BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

NỘI BỘ ĐỨC QUỐC XÃ · NGHIÊN CỨU 114

Tại sao tư duy chủng tộc gây tổn thất chiến lược cho chính nước Đức?

Tư duy chủng tộc gây tổn thất chiến lược cho Đức vì nó làm sai cách nhìn đối phương, biến chiếm đóng thành chương trình hủy diệt và khiến chính sách giết người lấn át cả nhu cầu lao động. Nhưng Holocaust cùng các tội ác khác không thể chỉ bị đánh giá bằng việc chúng làm Đức yếu đi bao nhiêu. Đó là những cuộc tấn công có chủ đích vào sinh mạng và quyền của con người. Phân tích hệ quả chiến lược cần bắt đầu từ bản chất ấy, đồng thời tránh giả thuyết chắc chắn rằng một chế độ Quốc xã ít tàn bạo hơn sẽ thắng chiến tranh.

Đoàn tàu chở tù binh Liên Xô ngày 23 tháng 9 năm 1941

Đoàn tàu chở tù binh Liên Xô, ngày 23/9/1941. Hồ sơ không xác định địa điểm cụ thể; hình ảnh minh họa hoạt động vận chuyển tù binh, không phải thống kê về cưỡng bức lao động hoặc tử vong.

Bundesarchiv, Bild 183-L20643 / Bauer / CC-BY-SA 3.0 DE; thu nhỏ và chuyển WebP, không tô màu hoặc phục dựng. Bản chuyển đổi cùng giấy phép. · Nguồn: Bundesarchiv, Bild 183-L20643; Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 DE

Những mốc cần đặt cạnh nhau

6/6/1941
Lệnh chính ủy được truyền trong bộ máy chỉ huy Đức.
22/6/1941
Đức xâm lược Liên Xô.
12/1941
Phản công Liên Xô tại Moscow làm thất bại kỳ vọng chiến dịch ngắn.
1/1942
Chính sách đối với tù binh Liên Xô được điều chỉnh phục vụ nhu cầu lao động.
1942
Diệt chủng người Do Thái tiếp tục giữa tình trạng thiếu lao động chiến tranh.

Ý thức hệ xác định mục tiêu trước khi quân đội vượt biên giới

Cuộc xâm lược Liên Xô ngày 22/6/1941 không chỉ hướng tới đánh bại một quân đội để có thỏa thuận thuận lợi hơn. Mục tiêu Quốc xã gắn việc chiếm đất với tổ chức lại dân cư theo thứ bậc chủng tộc. Người Do Thái bị gán cho những âm mưu không có thật; nhiều cộng đồng khác bị coi là đối tượng phải bị trục xuất, bóc lột hoặc tiêu diệt. Những quan niệm ấy không tồn tại bên ngoài kế hoạch quân sự. Chúng định hình đối tượng bị truy đuổi và những phương pháp được cho phép sử dụng.

Lệnh chính ủy ngày 6/6/1941 là bằng chứng cụ thể. Văn bản truyền qua cơ cấu OKW yêu cầu tách các chính ủy khỏi tù binh và giết họ theo những tiêu chí phản pháp luật. Nó sử dụng những cáo buộc ý thức hệ để phủ nhận sự bảo vệ dành cho người bị bắt. Vì vậy, không thể giải thích hành vi tội ác bằng hình ảnh một cuộc chiến thông thường chỉ dần trở nên khốc liệt do tình huống mặt trận. Một số cơ chế hủy diệt đã được chuẩn bị trước cuộc tiến công.

Giá trị của văn kiện là cho thấy ai biến quan niệm thành chỉ thị và phân phối nó bằng đường nào. Nội dung phân biệt khu tác chiến với hậu phương, đồng thời kết nối quân đội với các đơn vị SS. Đây không phải bằng chứng mỗi cá nhân thi hành giống nhau ở mọi nơi, nhưng bác bỏ sự tách biệt tuyệt đối giữa một quân đội thuần chuyên môn và một bộ máy ý thức hệ ở ngoài quân đội. Quyết định chiến tranh đã mang những nhiệm vụ tội ác vào ngay trong cơ cấu chỉ huy.

Đối chiếu tư liệu: [1] [4]

Nhìn đối phương qua thứ bậc chủng tộc làm méo phép tính chiến tranh

Nhà nghiên cứu phải phân biệt việc Đức đánh giá sai một số điều kiện với kết luận rằng không ai biết Liên Xô có lực lượng lớn. Điều nguy hiểm nằm trong cách thông tin được diễn giải. Chủng tộc luận cho phép giới lãnh đạo xem một nhà nước cùng dân cư mà họ khinh miệt là thiếu năng lực chịu đựng, tổ chức và phục hồi. Những thành công đầu tiên trên mặt trận dễ được sử dụng để củng cố khuôn nhận định ấy, thay vì đặt câu hỏi về phần lực lượng đối phương chưa bị đánh bại.

USHMM phân tích sự kết hợp giữa khuôn mẫu chủng tộc với kỳ vọng chiến dịch ngắn. Các lãnh đạo Đức đánh giá thấp khả năng quân sự Liên Xô trong khi những đoàn quân tiến sâu vượt xa đường tiếp tế. Đến cuộc phản công tại Moscow tháng 12/1941, giả định thắng nhanh gặp một đối phương còn khả năng tập trung lực lượng và chiến đấu. Tuy vậy, không nên dùng ý thức hệ như lời giải thích thay cho hậu cần, lựa chọn chiến dịch hoặc hành động của Hồng quân. Các yếu tố đó tương tác và phải được xác định riêng.

Tổn thất chiến lược ở đây không thể chỉ đo bằng số người lãnh đạo ghét một dân tộc khác. Nó nằm trong những quyết định dựa trên nhận định về khả năng đối phương: mức dự trữ cần thiết, độ dài chiến dịch và cơ hội sửa phương án. Khi một khuôn giải thích coi thất bại của đối thủ là gần như tất yếu, cảnh báo mới có thể bị đánh giá nhẹ. Nhưng việc xác định ảnh hưởng ấy vẫn cần gắn với trường hợp và hồ sơ, không suy đoán rằng mọi sai lầm quân sự đều có chung một nguyên nhân tâm lý.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Tù binh Liên Xô: chính sách giết người và sự chuyển hướng bóc lột

Đối xử với tù binh Liên Xô cho thấy sự tàn bạo không phải hậu quả ngẫu nhiên của thiếu lương thực. Những người đã bị tước vũ khí bị giam trong điều kiện thiếu thức ăn, chỗ ở và chăm sóc nghiêm trọng. Tù binh thuộc quyền quản lý của quân đội cũng chịu trách nhiệm từ bộ máy quân sự. Quy mô chết chóc gắn với cách chế độ phân loại họ là những con người có giá trị thấp hơn, không chỉ với sự khó khăn thông thường của một chiến dịch chưa chuẩn bị đủ.

Đầu năm 1942, khi chiến tranh kéo dài và nhu cầu lao động tăng, chính sách có điều chỉnh. Theo USHMM, Hitler cho phép cải thiện đối xử từ tháng 1 để sử dụng tù binh làm lao động. Tuy nhiên, khẩu phần vẫn thấp hơn các nhóm khác, điều kiện bóc lột còn tiếp tục và mức chết vẫn cao. Thay đổi ấy cho thấy có quan hệ giữa nhu cầu sản xuất và chính sách đối với con người, nhưng không chứng minh chế độ đã chuyển sang một lựa chọn nhân đạo.

Từ góc độ chiến lược, nhà nước đã hủy diệt số lượng rất lớn người trước khi quyết định họ cần sức lao động của những người sống sót. Nhưng cách nói chỉ rằng Đức lãng phí nguồn lực sẽ làm mất bản chất của tội ác. Tù binh có quyền được bảo vệ dù họ có thể phục vụ sản xuất hay không. Phân tích sự tự gây hại về kinh tế chỉ bổ sung một hệ quả, không phải lý do nền tảng để lên án việc bỏ đói và giết người. Chế độ không được phép mua tính hợp lệ bằng khả năng khai thác nạn nhân hiệu quả hơn.

Đối chiếu tư liệu: [2] [4]

Từ thái độ chờ đợi tới chống đối: chiếm đóng không tạo một xã hội đứng yên

Phản ứng của dân cư trước quân Đức ban đầu không đồng nhất. Có những người từng chịu đàn áp Stalin nhìn sự thay đổi bằng hi vọng hoặc chờ đợi; những người khác chống xâm lược ngay từ đầu. Không thể gọi toàn bộ một dân tộc là người chào đón rồi quay lưng, cũng không thể gán mọi hành động cộng tác hoặc kháng chiến cho một động cơ. Tình trạng địa phương, kinh nghiệm chiếm đóng và những lựa chọn chính trị tạo ra khác biệt lớn.

DHM nhận định sự tàn bạo và khai thác kinh tế của bên chiếm đóng làm tăng ủng hộ cho du kích. Những vụ cướp nguồn sống, bắt lao động và trừng phạt tập thể không chỉ gây đau khổ trước mắt; chúng còn phá điều kiện mà chính quyền Đức muốn dựa vào để quản lý hậu phương. Một cơ chế dùng bạo lực để tạo an ninh có thể đồng thời tạo thêm người tìm cách chống nó. Đây là quan hệ có bằng chứng, nhưng không có nghĩa mọi cuộc kháng chiến đều bắt đầu chỉ sau một hành vi cụ thể của Đức.

Liên Xô tổ chức và tiếp sức cho chiến tranh du kích; người tại chỗ có khả năng lựa chọn, liên lạc và hành động. Đức còn dùng danh nghĩa chống du kích để thực hiện những cuộc giết dân thường. Vì vậy, không được đọc mọi chiến dịch an ninh như phản ứng tất yếu trước một đe dọa quân sự có thật. Phải kiểm tra ai bị gọi là du kích, bằng chứng nào được đưa ra và hành động nào xảy ra. Chủng tộc luận làm việc gộp cả cộng đồng thành kẻ thù dễ hơn, đồng thời mở rộng tội ác vượt xa bất kỳ mục tiêu an ninh hợp pháp nào.

Đối chiếu tư liệu: [3] [4]

Nhu cầu lao động không tự tạo giới hạn cho diệt chủng

Các bộ phận của kinh tế chiến tranh cần người làm việc, trong khi bộ máy diệt chủng tiếp tục sát hại những người có thể bị họ sử dụng. Sự xung đột không chứng minh một bên tốt còn bên kia xấu. Một người quản lý muốn giữ lao động có thể phản đối thời điểm trục xuất mà vẫn chấp nhận chế độ cưỡng bức, tước quyền và khai thác. Muốn đánh giá một phản đối phải hỏi nó bảo vệ con người tới đâu và bảo vệ vì điều gì.

USHMM chỉ ra việc giết hàng triệu người Do Thái tại Ba Lan bị chiếm đóng năm 1942 vẫn diễn ra giữa tình trạng thiếu lao động nghiêm trọng. Điều ấy bác bỏ cách hiểu rằng chính sách Quốc xã chỉ tối đa hóa lợi ích kinh tế theo nghĩa hẹp. Hủy diệt là mục tiêu mà giới lãnh đạo coi có ý nghĩa tự thân trong thế giới quan của mình. Chỉ nhìn mọi quyết định như thất bại kỹ thuật trong sử dụng lao động sẽ không giải thích được tại sao một số tổn thất kinh tế vẫn được chấp nhận.

Đồng thời, bóc lột và giết người không luôn loại trừ nhau trong hệ thống. Nạn nhân có thể bị dùng lao động rồi bị giết hoặc chết trong điều kiện do người cai trị áp đặt. Sự kéo dài đời sống vì nhu cầu sản xuất không tự xóa cấu trúc tội ác. Điểm cần làm rõ là quan hệ giữa cơ quan chọn người, cơ quan giữ người và cơ quan đòi trục xuất. Những cuộc thương lượng ấy có tác động tới số phận cụ thể, nhưng không biến con người thành một chỉ tiêu kinh tế trung tính.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [4]

Không thể rút ra công thức rằng bớt tàn bạo là chắc chắn thắng

Một giả thuyết phản thực tế thường gặp cho rằng Đức chỉ cần đối xử khác với dân cư miền đông là có thể đánh bại Liên Xô. Giả thuyết ấy có thể gợi câu hỏi về những lựa chọn không được thực hiện, nhưng không có kết quả bảo đảm. Nó phải tính tới mục tiêu lãnh thổ, năng lực quân sự Liên Xô, đường tiếp tế và liên minh đối phương. Không thể giữ nguyên mọi lợi thế của một cuộc xâm lược trong tưởng tượng rồi chỉ bỏ đi những yếu tố mà về thực tế đã gắn với mục tiêu của người phát động.

Cũng không nên dùng hệ quả có hại đối với Đức như lời khẳng định tội ác luôn thất bại ngay về quân sự. Bạo lực có thể tạm thời khuất phục, tước tài sản và cung cấp lao động cho bên gây tội ác. Chính điều đó làm trách nhiệm đáng nghiên cứu: những người thi hành không chỉ làm việc vô ích; họ có thể tạo năng lực chiến tranh bằng hành vi bất hợp pháp. Một đánh giá chính xác phải giữ được lợi ích mà chế độ thu được, tổn thất mà chính sách gây ra và đau khổ không thể quy đổi của nạn nhân.

Kết luận được bằng chứng nâng đỡ là chủng tộc luận làm hỏng nhiều phép tính và lựa chọn của Đức, đồng thời xác định những mục tiêu tội ác mà chế độ tiếp tục theo đuổi bất chấp cái giá. Nó vừa giúp giải thích sự đánh giá thấp đối phương, vừa giúp hiểu tại sao bóc lột cùng hủy diệt có thể đi song song. Những hệ quả chiến lược ấy không thay thế câu hỏi đạo đức và pháp lý. Cuộc chiến hủy diệt phải được nhận diện như cuộc chiến chống con người, trước khi được đưa vào bất kỳ phép tính thắng thua nào.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [4]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Directives for the Treatment of Political Commissars, 6 June 1941 — German Historical Institute, GHDI
  2. Forced Labor: Soviet POWs January 1942 through May 1945 — United States Holocaust Memorial Museum
  3. Der Partisanenkrieg in der Sowjetunion — Deutsches Historisches Museum
  4. Europa unter deutscher Besatzung — Deutsches Historisches Museum