HITLER VÀ CON ĐƯỜNG QUYỀN LỰC · NGHIÊN CỨU 41
Hitler từ người lính thất trận đến lãnh tụ đảng Quốc xã như thế nào?
Hitler trở thành lãnh tụ đảng Quốc xã nhờ một chuỗi cơ hội sau chiến tranh: tiếp tục ở lại quân đội, được huấn luyện tuyên truyền, bước vào một tổ chức nhỏ rồi biến khả năng huy động đám đông thành sức ép giành quyền chỉ huy. Thất bại năm 1918 tạo môi trường cho quá trình ấy, nhưng không tự động sản sinh một nhà độc tài. Câu hỏi đáng chú ý là vì sao một người ít tài sản và không có chức vụ chính trị lại trở nên khó thay thế đối với những người đã lập đảng trước ông.

Hitler (hàng ngồi, phía phải) cùng đồng đội trong Thế chiến I. Hồ sơ định niên đại 1914–1918; ngày phát hành ảnh năm 1939 không phải ngày chụp.
Bundesarchiv, Bild 146-1974-082-44 / Không rõ nhiếp ảnh gia; hồ sơ mang ghi chú Presse-Hoffmann / CC BY-SA 3.0 Germany; thu nhỏ và chuyển WebP; giữ giấy phép tương tự. · Nguồn: Wikimedia Commons; Bundesarchiv · CC BY-SA 3.0 Germany
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 11/1918
- Đế chế Đức sụp đổ; thất bại chiến tranh và cách mạng mở ra khủng hoảng chính trị.
- Hè 1919
- Hitler tham gia huấn luyện và hoạt động tuyên truyền trong quân đội Bavaria.
- 12/9/1919
- Hitler dự cuộc họp DAP tại Munich.
- 16/9/1919
- Thư trả lời Gemlich ghi lại quan điểm bài Do Thái của Hitler.
- 24/2/1920
- Công bố chương trình 25 điểm; đảng mang tên NSDAP.
- 29/7/1921
- Hitler trở thành chủ tịch đảng với quyền lực rất lớn.
Năm 1918: thất bại mở ra một cuộc tranh giành cách giải thích
Đức kết thúc Thế chiến I bằng thất bại quân sự và cách mạng chính trị. Chế độ quân chủ sụp đổ, nền cộng hòa ra đời trong hoàn cảnh phải gánh trách nhiệm ký đình chiến và xử lý hậu quả chiến tranh. Nhiều người từng phục vụ trong quân đội trở về với cảm giác mất phương hướng. Tuy nhiên, trải nghiệm của cựu binh không đồng nhất: có người bảo vệ cộng hòa, có người theo cánh tả, có người tìm đến chủ nghĩa dân tộc cực đoan.
Hitler về Munich và tiếp tục phục vụ trong quân đội Bavaria. Chi tiết này quan trọng hơn hình ảnh một cá nhân lập tức đứng ngoài hệ thống để chống lại mọi thứ. Quân đội cung cấp thu nhập, chỗ đứng và quan hệ trong lúc tương lai nghề nghiệp dân sự của ông rất hạn chế. Theo USHMM, sự phục vụ ấy đi qua những thay đổi chính quyền tại Bavaria; không nên đọc mọi hành vi thời điểm này như sự thể hiện nhất quán của câu chuyện ông kể về sau.
Ở bình diện chính trị, thất bại đặt ra một cuộc cạnh tranh về trách nhiệm: giới chỉ huy quân sự, những người cách mạng hay các chính trị gia dân sự phải chịu phần nào? Những lời đổ lỗi cho người Do Thái và một âm mưu phản bội trong nước không phải lời giải thích lịch sử có căn cứ. Chúng là công cụ của phe cực hữu nhằm chuyển trách nhiệm và biến nỗi thất vọng thành thù hận.
Đối chiếu tư liệu: [1]
Quân đội Bavaria đã tạo cơ hội nghề chính trị như thế nào?
Mùa hè năm 1919, Hitler tham gia hoạt động giáo dục chính trị và tuyên truyền chống cộng trong môi trường quân đội. Đại úy Karl Mayr giữ vai trò quan trọng trong mạng lưới đã sử dụng ông. Đây không đơn thuần là chuyện một người tự phát hiện tài năng giữa quảng trường: một cơ quan có tổ chức đã cung cấp đối tượng nghe, nội dung định hướng và cơ hội tập diễn thuyết.
Các khóa học và nhiệm vụ chính trị giúp Hitler tiếp xúc với một thế giới gồm sĩ quan, nhà tuyên truyền và những người chống cách mạng. Ông học cách trình bày các vấn đề phức tạp thành một cuộc xung đột rõ ràng giữa cộng đồng bị tổn thương và kẻ thù bị quy tội. Hiệu quả huy động của cách nói ấy không xác nhận tính đúng đắn của nó. Một lời buộc tội dễ nhớ có thể có sức lan truyền chính vì nó lược bỏ các nguyên nhân khó giải thích.
Cần tránh kết luận rằng quân đội đã có sẵn một kế hoạch hoàn chỉnh đưa Hitler lên đứng đầu nước Đức. Bằng chứng cho thấy sự bảo trợ và những nhiệm vụ cụ thể, không cho thấy người bảo trợ biết trước kết quả năm 1933. Động cơ trước mắt là chống ảnh hưởng cách mạng và định hướng binh lính. Hệ quả ngoài dự kiến là giúp một nhân vật mới tích lũy kỹ năng, quan hệ và lòng tự tin chính trị.
Bức thư Gemlich: bằng chứng đương thời thay cho hồi ký
Ngày 16 tháng 9 năm 1919, Hitler trả lời Adolf Gemlich về vấn đề người Do Thái theo yêu cầu được chuyển qua Mayr. Văn bản được lưu lại và công bố trong bộ tư liệu GHDI là một bằng chứng đương thời đặc biệt quan trọng. Nó cho thấy ông đã trình bày chủ nghĩa bài Do Thái theo một khuôn khổ chủng tộc và nói đến mục tiêu loại trừ người Do Thái khỏi đời sống cộng đồng.
Điểm đáng phân tích là sự kết hợp giữa ngôn ngữ giả hợp lý và mục tiêu kỳ thị. Hitler muốn biến định kiến thành một chương trình chính trị có vẻ có phương pháp, chứ không chỉ thành một cơn giận nhất thời. Cách diễn đạt này giúp người đọc thấy sự nguy hiểm của việc biến một nhóm người thành vấn đề cần nhà nước xử lý. Nó cũng cho thấy tư tưởng cực đoan đã hiện diện trước khi Hitler nổi danh trên toàn quốc.
Tuy vậy, một lá thư năm 1919 không tự nó chứng minh rằng toàn bộ cơ chế diệt chủng sau này đã được thiết kế chi tiết từ đầu. Cần phân biệt định hướng loại trừ có bằng chứng với các quyết định và quá trình cực đoan hóa diễn ra về sau. Tương tự, hồi ký Mein Kampf không thể được dùng như một cửa sổ trong suốt nhìn vào suy nghĩ tuổi trẻ: tác giả viết khi đã có mục tiêu chính trị và một hình tượng cần xây dựng.
DAP nhỏ bé và cơ hội trở thành người phát ngôn
Đảng Công nhân Đức, thường viết tắt là DAP, được thành lập tại Munich ngày 5 tháng 1 năm 1919 với vai trò của Anton Drexler và Karl Harrer. Hitler không phải người sáng lập tổ chức ấy. Ông dự một cuộc họp ngày 12 tháng 9 năm 1919 trong bối cảnh hoạt động của quân đội, rồi gia nhập không lâu sau đó. Quy mô nhỏ của đảng tạo ra một loại cơ hội mà những tổ chức lớn khó cung cấp: một thành viên mới có thể nhanh chóng trở nên nổi bật.
Hitler có khả năng tranh luận và nói trước đám đông phù hợp với nhu cầu của DAP. Đảng cần người thu hút khán giả, biến cuộc họp thành sự kiện và chuyển sự chú ý thành người ủng hộ. Một diễn giả có thể làm tăng lượng người đến nghe sẽ có ảnh hưởng vượt quá chức danh ban đầu. Quyền lực vì thế được hình thành qua một tài sản tổ chức cụ thể: khả năng đưa công chúng đến với đảng.
Nhưng không nên biến diễn thuyết thành lời giải thích duy nhất. Hội trường, tiền tổ chức, người giới thiệu và mạng lưới dân tộc chủ nghĩa tại Munich đều cần thiết để người nói có khán giả. Cũng không thể suy từ một cuộc họp đông người rằng xã hội Đức đã đồng thuận. Thành công trong một môi trường được tuyển chọn trước khác với sự chấp nhận rộng khắp của một quốc gia.
Chương trình năm 1920 biến bất mãn thành một căn cước đảng
Ngày 24 tháng 2 năm 1920, chương trình 25 điểm được công bố; tổ chức mang tên Đảng Công nhân Đức Quốc gia Xã hội chủ nghĩa, tức NSDAP. Việc đặt tên và nêu chương trình tạo cho phong trào một căn cước dễ nhận diện hơn. Những đòi hỏi dân tộc chủ nghĩa, phản đối trật tự sau chiến tranh và lời hứa xã hội được ghép với sự loại trừ mang tính chủng tộc.
Sự ghép nối này đáp ứng nhiều nỗi bất mãn khác nhau nhưng chứa những mâu thuẫn. Người nghe có thể chú ý đến lời hứa phục hồi quốc gia, bảo vệ sinh kế hoặc chống đối thủ chính trị, trong khi ranh giới ai được tính là thành viên cộng đồng lại do đảng xác định. Tính bao quát của khẩu hiệu vì thế đi cùng tính loại trừ của mục tiêu. Đọc chương trình cần nhìn cả hai mặt, thay vì chỉ lấy những câu có vẻ nói về công bằng xã hội.
Cuối tháng 3 năm 1920, Hitler rời quân đội và hoạt động chính trị trở thành trọng tâm rõ rệt hơn. Đây là bước chuyển nghề nghiệp có điều kiện vật chất: tổ chức và môi trường ủng hộ đã đủ phát triển để ông đầu tư thời gian vào nó. Không có lý do để coi bước đi ấy bảo đảm thành công. Những phong trào nhỏ khác cũng có khẩu hiệu quyết liệt nhưng không vượt được phạm vi địa phương.
Tháng 7 năm 1921: biến khả năng huy động thành quyền quyết định
Năm 1921 xuất hiện xung đột về hướng phát triển và quyền lãnh đạo trong đảng. Hitler sử dụng khả năng rút lui để gây sức ép với những người cần ông làm diễn giả và nhân vật thu hút công chúng. Ngày 29 tháng 7, ông được bầu làm chủ tịch với quyền lực rất lớn. Từ đây, vị trí của ông không còn chủ yếu dựa vào khả năng nói: nó được củng cố trong quan hệ quyền lực của tổ chức.
Cơ chế mặc cả đáng chú ý là sự phụ thuộc không cân xứng. Những người thành lập đảng có danh nghĩa và kinh nghiệm ban đầu, nhưng ngày càng khó thay thế người đang đem lại sự chú ý. Hitler có thể đặt yêu cầu cao vì chi phí mất ông bị nhìn nhận là lớn. Điều ấy không có nghĩa mọi đảng viên đều chia sẻ đầy đủ quan điểm hoặc dự tính của ông; một số có thể chấp nhận để duy trì sức phát triển trước mắt.
Lựa chọn khác là giữ cơ chế lãnh đạo tập thể hoặc chấp nhận mất diễn giả để bảo vệ quyền kiểm soát. Đó là khả năng tổ chức có thể hình dung, không phải một lịch sử thay thế chắc chắn. Quyết định thực tế đã ưu tiên sự huy động nhanh và tính thống nhất quanh cá nhân. Cái giá là thu hẹp khả năng kiểm soát người lãnh đạo từ bên trong, một đặc điểm sau này trở thành cốt lõi của phong trào.
Tại sao con đường này không phải câu chuyện về số phận?
Đến năm 1921, Hitler đã trở thành lãnh tụ một đảng cực hữu ở Munich; ông chưa phải người có thể quyết định vận mệnh nước Đức. Khoảng cách giữa hai vị trí rất lớn. Cần giữ ranh giới ấy để không đọc giai đoạn đầu bằng kiến thức sẵn có về kết quả năm 1933 và thảm họa sau đó. Một bước tiến trong tổ chức không tương đương một chiến thắng được lịch sử bảo đảm.
Từ những nguồn đương thời, có thể nhận ra ba mối nối: quân đội tạo cơ hội hoạt động chính trị; một đảng nhỏ tạo không gian nổi bật; khả năng huy động được đổi thành quyền chỉ huy. Tư tưởng bài Do Thái và chống dân chủ cung cấp hướng đi cho những cơ hội ấy. Nhưng cơ hội cũng phụ thuộc những lựa chọn của sĩ quan bảo trợ, người lập đảng và các thành viên chấp nhận tăng quyền cho Hitler.
Vì vậy, câu hỏi hữu ích không chỉ là Hitler có tài diễn thuyết đến mức nào. Nó còn là những tổ chức nào đã cho ông diễn đàn, những người nào đánh giá thấp hậu quả, và vì sao hiệu quả trước mắt được đặt cao hơn sự kiểm soát quyền lực. Đó là một cách hiểu có trách nhiệm hơn so với huyền thoại về cá nhân xuất hiện từ hư vô để đáp ứng một số phận dân tộc.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Adolf Hitler: Early Years, 1889–1921 — United States Holocaust Memorial Museum
- Hitler’s First Written Statement on Antisemitism: Reply to Adolf Gemlich (September 16, 1919) — German Historical Institute, German History in Documents and Images
- Deutsche Arbeiterpartei (DAP) — Deutsches Historisches Museum
- Adolf Hitler — Deutsches Historisches Museum