BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

NỘI BỘ ĐỨC QUỐC XÃ · NGHIÊN CỨU 113

Mối quan hệ giữa cảnh sát, SS và chính quyền địa phương tại vùng chiếm đóng

Tại vùng chiếm đóng, cảnh sát, SS và chính quyền địa phương vừa chia việc, vừa tranh quyền, vừa hợp tác trong đàn áp. Không có một sơ đồ áp dụng giống nhau cho toàn châu Âu. Ở Pháp, thay đổi năm 1942 đưa SS và cảnh sát lên vị trí mạnh hơn nhưng vẫn cần bộ máy Vichy; tại miền đông, các ủy viên dân sự có trách nhiệm riêng bên cạnh đường chỉ huy trực tiếp tới Himmler. Sự chồng chéo thường tạo thêm cách thực hiện tội ác, chứ không tự trở thành hàng rào ngăn tội ác.

Dân thường và cảnh sát tại Warsaw tháng 9 hoặc tháng 10 năm 1939

Dân thường và cảnh sát ở Warsaw, tháng 9 hoặc tháng 10/1939, theo định danh Bundesarchiv. Ảnh do đơn vị tuyên truyền PK 501 cung cấp; không nên dùng riêng bức ảnh để xác định mọi cơ quan cảnh sát hoặc quan hệ chỉ huy trong vùng chiếm đóng.

Bundesarchiv, Bild 101I-001-0285-22A / Heinz Rutkowski / CC-BY-SA 3.0 DE; thu nhỏ và chuyển WebP, không tô màu hoặc phục dựng. Bản chuyển đổi cùng giấy phép. · Nguồn: Bundesarchiv, Bild 101I-001-0285-22A; Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 DE

Những mốc cần đặt cạnh nhau

1937
Himmler thiết lập chức vụ HSSPF.
Mùa đông 1940–1941
Bộ máy SS và cảnh sát có vị trí trên nhân sự chỉ huy quân sự tại Pháp.
9/3/1942
Hitler quyết định thiết lập đầu mối HSSPF tại vùng chiếm đóng Pháp.
1/6/1942
Karl Oberg chính thức nhận nhiệm vụ.
8/8/1942
Các thỏa thuận hợp tác cảnh sát Oberg–Bousquet được trình bày.
21/12/1942
Thư Rosenberg gửi Sauckel ghi nhận phối hợp về huy động lao động.

Một địa bàn, nhiều đường chỉ huy

Người đứng đầu một chính quyền chiếm đóng không nhất thiết kiểm soát mọi lực lượng mang súng trên địa bàn. Cơ quan dân sự quản lý kinh tế, lao động và hành chính; lực lượng quân sự có nhiệm vụ tác chiến cùng bảo đảm hậu phương; SS và cảnh sát theo những tuyến chuyên môn riêng. Câu hỏi ai chịu trách nhiệm vì vậy không thể chỉ trả lời bằng tên người đứng cao nhất trên sơ đồ lãnh thổ. Phải xác định quyền ra lệnh đối với từng hoạt động, nguồn lực cung cấp và những người thực sự thi hành.

Từ năm 1937, Himmler lập chức vụ lãnh đạo SS và cảnh sát cấp cao, thường viết tắt HSSPF. Những người này đại diện lợi ích SS và cảnh sát, có đường tiếp cận trực tiếp Himmler, và trong chiến tranh được bố trí tại các vùng chiếm đóng. Dưới họ còn có những đầu mối của cảnh sát an ninh, SD và cảnh sát trật tự. Một viên chức có thể gắn với cơ quan tại địa phương mà vẫn nhận chỉ đạo từ một trung tâm khác, khiến quyền lực lãnh thổ và quyền chuyên môn không trùng khít.

Điều quan trọng không chỉ là có nhiều cơ quan. Những đường dây ấy tạo cơ hội yêu cầu hỗ trợ, vượt qua phản đối và đẩy trách nhiệm sang nhau. Khi một chính quyền dân sự cần cảnh sát để bắt lao động hoặc bảo vệ tài sản tịch thu, sự phụ thuộc khiến phân công hành chính thành quan hệ chính trị. Tuy nhiên, việc phụ thuộc vào lực lượng khác không làm người đề xuất hay người cung cấp danh sách biến thành người ngoài cuộc. Trách nhiệm có thể trải qua nhiều mắt xích mà vẫn xác định được.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3]

Pháp trước năm 1942: quyền quân sự không loại trừ sáng kiến cảnh sát

Sau đình chiến tháng 6/1940, Pháp bị chia thành các khu vực có quy chế khác nhau. Tại vùng Đức chiếm đóng, bộ chỉ huy quân sự giữ vai trò quan trọng, nhưng cơ quan SS và cảnh sát vẫn tìm được chỗ đứng. USHMM ghi nhận bộ máy này đã hiện diện trên nhân sự của chỉ huy quân sự từ mùa đông 1940–1941. Vì vậy, không nên kể rằng SS chỉ xuất hiện khi Oberg đến hoặc rằng giai đoạn trước thuộc một cơ chế cai trị hoàn toàn tách khỏi đàn áp chủng tộc.

Helmut Knochen cùng bộ máy cảnh sát an ninh và SD có thể chuẩn bị chính sách trong khi những quyết định chính thức còn đi qua chỉ huy quân sự. Đại sứ quán Đức cũng tham gia. Theo khảo cứu tại Sciences Po, quá trình chuẩn bị biện pháp chống người Do Thái không chỉ đi từ một cấp trên xuống một cấp dưới duy nhất. Chuyên viên, nhà ngoại giao và cảnh sát có thể tác động tới nội dung trước khi một mệnh lệnh được ký. Quyền ký văn bản và quyền định hình chính sách vì thế cần được xét riêng.

Chính quyền Vichy không phải một khoảng trống chờ người Đức điền lệnh vào. Nó tự ban hành luật bài Do Thái, tước tài sản và tổ chức giam giữ. Các cơ quan Pháp có bộ máy quản lý dân cư, cảnh sát cùng hệ thống trại mà phía Đức có thể khai thác. Việc chiếm đóng đặt giới hạn cưỡng bức rất lớn, nhưng không xóa lựa chọn hợp tác của những người cầm quyền Vichy. Nghiên cứu quan hệ giữa các bên phải giữ được cả sức ép của bên chiếm đóng và phần sáng kiến đàn áp từ phía cộng tác.

Đối chiếu tư liệu: [2] [4]

Bước ngoặt năm 1942: đổi người phụ trách, tăng khả năng phối hợp

Khủng hoảng xử bắn con tin cho thấy bất đồng giữa bộ chỉ huy quân sự tại Pháp và Berlin. Đây không phải sự đối lập đơn giản giữa một bên nhân đạo với một bên tàn bạo: các bên cùng theo đuổi đàn áp, nhưng bất đồng về cách làm và hệ quả chính trị. Otto von Stülpnagel rời chức đầu năm 1942. Ngày 9/3, Hitler quyết định thiết lập đầu mối HSSPF trong phạm vi chiếm đóng; Karl Oberg chính thức nhận nhiệm vụ ngày 1/6. Cần phân biệt quyết định thành lập, chọn người và thời điểm chức trách đi vào hoạt động.

Oberg đại diện Himmler, còn Knochen là đầu mối cảnh sát an ninh và SD. Cán cân thực tế về đàn áp nghiêng mạnh sang cảnh sát Quốc xã. Nhưng tăng thẩm quyền Đức không có nghĩa có đủ người để tự thực hiện mọi cuộc bắt giữ. Sciences Po nhấn mạnh nhân sự cảnh sát Đức hạn chế và nhu cầu dựa vào lực lượng Pháp. Chính giới hạn về người khiến thương lượng với bộ máy có sẵn trở thành phương tiện mở rộng năng lực cưỡng chế.

Các thỏa thuận Oberg–Bousquet được trình bày ngày 8/8/1942 làm rõ hợp tác cảnh sát Pháp–Đức. René Bousquet tìm cách bảo toàn một mức quyền tự chủ của cảnh sát Pháp, trong khi Oberg cần kết quả bắt giữ và đàn áp. Sự trao đổi ấy không nên bị mô tả như thành công bảo vệ dân cư chỉ vì một cơ quan giữ được danh nghĩa tự quản. Quyền tự chủ có thể trở thành thứ được đem thương lượng để thực hiện chính sách truy đuổi hiệu quả hơn. Người gánh hậu quả là những người bị lập danh sách, bắt và đưa đi.

Đối chiếu tư liệu: [2] [4]

Miền đông: quyền dân sự đi cùng cơ chế cảnh sát riêng

Tại các lãnh thổ Liên Xô chuyển sang quản lý dân sự, Bộ Các lãnh thổ miền Đông bị chiếm đóng của Alfred Rosenberg làm việc qua những ủy viên cấp Reich và các cấp thấp hơn. Tuy nhiên, bộ máy đó không thay thế đường quyền lực của Himmler. Cùng một địa bàn có những cơ quan kinh tế, dân sự, quân sự và cảnh sát theo đuổi các yêu cầu khác nhau. Muốn hiểu quan hệ thực tế phải nhìn hoạt động cụ thể, thay vì cho rằng danh xưng bộ trưởng đồng nghĩa toàn quyền đối với mọi việc trong vùng.

Tài liệu tổ chức mang số 1056-PS, được công bố trong hồ sơ truy tố Nuremberg, phân chia trách nhiệm xử lý phá hoại và biện pháp tập thể. Cảnh sát xử lý các vụ phá hoại, nhưng các ủy viên dân sự có quyền quyết định những biện pháp nhất định theo đề xuất của cảnh sát. Văn bản còn đề cập tiền phạt, con tin, xử bắn và giám sát nhà tù. Đây là dấu vết của một hệ thống phân công đàn áp, không phải bằng chứng chính quyền dân sự chỉ lo công việc thông thường còn mọi bạo lực thuộc riêng SS.

Cần đọc nguồn đúng tầng: bản tổng hợp của bên truy tố trích tài liệu đương thời, đồng thời đưa ra lập luận về trách nhiệm Rosenberg. Không nên nhập cả hai thành một phán quyết duy nhất. Nhưng những điều khoản được trích đã đủ đặt câu hỏi kiểm chứng: cơ quan nào đề xuất, ai phê chuẩn và ai thực hiện? Việc nhiều người cùng có quyền trong một hành động có thể làm sự hợp tác dễ hơn, cũng có thể tạo tranh chấp; cả hai khả năng đều phải được chứng minh bằng hồ sơ từng trường hợp.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3]

Danh sách, tài sản và lao động nối văn phòng với người mang súng

Đàn áp hàng loạt cần những việc rất hành chính: xác định người thuộc diện bị truy đuổi, quản lý nơi giam, kiểm kê tài sản và bố trí phương tiện. Một cảnh sát có thể thực hiện lệnh bắt, nhưng hồ sơ dân cư và quyết định phân loại đã được chuẩn bị trước. Ở Pháp, sự tham gia của bộ máy Vichy làm những công việc ấy gắn với cơ quan sở tại. Giới hạn quân số Đức không ngăn đàn áp mở rộng khi bên chiếm đóng huy động được một hệ thống hành chính lớn hơn mình.

Ở miền đông, những văn kiện về tài sản người Do Thái và lao động cưỡng bức cho thấy cơ quan dân sự tham gia trực tiếp vào chương trình tội ác. Hồ sơ truy tố trích thư Rosenberg gửi Sauckel ngày 21/12/1942 ghi nhận sự phối hợp về lao động. Những bất đồng giữa họ về phương pháp tuyển không thể tự xóa việc cưỡng bức đã được chấp nhận và thi hành. Cải thiện cách trình bày hoặc phản đối một số hành vi không đồng nghĩa phản đối toàn bộ mục tiêu đưa người khỏi quê nhà để phục vụ Đức.

Từ đây cũng phải phân biệt viên chức Đức với người dân địa phương bị ép tham gia. Những người thuộc cùng một chuỗi công việc không có quyền lực và lựa chọn ngang nhau. Một bộ trưởng phê chuẩn chính sách, một chỉ huy cảnh sát điều lực lượng và một nhân viên thấp cấp chịu đe dọa cần được đánh giá theo bằng chứng riêng. Phân biệt trách nhiệm không nhằm làm tội ác nhỏ đi; nó giúp tránh hai cực sai là đổ hết cho một người hoặc coi mọi người trong vùng chiếm đóng có phần trách nhiệm giống hệt nhau.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3] [4]

Tranh quyền không phải một cơ chế kiềm chế tội ác

Những bất đồng có thể xoay quanh quyền bổ nhiệm, phạm vi xử lý, lao động hay nguồn thu. Chúng có lúc trì hoãn một biện pháp, nhưng cũng có lúc khiến các bên muốn chứng minh mình cứng rắn và hữu dụng hơn. Ở Pháp, thay đổi năm 1942 không giải tán chính quyền quân sự hoặc Vichy; nó tạo cách phối hợp mới cho truy đuổi. Trong hệ thống miền đông, điều khoản phân quyền không bảo vệ những người bị gọi là kẻ thù mà xác định cách cơ quan nhà nước cùng xử lý họ.

Không nên suy từ đó rằng mọi xung đột đều giả hoặc mọi cuộc thương lượng đã được Hitler sắp đặt chi tiết. Một lãnh đạo địa phương có lợi ích riêng, một cơ quan có thể giữ tài liệu hoặc phản đối yêu cầu của cơ quan khác. Vấn đề là xem sự khác biệt đã thay đổi điều gì đối với người bị cai trị. Nếu bất đồng chỉ quyết định ai bắt, ai tịch thu và ai được báo cáo thành tích, nó không tạo một đối trọng có khả năng bảo vệ quyền con người.

Quan hệ giữa cảnh sát, SS và chính quyền tại vùng chiếm đóng vì thế nên được đọc qua chuỗi hành động. Có người đặt mục tiêu, người chuyển thành thủ tục, người cung cấp lực lượng và người cưỡng bức thi hành. Hệ thống không cần mọi cơ quan thống nhất hoàn toàn mới gây được tội ác lớn. Chính việc vừa cạnh tranh vừa trao đổi năng lực khiến nó thích ứng với từng địa bàn. Trường hợp Pháp và miền đông chỉ ra điều cụ thể ấy: phân tán thẩm quyền không đồng nghĩa phân tán trách nhiệm tới mức không còn ai chịu trách nhiệm.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3] [4]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. SS and Police — United States Holocaust Memorial Museum
  2. Chronology of Repression and Persecution in Occupied France, 1940–44 — Sciences Po, Thomas Fontaine
  3. Nazi Conspiracy and Aggression, Volume II, Chapter XVI, Part 7: Alfred Rosenberg — Yale Law School, Avalon Project
  4. France — United States Holocaust Memorial Museum