HITLER VÀ CON ĐƯỜNG QUYỀN LỰC · NGHIÊN CỨU 48
Đạo luật Trao quyền năm 1933: Một nền dân chủ tự giải thể ra sao?
Đạo luật Trao quyền được Quốc hội thông qua ngày 23/3 và công bố ngày 24/3/1933, cho phép chính phủ ban hành cả những luật khác với hiến pháp mà không cần Quốc hội đồng ý. Tuy nhiên, gọi đó là nền dân chủ tự giải thể dễ gây hiểu lầm nếu bỏ qua bắt bớ, đe dọa và việc loại đối lập khỏi cuộc bỏ phiếu. Đây là sự kết hợp giữa cưỡng chế, sự cộng tác của các đảng và một văn kiện làm thay đổi cơ chế kiểm soát hành pháp, không phải quyết định tự do của toàn thể đại biểu.

Hitler phát biểu về Đạo luật Trao quyền tại Kroll-Oper ở Berlin, ngày 23/3/1933. Ảnh ghi lại một phần quy trình nghị viện được dùng để mở rộng quyền của chính phủ.
Bundesarchiv, Bild 102-14439 / Georg Pahl / CC BY-SA 3.0 Germany; thu nhỏ và chuyển WebP; giữ giấy phép tương tự. · Nguồn: Wikimedia Commons; Bundesarchiv · CC BY-SA 3.0 Germany
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 28/2/1933
- Sắc lệnh sau vụ cháy Reichstag đình chỉ các quyền căn bản.
- 5/3/1933
- Bầu cử diễn ra trong điều kiện đàn áp; Quốc xã không có đa số tuyệt đối riêng.
- 23/3/1933
- Quốc hội tại Kroll-Oper thông qua dự luật với 444 phiếu thuận, 94 phiếu chống.
- 24/3/1933
- Đạo luật được công bố và có hiệu lực.
- 31/3/1933
- Chính phủ ban hành luật đồng bộ hóa các bang.
- 1937, 1939, 1943
- Cơ chế trao quyền tiếp tục được gia hạn.
Hai sự kiện gần nhau nhưng tạo ra hai công cụ khác nhau
Vụ cháy tòa nhà Reichstag xảy ra tối 27/2/1933. Ngày hôm sau, Hindenburg ký sắc lệnh đình chỉ những quyền tự do căn bản, tạo cơ sở cho đàn áp và bắt giữ. Đạo luật Trao quyền gần một tháng sau không phải tên gọi khác của sắc lệnh ấy. Nó thay đổi con đường làm luật bằng việc trao cho chính phủ khả năng lập pháp không theo các thủ tục thông thường. Một công cụ làm đối thủ khó hoạt động; công cụ kia giúp hành pháp tự định ra những quy tắc tiếp theo.
Phân biệt này cũng ngăn một suy luận thiếu bằng chứng về vụ cháy. Tranh luận ai gây ra hỏa hoạn không cần được giải quyết bằng một khẳng định chắc chắn để thấy chính quyền Quốc xã đã khai thác nó ra sao. Điều có thể đối chiếu là văn bản ngày 28/2, tình trạng đối lập trước bầu cử và nội dung luật tháng 3. Tác động chính trị được xác nhận bằng chuỗi hành động ấy, không phụ thuộc việc người viết chọn một giả thuyết về thủ phạm rồi trình bày như sự thật.
Có đa số để cai trị nhưng chưa đủ để thay đổi quyền làm luật
Trong bầu cử ngày 5/3, Quốc xã nhận 43,9% số phiếu. Cùng đối tác DNVP, họ có đa số ghế nhưng bản thân Quốc xã không giành đa số tuyệt đối. Hơn nữa, đây là cuộc bầu cử diễn ra giữa đàn áp và kiểm soát không gian chính trị, không thể dùng kết quả như bằng chứng mọi công dân tự do trao toàn bộ quyền lực. Việc nắm đa số thông thường vẫn khác với đạt yêu cầu cho một thay đổi mang tính hiến pháp.
Dự luật trao quyền đòi hỏi có ít nhất hai phần ba đại biểu hiện diện và hai phần ba phiếu cần thiết theo cơ chế sửa đổi hiến pháp. Quốc xã cùng DNVP có 288 và 52 ghế, nên cần sự ủng hộ ngoài liên minh để thông qua. Bởi vậy, thương lượng với Đảng Trung tâm Công giáo và các nhóm khác không chỉ là trang trí cho một quyết định đã xong. Những người ngoài Quốc xã có lựa chọn và trách nhiệm cụ thể, dù lựa chọn diễn ra dưới sức ép nghiêm trọng.
Kroll-Oper: một cuộc họp nghị viện trong không gian cưỡng bức
Quốc hội họp tại Kroll-Oper vì phòng họp cũ bị cháy. SS kiểm soát bên ngoài, còn thành viên SA có vũ trang hiện diện trong tòa nhà. Các đại biểu đối lập bị lăng mạ và đe dọa. Hình thức nghị viện vẫn còn: có diễn văn, thủ tục và bỏ phiếu ghi tên. Nhưng môi trường bảo đảm để một nghị sĩ phát biểu, tổ chức hoặc quyết định mà không sợ trừng phạt đã bị phá vỡ. Sự khác biệt giữa hình thức và điều kiện hoạt động là trung tâm của sự kiện.
Các đại biểu cộng sản không được tham gia; nhiều người đã bị bắt hoặc phải lẩn trốn, trốn ra nước ngoài. Hai mươi sáu nghị sĩ SPD cũng không thể có mặt vì bị giam, bị truy đuổi hoặc chịu hậu quả bạo lực. Chính phủ còn điều chỉnh thủ tục để đại biểu vắng không phép có thể được tính là hiện diện khi xác định điều kiện họp. Không cần coi mỗi quy định ấy là nguyên nhân số học duy nhất để nhận ra cả cơ chế đại diện đã bị can thiệp trước khi lá phiếu được đếm.
Những bảo đảm của Hitler và sự đồng ý của Trung tâm
Hitler trình bày dự luật như phương tiện đối phó tình trạng khẩn cấp và hứa không xóa các cơ quan hiến định, không làm tổn hại vị trí tổng thống hoặc quyền của các giáo hội. Các lời bảo đảm giúp người đang lo mất không gian hoạt động hình dung rằng nhượng quyền có thể đi cùng một số giới hạn. Nhưng một lời hứa chỉ bảo vệ được nếu còn cơ quan có thể buộc người hứa tuân thủ. Dự luật lại làm yếu đi chính con đường kiểm tra và ngăn chặn hành vi của chính phủ.
Ludwig Kaas và Đảng Trung tâm ủng hộ; các đảng khác ngoài SPD cũng bỏ phiếu thuận. Cần tránh hai cực giải thích: coi họ hoàn toàn tự do, không chịu sức ép; hoặc coi họ không có lựa chọn và vì thế không còn trách nhiệm. Sợ đàn áp, mong giữ các quyền lợi và tin có thể đạt bảo đảm qua thỏa hiệp đều giúp hiểu tính toán. Tuy nhiên, chính sự đồng ý của họ cung cấp cho hành pháp một công cụ vượt ra ngoài giải quyết từng khó khăn kinh tế trước mắt.
Otto Wels và kết quả 444–94 cho biết điều gì?
Otto Wels thay mặt SPD phản đối việc gạt cơ chế giám sát nghị viện sang một bên. Ông nhấn mạnh rằng chính phủ đã có đa số để điều hành theo hiến pháp, nên không thể lấy nhu cầu cai trị làm lý do xóa kiểm soát. Cuối cùng, 94 đại biểu SPD có mặt bỏ phiếu chống; 444 đại biểu khác bỏ phiếu thuận. Các con số cho thấy không thể kể câu chuyện như chỉ một đảng Quốc xã tự thông qua luật mà không có sự cộng tác chính trị của các lực lượng khác.
Bundestag cũng lưu ý rằng với số phiếu thuận thực tế ấy, đa số sửa đổi vẫn đạt được về mặt số học ngay cả khi không hủy các ghế KPD. Điều đó không làm sự loại trừ cộng sản trở nên không quan trọng. Nó cho thấy phải tách điều kiện của một cuộc bỏ phiếu tự do khỏi phép tính sau khi cưỡng chế đã diễn ra. Những lá phiếu thuận không được sinh ra trong một phòng thí nghiệm không có đe dọa. Không thể vừa dùng kết quả của môi trường đàn áp vừa giả định mọi hành vi sẽ giữ nguyên nếu môi trường ấy khác đi.
Điều 1–2: chuyển quyền lập pháp mà vẫn giữ vỏ ngoài thể chế
Luật chỉ có năm điều. Điều 1 cho phép nội các ban hành luật bên cạnh con đường hiến định thông thường. Điều 2 cho phép những luật ấy khác với hiến pháp, đồng thời viết rằng không đụng đến sự tồn tại của Reichstag, Reichsrat và quyền tổng thống. Điều đáng chú ý là thẩm quyền được trao về mặt văn bản cho chính phủ, không phải một câu duy nhất công bố Hitler toàn quyền cá nhân trong mọi việc. Hiểu đúng chủ thể giúp thấy vai trò cộng tác của nội các và bộ máy hành chính.
Những giới hạn được giữ trên giấy khiến đạo luật có thể được trình bày như một cơ chế ủy quyền thay vì tuyên bố xóa hiến pháp. Nhưng khi Quốc hội không còn phải đồng ý với từng đạo luật, quyền lực thực tế của nó suy giảm nghiêm trọng dù tên cơ quan vẫn tồn tại. Tự giải thể vì vậy là một cách nói về mất chức năng dân chủ, không phải tòa nhà hay mọi cuộc họp của nghị viện lập tức biến mất. Quốc hội về sau vẫn họp, nhưng không còn giữ vai trò đối trọng như trước.
Điều 3–5: thủ tục công bố, đối ngoại và một hạn định không giữ được giới hạn
Điều 3 đặt việc chuẩn bị và công bố luật của chính phủ vào tay thủ tướng, đồng thời loại việc áp dụng các điều khoản hiến pháp về thủ tục lập pháp thông thường đối với loại luật này. Điều 4 giảm yêu cầu phê chuẩn nghị viện đối với các hiệp ước thuộc phạm vi lập pháp. Hai điều cho thấy sự thay đổi không chỉ là làm luật nhanh hơn trong một vụ việc. Một quy trình hành pháp có thể thay thế nhiều lần những điểm mà cơ quan đại diện trước đây có quyền tham gia.
Điều 5 ghi luật có hiệu lực từ ngày công bố và hết hạn vào 1/4/1937, hoặc khi nội các hiện tại được thay bằng nội các khác. Hạn định tạo vẻ tạm thời nhưng không tự bảo đảm sự trả lại quyền lực. Đến khi gần hết hạn, các cơ quan, đảng và điều kiện cạnh tranh có thể đã bị thay đổi tới mức không còn một chủ thể đủ độc lập để đòi chấm dứt. Việc gia hạn năm 1937, 1939 và 1943 cho thấy lời hứa tạm thời không thể thay thế khả năng thực thi giới hạn.
Luật không tự vận hành: những người thực hiện tiếp tục quyết định
Ngày 31/3/1933, chính phủ ban hành luật đồng bộ hóa các bang; năm sau cơ cấu liên bang tiếp tục bị tháo dỡ. Đến tháng 7/1933, Đức trở thành nhà nước một đảng về pháp lý. Những bước này cho thấy quyền được trao không chỉ nằm yên trong văn bản. Bộ trưởng, công chức, cảnh sát và giới tư pháp sử dụng hoặc chấp nhận những công cụ mới để biến đổi quan hệ quyền lực. Chỉ kể Hitler ký một đạo luật sẽ làm quá trình độc tài hóa có vẻ ít người tham gia hơn thực tế.
USHMM đặt chuỗi sắc lệnh và luật này trong lịch sử vai trò của giới pháp luật. Một chế độ có thể giữ thủ tục công bố và nghề nghiệp chuyên môn trong khi phá sự bình đẳng cùng các bảo đảm cho người bị đàn áp. Vì vậy, có văn bản pháp luật không đồng nghĩa có nhà nước pháp quyền theo nghĩa bảo vệ quyền và giới hạn người cai trị. Vấn đề nằm cả ở nội dung luật, cách nó hình thành và khả năng người chịu tác động còn có thể khiếu nại hoặc chống lại một quyết định tùy tiện hay không.
Một nền dân chủ bị tước cơ chế tự sửa sai như thế nào?
Câu hỏi nổi bật không phải vì sao nghị sĩ muốn làm việc ít hơn, mà là vì sao họ giao quyền thay đổi quy tắc cho một chính phủ đã đàn áp đối lập. Một số người coi tình trạng khẩn cấp là lý do hợp tác, số khác hi vọng giữ phần không gian riêng qua bảo đảm. Nhưng khi cơ chế kiểm soát bị chuyển giao, cơ hội sửa một thỏa hiệp sai cũng giảm. Chính sự kết hợp giữa cưỡng chế bên ngoài và sự đồng ý bên trong khiến việc tập trung quyền lực có hình thức chính thức.
Có thể đặt giả thuyết rằng sự từ chối rộng hơn từ các đảng ngoài Quốc xã sẽ làm kế hoạch khó thực hiện. Điều đó không bảo đảm Hitler chấm dứt bạo lực hoặc nền cộng hòa được cứu ngay; đó là một phản thực tế cần giới hạn. Kết luận chắc hơn là luật tháng 3 cung cấp cho chế độ công cụ lập pháp quan trọng và giảm nhu cầu mặc cả với nghị viện. Dân chủ không chỉ cần một lần bỏ phiếu: nó cần duy trì quyền đối lập, quyền kiểm tra và khả năng thay người cai trị sau khi lần bỏ phiếu ấy kết thúc.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- The Enabling Act, 24 March 1933: toàn văn năm điều — German Historical Institute, German History in Documents and Images
- 23. März 1933: Reichstag billigt „Ermächtigungsgesetz“ — Deutscher Bundestag
- Law, Justice, and the Holocaust — United States Holocaust Memorial Museum
- Das „Ermächtigungsgesetz“ von 1933 — Deutsches Historisches Museum