chọn trước khi mất chức danh
Göring đồng thời nắm vị trí phụ trách nội vụ Phổ, một địa bàn có quy mô và bộ máy cảnh sát lớn. Deutsches Historisches Museum ghi nhận chỉ thị ngày 17/2 khuyến khích cảnh sát sử dụng vũ khí quyết liệt chống đối thủ chính trị. Các đơn vị phụ trợ từ SA, SS và Stahlhelm được đưa vào hoạt động. Đó là thay đổi về chất: bạo lực đảng phái không còn chỉ gây sức ép từ bên ngoài nhà nước mà được trao sự che chở và phương tiện của chính nhà nước.
Trong môi trường ấy, quyền mặc cả của các phe không được giữ nguyên cho cuộc họp nội các tiếp theo. Đối thủ chính trị bị mất tự do, báo chí bị hạn chế, công chúng tiếp nhận thông tin qua một không gian ngày càng bị chi phối. Khi Quốc xã vận động bầu cử bằng lợi thế hành pháp lẫn đe dọa, khả năng thay đổi cán cân nghị viện bằng cạnh tranh tự do bị bào mòn. Một người bảo thủ muốn dùng các lực lượng khác để cân bằng Hitler có thể phát hiện những lực lượng ấy đang bị chính liên minh mình vô hiệu hóa.
Không nên gọi quá trình này là Hitler đơn độc dùng vài chức vụ đánh bại cả một nhà nước chống lại mình. Công chức, cảnh sát, bộ trưởng và các nhóm bảo thủ đã có những mức tham gia hoặc chấp nhận khác nhau. Chính sự phối hợp và không phản đối tạo ra sức mạnh mà bộ máy đảng không tự có vào ngày đầu. Vì vậy, giải thích sự thất bại của ý định kiềm chế phải theo dõi việc các đối tác cùng góp phần phá những nguồn đối trọng, chứ không chỉ so sánh tài năng cá nhân giữa Papen và Hitler.
Marburg năm 1934: khi lời phê phán cho thấy đòn bẩy đã thu hẹp
Ngày 17/6/1934, Papen đọc diễn văn tại Marburg, do Edgar Jung soạn, phê phán việc bóp nghẹt phê bình và một số đặc điểm của chế độ. Bundesarchiv lưu tài liệu và mô tả phản ứng kiểm soát thông tin: nội dung không được đăng lại tự do như một bài phát biểu bình thường của phó thủ tướng. Khoảng cách giữa chức danh cao và khả năng làm thông điệp lưu hành đã trở nên rõ. Đây là một phép thử cụ thể cho niềm tin rằng quyền lực truyền thống vẫn đủ ép chế độ vào khuôn.
Tuy nhiên, Marburg không biến toàn bộ quá khứ của Papen thành một chương trình khôi phục dân chủ. Sự phản đối của phe bảo thủ có thể nhắm vào độc quyền của Quốc xã, bạo lực không kiểm soát và vị trí của tôn giáo hoặc tầng lớp truyền thống. Người nghiên cứu cần đọc điều họ muốn bảo vệ, không chỉ sự can đảm hay sự muộn màng của việc phát biểu. Một người phản đối chế độ ở một thời điểm vẫn có thể đã góp phần thiết lập nó và tiếp tục chia sẻ những mục tiêu độc đoán ở phương diện khác.
Cuộc thanh trừng cuối tháng 6 nhằm vào lãnh đạo SA đồng thời giết những nhân vật quanh Papen, trong đó có Jung và Herbert von Bose. Papen sống sót nhưng đội ngũ thân cận bị tấn công; sự hiện diện của giới bảo thủ trong hệ thống không còn là bảo đảm chống cưỡng bức. Không nên kể việc này như hậu quả duy nhất, trực tiếp của một diễn văn. Nó nằm trong cuộc đấu quyền lực rộng hơn. Nhưng nó cho thấy cái giá khi một đối tác để chính phủ phá những quy tắc bảo vệ mà mình tưởng sau này vẫn có thể viện dẫn.
Sai lầm nằm ở phép tính về sự phụ thuộc của Hitler
Giới bảo thủ cho rằng Hitler cần họ để tiếp cận tổng thống và vận hành nhà nước, nên ông sẽ phải chấp nhận giới hạn họ đặt ra. Phép tính bỏ qua khả năng quan hệ phụ thuộc thay đổi sau khi vào chính quyền. Người được môi giới có thể sử dụng chức vụ để tạo nguồn hậu thuẫn mới, kiểm soát công cụ cưỡng chế và loại bớt những lực lượng khiến ông còn phải thỏa hiệp. Điều kiện làm liên minh cần thiết vào tháng 1 không nhất thiết tồn tại nguyên vẹn đến mùa hè.
Một giả thuyết phản thực tế là sự phối hợp sớm hơn của các đối tác có thể hạn chế một số bước độc tài hóa. Nhưng để giả thuyết có nội dung, phải chỉ ra họ chịu bảo vệ điều gì: đối lập cánh tả, quyền báo chí, thủ tục nghị viện hay giới hạn cảnh sát. Nếu vẫn muốn sử dụng đàn áp để xây nhà nước độc đoán mà chỉ hy vọng Hitler giữ vai phụ, phương án kiềm chế mang mâu thuẫn ngay từ đầu. Không thể chắc chắn giữ giới hạn cuối cùng khi chính những giới hạn trước đó bị đồng thuận loại bỏ.
Vì vậy, đây không chỉ là câu chuyện người có kinh nghiệm bị một kẻ xảo quyệt qua mặt. Nó là thất bại của một dự án muốn dùng sức mạnh phản dân chủ nhưng vẫn giữ độc quyền điều khiển nó trong tay nhóm mình. Hitler có mục tiêu và hành động riêng; các đối tác cũng có lựa chọn, lợi ích và trách nhiệm riêng. Họ đọc đúng rằng mình có một số nguồn lực ông cần, nhưng đọc sai việc trao quyền sẽ làm ai nắm khả năng quyết định điều kiện của cuộc chơi tiếp theo.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- First Cabinet under Adolf Hitler, 30 January 1933 — German Historical Institute, German History in Documents and Images
- Etablierung der NS-Herrschaft: nội các và bộ máy cưỡng chế — Deutsches Historisches Museum
- 1930–1933: Die Zerstörung der demokratischen Republik — Deutscher Bundestag
- Adolf Hitler and the Nazi Rise to Power, 1918–1933 — United States Holocaust Memorial Museum
- The Weimar Constitution, Articles 53–54 — German Historical Institute, German History in Documents and Images
- Die Rede des Reichsvizekanzlers Franz von Papen am 17. Juni 1934 — Bundesarchiv
- Röhm Purge — United States Holocaust Memorial Museum