NỘI BỘ ĐỨC QUỐC XÃ · NGHIÊN CỨU 112
Từ chiến tranh thông thường đến chiến tranh hủy diệt: Ai thúc đẩy leo thang?
Chiến tranh hủy diệt của Đức Quốc xã leo thang từ sự kết hợp giữa mục tiêu chủng tộc của Hitler, chuẩn bị của giới quân sự và kinh tế, quyền lực SS–cảnh sát cùng hành động của người thực hiện tại chỗ. Nó không bắt đầu bằng một cuộc chiến vô tội rồi bất ngờ biến chất tại Wannsee. Bạo lực đối với dân cư đã hiện diện ở Ba Lan năm 1939; cuộc xâm lược Liên Xô năm 1941 được chuẩn bị như chiến tranh ý thức hệ. Cần tách những chính sách và nhóm nạn nhân khác nhau, đồng thời thấy cách chúng nối nhau thành quy mô giết người ngày càng lớn.

Tù binh Liên Xô tại Minsk, ngày 2/7/1941. Cảnh giam giữ ban đầu đặt người đọc trước đối tượng chịu chính sách chiến tranh hủy diệt; bức ảnh không tự cho biết số phận cá nhân về sau.
Tác giả/cơ quan: Không rõ tác giả theo hồ sơ Bundesarchiv. Bundesarchiv, Bild 146-1982-077-11 / CC-BY-SA 3.0 DE; thu nhỏ và chuyển WebP, không tô màu hoặc phục dựng. Bản chuyển đổi cùng giấy phép. · Nguồn: Bundesarchiv, Bild 146-1982-077-11; Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 DE
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 1939–1940
- Đàn áp, cướp đoạt và ghetto hóa gây chết người tại Ba Lan bị chiếm đóng.
- 2/5/1941
- Bản ghi nhớ về Barbarossa thừa nhận hậu quả chết đói quy mô lớn của việc lấy nguồn lương thực.
- 6/6/1941
- OKW chuyển mệnh lệnh giết những chính ủy Liên Xô bị bắt.
- 22/6/1941
- Đức xâm lược Liên Xô trong một cuộc chiến ý thức hệ được chuẩn bị trước.
- Cuối 7/1941
- Các đơn vị SS–cảnh sát mở rộng sát hại tới cả cộng đồng Do Thái ở nhiều vùng.
- Thu 1941
- Việc chuẩn bị diệt chủng người Do Thái trên phạm vi châu Âu được mở rộng.
- 1/1942
- Wannsee phối hợp chương trình trong khi sát hại hàng loạt đã diễn ra.
Trước năm 1941 đã có đàn áp và cái chết dưới ách chiếm đóng
Tiêu đề nói tới chuyển biến từ chiến tranh thông thường cần được hiểu thận trọng. Việc quân đội giao chiến theo các chiến dịch không có nghĩa những chính sách đối với dân cư lúc ấy tôn trọng luật chiến tranh. Tại Ba Lan bị chiếm đóng, nhà chức trách Đức cô lập, cướp đoạt và cưỡng bức người Do Thái vào các khu ghetto. Đói khát, bệnh tật và điều kiện khắc nghiệt đã gây chết người trước khi những trung tâm giết người hàng loạt vận hành ở quy mô sau này.
Vì vậy, năm 1941 là một bước tăng mạnh và thay đổi phạm vi, không phải ranh giới giữa một giai đoạn hoàn toàn bình thường với tội ác đầu tiên. Cũng cần giữ khác biệt giữa trấn áp dân cư, cưỡng bức lao động, làm chết đói tù binh và diệt chủng người Do Thái. Chúng có thể được những bộ máy chồng lên nhau thực hiện nhưng không phải một chính sách duy nhất với cùng trình tự quyết định.
Ngày 2/5/1941: cái chết do lấy lương thực đã được tính trước
Một bản ghi nhớ về cuộc họp các quốc vụ khanh ngày 2/5/1941 liên quan Barbarossa cho thấy hậu quả chết đói đã được nhìn thấy trước khi quân Đức vượt biên giới Liên Xô. Văn bản xác định việc tiếp tục chiến tranh gắn với lấy lương thực từ lãnh thổ sẽ chiếm và thừa nhận hàng triệu người có thể chết vì phần cần thiết bị lấy đi. Đây là chứng cứ về sự chấp nhận hậu quả quy mô lớn, không phải chỉ một tai nạn tiếp tế ngoài dự kiến.
Tài liệu cần được đọc theo phạm vi của nó. Một bản ghi nhớ không tự cung cấp danh sách đầy đủ mọi người tham gia hoặc chứng minh mọi mục tiêu sau đó đều được thực hiện nguyên vẹn. Điều nó xác nhận chắc hơn là người lập kế hoạch đã nối nhu cầu của quân đội và nước Đức với việc tước nguồn sống của dân cư khác. Ngôn ngữ kinh tế không làm lựa chọn ấy trở thành một vấn đề kỹ thuật trung tính.
Cũng không thể giải thích mọi cái chết bằng khan hiếm vật chất. Khan hiếm đặt ra quyết định ai được ăn, ai bị loại khỏi phân phối và hậu quả nào được coi là chấp nhận. Khi một bộ máy chuẩn bị khai thác lãnh thổ bằng thứ bậc chủng tộc và mục tiêu chiến tranh, nó đã đưa vào kế hoạch cách phân bổ sự sống còn. Vì vậy, các cơ quan kinh tế không chỉ đứng ngoài nhận thành quả từ quân đội; họ tham gia định hình điều cuộc chiếm đóng sẽ gây ra.
Đối chiếu tư liệu: [2]
Mệnh lệnh ngày 6/6/1941 đưa tội ác vào chuẩn bị quân sự
Mệnh lệnh về chính ủy do OKW chuyển đi ngày 6/6/1941 yêu cầu tách những chính ủy Liên Xô bị bắt và giết họ, phủ nhận sự bảo vệ dành cho tù binh. Bản truyền đạt cho thấy việc phân phối được giới hạn ở cấp chỉ huy cao, với chỉ dẫn thông báo cho cấp dưới bằng miệng. Tài liệu chứng minh một chính sách phạm pháp được chuẩn bị trước cuộc xâm lược, thay vì chỉ hình thành từ hỗn loạn chiến trường sau đó.
Cần phân biệt chính sách với từng cách thực hiện nhưng không dùng khác biệt ấy để xóa vai trò quân đội. Những người lập, chuyển, giải thích và áp dụng mệnh lệnh góp phần biến ý thức hệ thành hành vi có tổ chức. Wehrmacht không chỉ là lực lượng chiến đấu bên cạnh SS. Hồ sơ và nghiên cứu của USHMM cho thấy quân đội tham gia hoặc đồng lõa trong nhiều phần của bạo lực đối với tù binh và dân cư.
Ở đây, mục tiêu an ninh được nêu trong ngôn ngữ mệnh lệnh không hợp thức hóa việc sát hại người bị bắt. Tuyên bố một nhóm là nguy hiểm không làm họ mất nhân tính hoặc các quyền bảo vệ. Phân tích động cơ của người ban hành phải giữ rõ đây là một lựa chọn tội ác. Nếu lặp lại cách gọi kẻ thù của chế độ mà không chỉ ra chức năng biện minh, người viết có thể vô tình biến tuyên truyền thành lời giải thích được chấp nhận.
Hitler giữ vai trò trung tâm, nhưng không tự mình thực hiện mọi bước
Hitler định hình mục tiêu bành trướng và thế giới quan chủng tộc làm nền cho cuộc chiến chống Liên Xô. Vai trò ấy không thể hòa tan vào một bộ máy tự vận hành. Nhưng mục tiêu chỉ trở thành thực tế qua những cơ quan có nhân sự, quyền ra lệnh và khả năng huy động. Bộ chỉ huy quân sự, cơ quan an ninh, bộ máy chiếm đóng và các tổ chức dân sự chuyển định hướng thành kế hoạch, lựa chọn người và hành động cụ thể.
Himmler cùng Heydrich có quyền lực tổ chức SS–cảnh sát và cơ quan an ninh; các cấp chỉ huy nhận nhiệm vụ, diễn giải và mở rộng thực hiện ở nơi họ hoạt động. Việc có sáng kiến cấp dưới không làm trách nhiệm Hitler giảm. Nó cho thấy sự đồng tình, tham vọng và cơ hội hành động của nhiều người đã giúp mục tiêu trung tâm đi xa hơn điều một cá nhân có thể trực tiếp quản lý.
Cũng không thể từ đó kết luận mọi sự kiện đều bắt đầu bằng một lệnh viết duy nhất còn lưu. Những nguồn hiện có cho phép xác định nhiều bước, nhưng việc một ngày quyết định cuối cùng của toàn bộ chương trình diệt chủng có thể được chỉ ra hay không vẫn là vấn đề nghiên cứu. Thận trọng về chuỗi quyết định không phải phủ nhận ý định hoặc tội ác. Nó là cách không thay một quá trình có nhiều tác nhân bằng một chứng từ tưởng tượng.
Mùa hè 1941: lực lượng và phạm vi giết người cùng mở rộng
Einsatzgruppen theo sau quân Đức vào Liên Xô, trực thuộc RSHA và phối hợp với những lãnh đạo SS–cảnh sát tại vùng hoạt động. Họ dựa vào quân đội về tiếp tế và hậu cần. USHMM mô tả ban đầu các vụ bắn tập trung chủ yếu vào đàn ông Do Thái, rồi tới cuối tháng 7/1941, cùng việc triển khai thêm những lực lượng SS và cảnh sát lớn hơn, các cuộc sát hại mở rộng tới cả cộng đồng, gồm phụ nữ và trẻ em.
Sự tăng quy mô không chỉ là đổi một từ trong mệnh lệnh. Muốn tập trung, canh giữ, vận chuyển và giết nhiều người cần lực lượng, địa điểm và phối hợp. Các đơn vị cảnh sát cùng những người địa phương cộng tác có vai trò trong nhiều vụ. Do đó, nếu chỉ gắn toàn bộ bạo lực với bốn Einsatzgruppen, người đọc sẽ bỏ mất mạng lưới thực hiện rộng hơn và những lựa chọn của người tham gia ở từng nơi.
Các vùng không chuyển cùng tốc độ. USHMM nhấn mạnh quyết định của sĩ quan tại chỗ trong quan hệ với sức ép và phần thưởng ý thức hệ từ Berlin. Đây là điểm cần giữ khi phân tích leo thang: trung tâm tạo mục tiêu và môi trường khuyến khích, địa phương có quyền cùng phương tiện làm chúng thành hành động. Không nên gọi đó là tự phát để tách khỏi lãnh đạo, cũng không nên coi mỗi hành động là một bản sao máy móc của lệnh trung ương.
Tù binh Liên Xô: quân đội và cơ quan an ninh cùng tham gia
Tù binh Liên Xô chịu một chính sách khác nhưng có những cơ chế liên quan: thiếu ăn, điều kiện giam giữ thảm khốc, bắn giết và phân loại theo tiêu chí chính trị hoặc chủng tộc. Nghiên cứu của USHMM nhấn mạnh cái chết không thể giải thích chỉ bằng sơ suất hậu cần. Việc không cung cấp đủ điều kiện sống và các chỉ thị sử dụng bạo lực cùng tạo nên quy mô tử vong lớn.
Từ giữa tháng 7/1941, Hermann Reinecke, người phụ trách vấn đề tù binh trong OKW, cho phép lực lượng thuộc RSHA sàng lọc những người bị coi là không thể dung nạp về chính trị hoặc chủng tộc. Người bị tách ra được chuyển sang phía SS và sát hại. Trường hợp này cho thấy ranh giới cơ quan không tạo một ranh giới bảo vệ nạn nhân; việc bàn giao còn có thể nối một bước quản lý quân sự với một bước giết người do cơ quan khác thực hiện.
Không nên đồng nhất chính sách tù binh với toàn bộ Holocaust, dù người Do Thái cũng bị nhắm trong quá trình sàng lọc. Những nhóm nạn nhân có hoàn cảnh pháp lý, mục tiêu truy đuổi và con đường bị sát hại khác nhau. Đặt chúng cạnh nhau giúp hiểu sự hợp tác giữa các bộ máy, còn giữ khác biệt giúp trách nhiệm không bị làm mờ. Một cơ quan không thể nói mình chỉ quản lý danh sách khi biết danh sách ấy phục vụ việc chuyển người tới cái chết.
Từ sát hại từng vùng tới kế hoạch diệt chủng trên toàn châu Âu
Trong mùa thu 1941, khi các vụ giết người ở phía đông đang diễn ra, lãnh đạo Quốc xã mở rộng việc chuẩn bị diệt chủng người Do Thái trên phạm vi châu Âu. Chính sách cấm di cư và các đợt trục xuất từ Đức nối những người ở xa chiến trường vào cùng hướng bạo lực. Cuối năm ấy, phương thức giết bằng khí độc được đưa vào một số cơ sở, gắn với kinh nghiệm từ chương trình sát hại người khuyết tật trước đó.
Hội nghị Wannsee tháng 1/1942 vì vậy không phải nơi Holocaust lần đầu được quyết định hoặc bắt đầu giết người. Vào lúc các quan chức ngồi họp, bạo lực đã chuyển tới diệt chủng ở nhiều nơi. Giá trị của cuộc họp nằm trong phối hợp bộ máy và phạm vi chương trình; dùng nó làm điểm khởi đầu duy nhất sẽ làm những người lập kế hoạch, chỉ huy và sát hại trong năm 1941 biến khỏi quá trình.
Sự mở rộng còn cần đường sắt, cơ quan ngoại giao, chính quyền chiếm đóng và người cộng tác tại những nước khác nhau. Đó không phải bằng chứng mọi tác nhân có động cơ giống nhau. Một người có thể theo ý thức hệ, người khác vì lợi ích hoặc thăng tiến, nhưng sự khác động cơ không xóa việc họ đóng góp phương tiện. Khi kết quả là trục xuất và sát hại, câu hỏi trách nhiệm phải đi theo phần đóng góp thực tế chứ không chỉ theo lời tự nhận.
Có sự lựa chọn ở từng khâu, dù mức tự do không bằng nhau
Lập kế hoạch trước chiến dịch, chuyển mệnh lệnh, quyết định khẩu phần và bàn giao tù binh là những hành động cần người thực hiện. Chúng không tự xảy ra chỉ vì chiến tranh bùng nổ. Nhận diện các khâu ấy giúp bác cách bào chữa rằng mọi hậu quả đều do hoàn cảnh bắt buộc. Hoàn cảnh tạo sức ép, nhưng những chính sách đã được ghi trước hoặc được mở rộng có chủ đích cho thấy con người vẫn lựa chọn cách dùng quyền lực.
Tuy nhiên, không nên trao cho mỗi người một quyền tự do giống nhau. Người ký lệnh, chỉ huy một đơn vị, làm công tác hành chính hoặc bị cưỡng bức có vị trí rất khác. Phân tích lựa chọn phải dựa vào nhiệm vụ, điều người ấy biết và khả năng tác động. Gọi tất cả là một bộ máy không có cá nhân sẽ làm mất trách nhiệm; gọi mọi cá nhân có quyền ngang nhau lại làm mất cấu trúc cưỡng chế.
Câu hỏi có thể làm khác không vì vậy hữu ích nhất khi đặt cụ thể: có thể không ban một lệnh giết người, không góp phương tiện hoặc không mở rộng đối tượng hay không. Không cần chứng minh một người đủ sức dừng toàn bộ cuộc chiến để đánh giá lựa chọn của họ. Một hành động hạn chế có thể không đảo ngược hệ thống mà vẫn có ý nghĩa đối với những người trực tiếp chịu hậu quả.
Leo thang không chỉ đến từ hỗn loạn, mà còn từ sự phối hợp có mục tiêu
Chiến tranh hủy diệt không phải sản phẩm của một lựa chọn giữa Hitler hoặc cấp dưới. Mục tiêu từ lãnh đạo, sự chuẩn bị của các cơ quan và sáng kiến tại chỗ tương tác với nhau. Những người có quyền lực làm điều ác có thể tranh phạm vi công việc mà vẫn phối hợp rất hiệu quả trong một vụ trục xuất hoặc sát hại. Chồng chéo thẩm quyền không tự tạo hàng rào chống diệt chủng.
Trách nhiệm vì thế phải được giữ ở cả mục tiêu lẫn phương tiện. Hitler và giới lãnh đạo không thể trốn sau sáng kiến cấp dưới; cấp dưới không thể trốn sau việc không tự đặt ra toàn bộ chương trình. Đối với người bị cướp đoạt, bỏ đói, trục xuất và sát hại, các chữ ký cùng tuyến bàn giao là những phần của một quá trình thực. Hiểu chúng là cách trả lời ai đã thúc đẩy leo thang mà không làm nạn nhân biến thành dữ kiện phụ trong một cuộc tranh quyền.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Directives for the Treatment of Political Commissars, 6 June 1941 — German Historical Institute / GHDI
- PS-2718 — Memorandum on the Economic Consequences of Barbarossa, 2 May 1941 — Harvard Law School Library Nuremberg Trials Project
- Einsatzgruppen and Other SS and Police Units in the Soviet Union — United States Holocaust Memorial Museum
- The German Military and the Holocaust — United States Holocaust Memorial Museum
- The Treatment of Soviet POWs: Starvation, Disease, and Shootings, June 1941–January 1942 — United States Holocaust Memorial Museum
- How Did the Nazis and Their Collaborators Implement the Holocaust? — United States Holocaust Memorial Museum