BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

NỘI BỘ ĐỨC QUỐC XÃ · NGHIÊN CỨU 099

Reinhard Heydrich và cuộc họp Wannsee: Vai trò trong bộ máy diệt chủng

Tại Wannsee ngày 20 tháng 1 năm 1942, Reinhard Heydrich tìm cách khẳng định quyền điều phối của SS và bảo đảm các bộ cùng tham gia thực hiện việc diệt chủng người Do Thái châu Âu. Cuộc họp không phải thời điểm Holocaust bắt đầu hay nơi lần đầu quyết định giết người. Điều đáng nghiên cứu là cách những người đại diện các cơ quan khác nhau biến một chính sách tội ác thành công việc phối hợp, đồng thời bảo vệ lợi ích và thẩm quyền của chính họ.

Trang đầu biên bản Hội nghị Wannsee tháng 1 năm 1942, bản sao được lưu trong hồ sơ của Martin Luther

Trang đầu biên bản Hội nghị Wannsee tháng 1 năm 1942, bản sao được lưu trong hồ sơ của Martin Luther. Đây là tài liệu hành chính của thủ phạm.

Tác giả/cơ quan: Reichssicherheitshauptamt (RSHA). RSHA / Haus der Wannsee-Konferenz / Wikimedia Commons; thu nhỏ và chuyển WebP, không tô màu hoặc phục dựng; bản chuyển đổi giữ cùng giấy phép khi áp dụng. · Nguồn: Haus der Wannsee-Konferenz · Public domain — official German work (§5 Abs.1 UrhG)

Những mốc cần đặt cạnh nhau

31/7/1941
Göring giao Heydrich chuẩn bị về tổ chức và tài chính; yêu cầu các cơ quan liên quan hợp tác.
Năm 1941
Chính sách diệt chủng leo thang trước cuộc họp Wannsee; thời điểm và các bước quyết định cần phân tích theo từng nguồn.
20/1/1942
Cuộc họp Wannsee phối hợp thực hiện và khẳng định thẩm quyền điều phối của Heydrich.

Một cuộc họp quan trọng không phải điểm bắt đầu Holocaust

Ngày 20 tháng 1 năm 1942, Reinhard Heydrich chủ trì cuộc họp tại Wannsee, Berlin, với đại diện SS, đảng Quốc xã và các bộ của chính phủ. Trọng tâm là phối hợp việc thực hiện một chính sách diệt chủng đã được định hướng ở cấp cao hơn. Cả cơ sở tưởng niệm Nhà Hội nghị Wannsee và USHMM đều nhấn mạnh sự phân biệt này. Người dự không ngồi lại để lần đầu lựa chọn giữa giết hại và không giết hại người Do Thái châu Âu. Vì vậy, gọi hội nghị là nơi khai sinh Holocaust sẽ làm sai trình tự và phạm vi trách nhiệm.

Sự điều chỉnh cách hiểu ấy không làm hội nghị bớt nghiêm trọng. Một chính sách giết người ở quy mô lớn không chỉ cần những người trực tiếp sử dụng vũ khí. Nó còn cần nhận diện người bị bắt, tước quyền, tịch thu tài sản, tổ chức di chuyển và phối hợp các địa bàn. Quyết định ở cấp cao và hành vi thực hiện nằm trong cùng một chuỗi, nhưng không phải một hành động duy nhất. Wannsee có giá trị giải thích vì cho thấy các cơ quan biến mục tiêu tội ác thành công việc liên ngành như thế nào.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Bức thư ngày 31 tháng 7 năm 1941 tạo đòn bẩy thẩm quyền

Văn bản Göring gửi Heydrich ngày 31 tháng 7 năm 1941 yêu cầu chuẩn bị về tổ chức và tài chính cho một giải pháp trên phạm vi ảnh hưởng của Đức ở châu Âu. Nó cũng yêu cầu các cơ quan chính phủ liên quan hợp tác. Bản được lưu trong Nuremberg Trials Project của Harvard cho phép xác định rõ người giao nhiệm vụ, người nhận và ngôn ngữ về thẩm quyền. Đối với Heydrich, một văn bản như vậy có thể được dùng khi đòi những cơ quan khác chia sẻ công việc và thừa nhận vai trò điều phối.

Nhưng cần giữ giới hạn chứng cứ. Bức thư không tự cung cấp cho người nghiên cứu một thời điểm chính xác, duy nhất mà Hitler đã ra mọi quyết định giết người sau này. Không nên biến lời giao chuẩn bị hành chính thành bản ghi đầy đủ của toàn bộ quá trình ra quyết định Holocaust. Điều nó chứng minh mạnh hơn nằm ở quan hệ quyền lực: Heydrich có thể viện dẫn một ủy nhiệm từ cấp rất cao để vượt qua những cuộc mặc cả thông thường. Chính tính cụ thể ấy hữu ích hơn một khẳng định quá rộng mà văn bản không gánh nổi.

Đối chiếu tư liệu: [3]

Heydrich cần sự hợp tác của những người không thuộc RSHA

Những người dự đem theo năng lực của từng cơ quan. Wilhelm Stuckart đại diện Bộ Nội vụ; Erich Neumann đại diện bộ máy Kế hoạch Bốn năm; Josef Bühler đại diện chính quyền Toàn quyền tại phần Ba Lan bị Đức chiếm đóng. Họ không chỉ nghe một thông báo: biên bản ghi những yêu cầu khác nhau về phân loại con người, nhu cầu lao động và thứ tự thực hiện theo địa bàn. Sự khác biệt chức năng giúp giải thích vì sao Heydrich cần một cuộc họp liên ngành, dù RSHA đã nắm lực lượng cảnh sát và bộ máy an ninh.

Từ góc nhìn tổ chức, đây là một bài toán phụ thuộc lẫn nhau. Một cơ quan có thể ra yêu cầu nhưng công việc vẫn chậm nếu nơi khác không cung cấp hồ sơ, không công nhận ưu tiên hoặc diễn giải thẩm quyền theo cách có lợi cho mình. Đưa các bên tới cùng một cuộc họp giúp người chủ trì công bố phạm vi yêu cầu và biến việc hợp tác thành điều được chờ đợi công khai. Phân tích cơ chế ấy giải thích sức mạnh của Heydrich mà không cần dựng hình ảnh một người toàn năng trực tiếp kiểm soát mọi bàn làm việc trên khắp châu Âu.

Đối chiếu tư liệu: [1] [4]

Cạnh tranh thẩm quyền có thể kết thúc bằng hợp tác trong tội ác

Nhà Hội nghị Wannsee đặt cuộc họp trong những tranh chấp năm 1941 giữa các cơ quan về quyền phụ trách chính sách đối với người Do Thái. Điều đó cho thấy nội bộ chế độ có mâu thuẫn, nhưng mâu thuẫn không tự đồng nghĩa với sự phản đối mục tiêu giết hại. Các cơ quan có thể tranh ai chỉ huy, ai chịu chi phí hoặc địa bàn nào được ưu tiên trong khi vẫn chấp nhận chương trình đàn áp. Đây là khác biệt cần giữ khi đọc mọi cuộc đấu đá bên trong một chế độ phạm tội.

Bühler muốn chính sách được thực hiện trước tại Toàn quyền và cam kết bộ máy hành chính hỗ trợ Heydrich. Ông viện dẫn điều kiện vận chuyển và lao động để thúc đẩy việc loại bỏ người Do Thái nhanh hơn. Những lời quy tội nạn nhân về dịch bệnh hay kinh tế trong biên bản là luận điệu của thủ phạm, không phải sự thật được người nghiên cứu chấp nhận. Khác với Neumann muốn giữ tạm những lao động chưa có người thay, Bühler thúc đẩy ưu tiên địa bàn mình. Hai yêu cầu khác hướng này đều nằm bên trong việc tổ chức chính sách tội ác, không tạo thành một cuộc tranh luận có bảo vệ quyền sống của nạn nhân.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [4]

Đọc biên bản: ngôn ngữ hành chính che khuất con người

Biên bản được lưu lại sử dụng những thuật ngữ như di chuyển, phân loại và giải pháp để nói về số phận con người. Bảng thống kê đặt khoảng mười một triệu người Do Thái vào phạm vi dự tính, kể cả tại những nước Đức chưa kiểm soát. Đây là một danh sách mục tiêu do thủ phạm lập, không phải số người đã bị giết tại thời điểm hội nghị hay tổng số nạn nhân thực tế. Chỉ một sự nhầm lẫn về loại con số cũng có thể làm sai toàn bộ cách hiểu về quy mô và diễn biến.

Ngôn ngữ có vẻ bình thường không làm nội dung trở nên vô hại. Một bảng biểu có thể tạo khoảng cách tâm lý giữa người xử lý hồ sơ với gia đình bị bắt, nhưng khoảng cách ấy là điều cần giải thích, không phải lý do để bỏ qua trách nhiệm. Người đọc cần nhìn xuyên qua danh mục để nhận ra rằng các cá nhân đang bị quy về những nhóm mà nhà nước tự nhận quyền định đoạt. Đó không phải một hoạt động thống kê trung tính: việc phân loại được đặt trong một chương trình tước quyền và hủy diệt.

Đối chiếu tư liệu: [4]

Những chi tiết kỹ thuật làm lộ lựa chọn của người tham dự

Neumann nêu rằng người Do Thái làm trong các ngành thiết yếu cho chiến tranh chưa thể bị trục xuất khi chưa có lao động thay thế; Heydrich trả lời các hướng dẫn hiện hành đã tính đến trường hợp ấy. Trao đổi này cho thấy việc bảo vệ một nguồn lao động trước mắt có thể được dung nạp mà không phủ nhận mục tiêu chung. Người bị giữ lại vẫn bị định đoạt theo nhu cầu của nền kinh tế chiến tranh. Sự trì hoãn như vậy khác về bản chất với việc bác bỏ quyền của chế độ trong việc bắt giữ, trục xuất và giết hại.

Stuckart lại tập trung vào những người bị luật chủng tộc gọi là Mischlinge và các cuộc hôn nhân bị chế độ phân loại là hỗn hợp. Ông cho rằng cách xử lý vừa được trình bày tạo quá nhiều việc hành chính và đề nghị triệt sản cưỡng bức. Đây không phải một đề xuất nhân đạo thay thế bạo lực: cưỡng ép tước khả năng sinh sản cũng là xâm phạm thân thể và quyền con người. Đặt Stuckart cạnh Neumann và Bühler cho thấy ba lợi ích cơ quan: đơn giản hóa phân loại pháp lý, duy trì sản xuất và đẩy nhanh thực hiện trên địa bàn. Mỗi lợi ích được thương lượng trong một khuôn khổ đàn áp đã được chấp nhận.

Đối chiếu tư liệu: [4]

Biên bản không phải bản ghi nguyên xi mọi điều đã được nói

Một biên bản hành chính là sản phẩm được soạn để lưu hành trong một hệ thống quyền lực. Nó lựa chọn nội dung, cách diễn đạt và những điều cần được ghi nhận chính thức. Bởi vậy, sự im lặng của văn bản về một chi tiết không tự chứng minh chi tiết ấy không được nhắc tới; ngược lại, người viết lịch sử cũng không được tùy ý điền vào chỗ trống những câu thoại hấp dẫn. Khi không có chứng cứ, điều đúng đắn là xác định giới hạn và so sánh với các nguồn độc lập.

Điều này đặc biệt cần thiết đối với những cảnh dựng lại hội nghị trên phim hoặc trong tiểu thuyết. Các tác phẩm có thể giúp công chúng hình dung không gian quyền lực nhưng không biến lời thoại sáng tạo thành lời chứng. Trong bài nghiên cứu, ngày tháng, thành phần và nội dung được ghi phải tách khỏi suy luận về động cơ, cũng như khỏi giả thuyết người tham dự đã nghĩ gì riêng tư. Sự thận trọng không làm mờ bản chất diệt chủng; nó giữ kết luận dựa trên điều có thể kiểm tra, thay vì dựa vào sức thuyết phục của một cảnh kể.

Đối chiếu tư liệu: [1] [4]

Vì sao phối hợp hành chính là một vấn đề trách nhiệm?

Khi nhiều cơ quan cùng tham gia, mỗi người có thể nói mình chỉ phụ trách một phần. Nhưng chính việc nối những phần riêng mới cho phép chương trình mở rộng. Người giữ hồ sơ không nhất thiết có cùng hành vi với người chỉ huy đơn vị sát hại; sự khác nhau ấy cần được phân biệt. Tuy nhiên, khoảng cách với nơi giết người không đủ chứng minh không biết hoặc không góp phần. Phân tích trách nhiệm phải xét thẩm quyền, kiến thức và hành động cụ thể trong chuỗi công việc.

Heydrich giữ vai trò đặc biệt vì triệu tập, khẳng định quyền điều phối và tìm sự hỗ trợ từ các đầu mối nhà nước. Vai trò đó cần đặt bên cạnh cấp lãnh đạo đã xác định chính sách, cơ quan thực hiện và những người góp phương tiện. Nó không thay thế mọi nguyên nhân của Holocaust bằng một cuộc họp hay một cá nhân. Trái lại, hội nghị giúp nhìn thấy vì sao tội ác ở quy mô lớn đòi hỏi nhiều lựa chọn nối tiếp nhau. Gọi những lựa chọn ấy là hành chính không làm chúng mất nội dung chính trị và hậu quả đối với nạn nhân.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3]

Wannsee cho thấy một quyết định được biến thành năng lực thực hiện

Ý nghĩa nổi bật của Wannsee nằm ở bước chuyển từ mục tiêu cấp cao sang sự phối hợp giữa những cơ quan có khả năng làm mục tiêu ấy thành hiện thực. Cuộc họp không phát minh toàn bộ bộ máy, không khởi đầu mọi hành vi giết hại và không giải quyết xong mọi tranh chấp. Nó tạo một diễn đàn để quyền điều phối được công bố và sự hợp tác được xác nhận. Hiểu đúng vị trí ấy giúp tránh cả sự phóng đại mang tính biểu tượng lẫn việc hạ thấp hội nghị thành một thủ tục thông thường.

Câu hỏi cuối cùng vì vậy không chỉ là ai ngồi đầu bàn. Cần hỏi những quyền hạn nào được huy động, các cơ quan mang tới năng lực gì và tại sao những người có chức trách lại sẵn sàng sử dụng chúng phục vụ diệt chủng. Khi đọc như vậy, ta thấy rõ hơn bản chất của quyền lực trong chế độ Quốc xã: bạo lực trực tiếp được nâng đỡ bởi luật lệ phân biệt chủng tộc, hồ sơ, ngoại giao và quản trị. Những phương tiện vốn có thể phục vụ xã hội đã được các cá nhân và cơ quan lựa chọn đưa vào một chương trình hủy diệt con người.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [4]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. The Meeting on January 20, 1942: The Wannsee Conference — Memorial and Educational Site House of the Wannsee Conference
  2. Wannsee Conference, January 20, 1942 — United States Holocaust Memorial Museum
  3. Göring to Heydrich: Instructions on organizational and financial preparations, July 31, 1941, PS-710 — Harvard Law School Library, Nuremberg Trials Project; văn bản đương thời
  4. Protocol of the Wannsee Conference, January 20, 1942: English translation, 2020 — Memorial and Educational Site House of the Wannsee Conference; bản dịch biên bản đương thời