BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

NỘI BỘ ĐỨC QUỐC XÃ · NGHIÊN CỨU 086

Heydrich: Vì sao một nhân vật tình báo trở nên đáng sợ?

Heydrich trở nên đặc biệt nguy hiểm vì không chỉ thu thập thông tin. Ông đứng ở điểm nối giữa việc định nghĩa kẻ thù, quyền cảnh sát và khả năng điều phối nhiều cơ quan tham gia đàn áp. Sự bảo trợ của Himmler và Hitler giúp các chức trách ấy mở rộng, trong khi năng lực tổ chức biến ý thức hệ thành hồ sơ, mệnh lệnh và hành động giết người. Hiểu quyền lực này không cần những giai thoại về một người biết mọi bí mật; cần theo dõi các bước mà tình báo của đảng được nối với công cụ cưỡng chế nhà nước.

Reinhard Heydrich trong quân phục SS-Gruppenführer, khoảng năm 1940–1941 theo mô tả lưu trữ.

Reinhard Heydrich trong quân phục SS-Gruppenführer, khoảng năm 1940–1941 theo mô tả lưu trữ.

Tác giả/cơ quan: Heinrich Hoffmann. Bundesarchiv, Bild 146-1969-054-16 / Hoffmann, Heinrich / CC-BY-SA; chuyển sang WebP và thu nhỏ, không thay đổi nội dung. · Nguồn: Bundesarchiv · CC BY-SA 3.0 Germany

Những mốc cần đặt cạnh nhau

1931
Heydrich xây dựng SD dưới sự bảo trợ của Himmler.
1933
Tham gia hệ thống cảnh sát chính trị tại Bavaria.
1936
Lãnh đạo SiPo, đồng thời tiếp tục lãnh đạo SD.
27/9/1939
RSHA được lập dưới quyền Heydrich.
31/7/1941
Göring giao chuẩn bị và yêu cầu các cơ quan liên quan hợp tác.
20/1/1942
Chủ trì hội nghị Wannsee.

Từ một yêu cầu tình báo đến một tổ chức có công dụng chính trị

Năm 1931, Himmler đưa Reinhard Heydrich vào SS và giao việc xây dựng một cơ quan tình báo. SD hình thành trong một tổ chức đảng, không phải ban đầu như cơ quan nhà nước có quyền bắt người trên toàn nước Đức. Nhiệm vụ nhận diện đối thủ và những người bị nghi không đáng tin giúp SS cung cấp một loại dịch vụ khác với lực lượng chuyên phô diễn bạo lực đường phố.

Công dụng chính trị nằm ở việc định hướng sự chú ý. Một phong trào có nhiều phe và nỗi sợ bị thâm nhập cần người nói ai nguy hiểm, ai đáng theo dõi và những hiện tượng nào báo hiệu chống đối. Người thu thập có thể làm cấp trên nhìn thế giới qua các nhóm mục tiêu đã chọn. Tuy nhiên, hồ sơ được lập nhiều không chứng minh cách phân loại ấy đúng. Tư tưởng bài Do Thái và chủng tộc luận làm méo ngay câu hỏi mà bộ máy muốn trả lời.

Mối quan hệ Himmler–Heydrich là một sự phân công quyền lực. Himmler có địa vị lãnh đạo SS và đường tiếp cận Hitler; Heydrich phát triển mạng lưới cùng những công việc chuyên trách. Sự thành công của cấp dưới làm cấp trên có thêm công cụ xin nhiệm vụ, còn nhiệm vụ mới giúp cấp dưới tăng tổ chức. Không bên nào cần tự làm mọi việc để cùng mở rộng khả năng đàn áp.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Năm 1933–1936: thông tin gặp quyền bắt giữ

Sau khi Quốc xã lên cầm quyền, Himmler tiếp nhận những vị trí trong hệ thống cảnh sát và đưa Heydrich vào các đầu mối quan trọng. Năm 1933 tại Bavaria, Heydrich làm việc trong quá trình xây dựng cảnh sát chính trị dưới Himmler. Từ đây, thông tin của tổ chức đảng có thể gặp một cơ quan nhà nước đủ thẩm quyền biến nghi ngờ thành điều tra và giam giữ.

Năm 1936, sau khi Himmler được bổ nhiệm đứng đầu cảnh sát Đức, Heydrich lãnh đạo Cảnh sát An ninh, tức SiPo, gồm Gestapo và Kripo. Ông đồng thời vẫn đứng đầu SD. Chữ đồng thời quan trọng: những bộ phận chưa phải một tên gọi duy nhất, nhưng cùng có một người lãnh đạo có thể phối hợp ưu tiên. Việc kết hợp ý thức hệ với kỹ năng cảnh sát tạo ra năng lực khác hẳn một nhóm chỉ ghi nhận dư luận.

Những người bị nhắm tới không có điều kiện chất vấn cách hồ sơ mô tả mình như trong một trật tự bảo vệ bình đẳng. Khi nhãn nguy hiểm được gắn với nguồn gốc hoặc quan hệ chính trị, người bị gọi tên có thể chịu cưỡng chế vì thuộc một nhóm, không phải một hành vi đã được kiểm tra công bằng. Đây là nội dung khiến quyền thông tin đáng sợ: nó đi vào một chuỗi thực thi đã mất những giới hạn cần bảo vệ con người.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

RSHA năm 1939: tập trung quyền lực mà không xóa mọi cạnh tranh

Ngày 27 tháng 9 năm 1939, Himmler thành lập RSHA dưới quyền Heydrich, tập hợp Cảnh sát An ninh và SD trong một cơ cấu chung. Chiến tranh vừa bắt đầu tạo những không gian hoạt động mới, đặc biệt ở vùng chiếm đóng. Sự hợp nhất ở trung tâm giúp một lãnh đạo có thể kết nối thông tin, nhân sự cảnh sát và những yêu cầu chính trị trong cùng một chương trình.

Tuy nhiên, cơ cấu chung không biến mọi người thành một đội ngũ hoàn toàn thống nhất. Nguồn gốc nghề nghiệp, quyền lợi và thói quen của các bộ phận khác nhau. DHM nhấn mạnh cạnh tranh giữa SD và cảnh sát an ninh vẫn tồn tại. Những người cùng phục vụ một chế độ có thể tranh ai phụ trách một nhóm mục tiêu hoặc ai được báo cáo thành tích lên trên.

Cạnh tranh không nhất thiết ngăn tội ác. Trong một hệ thống thưởng sự tận tụy với ý thức hệ, cơ quan có thể giành ảnh hưởng bằng cách đưa ra biện pháp cực đoan hơn. Nhưng không nên biến nhận định này thành một quy luật giải thích tất cả, hoặc nói chính sách tự phát đến mức lãnh đạo không có trách nhiệm. Hitler đặt định hướng, Himmler giao quyền và Heydrich tổ chức những năng lực cụ thể. Các động lực bên dưới vận hành trong môi trường do những lựa chọn ấy tạo ra.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Thư ngày 31 tháng 7 năm 1941 cho thấy quyền vượt ranh giới cơ quan

Göring gửi Heydrich văn bản yêu cầu chuẩn bị về tổ chức, tài chính và vật chất cho một giải pháp trên phạm vi ảnh hưởng của Đức ở châu Âu. Tài liệu 710-PS tại Harvard còn yêu cầu những cơ quan chính phủ liên quan phải hợp tác. Đây là bằng chứng đặc biệt rõ về thẩm quyền điều phối: Heydrich không chỉ phải làm một báo cáo nội bộ mà được cung cấp căn cứ để yêu cầu những bộ khác tham gia.

Một cơ quan cảnh sát có thể bắt giữ nhưng vẫn cần hồ sơ, vận chuyển, quan hệ với chính quyền bên ngoài và những quyết định về phân loại. Người có ủy quyền liên ngành có thể nối những năng lực đó. Đối với đối thủ trong bộ máy, từ chối không còn chỉ là tranh luận với một cấp trưởng cảnh sát; họ phải đối diện một yêu cầu được bảo chứng từ tầng lãnh đạo cao hơn.

Nhưng bức thư không phải bản ghi đầy đủ về mọi quyết định diệt chủng. Không thể lấy ngày trên thư làm thời điểm duy nhất khởi đầu Holocaust, hay suy rằng trước đó chưa có giết người hàng loạt. Những thuật ngữ hành chính cần đọc trong quá trình cực đoan hóa đã diễn ra. Giá trị của văn bản nằm ở việc xác nhận người được giao chuẩn bị và cơ chế buộc các cơ quan cùng làm, không phải cung cấp một câu trả lời đơn giản cho toàn bộ lịch sử chính sách diệt chủng.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3]

Một người ở nhiều đầu mối có thể mở rộng phạm vi can thiệp

Năm 1941, Heydrich còn đảm nhiệm việc điều hành tại Vùng bảo hộ Bohemia và Moravia trong khi vẫn lãnh đạo RSHA. Vị trí lãnh thổ bổ sung một phạm vi quyền lực khác với bộ máy trung tâm ở Berlin. Những thông tin về xã hội và các phương tiện cảnh sát có thể được đưa vào công việc cai trị trực tiếp, nơi người bị trị phải sống với những quyết định về kiểm soát, bắt giữ và đàn áp.

Việc mang nhiều chức trách không có nghĩa ông đứng ngoài hệ thống. Heydrich vẫn cần sự ủy nhiệm của Hitler và sự bảo trợ từ Himmler; các cơ quan hành chính cùng lực lượng địa phương vẫn phải làm công việc thực thi. Đó là một cấu trúc quyền lực lớn nhưng phụ thuộc. Người giữ vị trí then chốt có thể mở rộng ảnh hưởng bằng cách làm mình hữu ích cho mục tiêu của chế độ, thay vì tạo một nguồn chính đáng riêng có thể cạnh tranh công khai với Hitler.

Cần tránh chuyển câu chuyện thành cuộc thi ai xảo quyệt hơn. Quyền phân loại và tổ chức có hậu quả với người thật: những cộng đồng bị theo dõi, người bị tước quyền và các nhóm trở thành đối tượng của chính sách giết hại. Những lời mô tả về năng lực chỉ có ý nghĩa nghiên cứu khi được đặt cạnh nội dung mà năng lực ấy phục vụ. Hiệu quả hành chính không phải thước đo đạo đức của một người.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Wannsee thể hiện vai trò điều phối, không tạo ra quyền lực từ con số không

Ngày 20 tháng 1 năm 1942, Heydrich chủ trì cuộc họp Wannsee với đại diện nhiều bộ và cơ quan. Cuộc họp cho thấy ông muốn khẳng định vị trí trong việc phối hợp chính sách đối với người Do Thái châu Âu. Nhưng vị thế đó không xuất hiện chỉ vì ngồi đầu bàn. Nó đã được tạo bằng các chức trách cảnh sát, RSHA và văn bản ủy nhiệm trước đó.

Ở góc độ quyền lực, điều đáng chú ý là khả năng buộc những chuyên môn khác nhau nhìn một chương trình tội ác như công việc chung. Cơ quan ngoại giao, nội vụ hoặc chính quyền chiếm đóng có những quyền riêng; sự tham gia của họ làm chương trình vượt quá năng lực cảnh sát đơn lẻ. Phân tích này không biến người dự thành những mắt xích vô ý thức. Cần hỏi họ mang tới yêu cầu gì và đã lựa chọn hợp tác theo cách nào.

Bài về Wannsee cần đi sâu biên bản và trách nhiệm từng đại diện; ở đây chỉ cần giữ vai trò của sự kiện trong quá trình tích lũy quyền lực. Nó là bằng chứng rằng Heydrich có thể huy động một bàn phối hợp rộng. Nó không chứng minh mọi tranh chấp đã chấm dứt hoặc mọi bước thực hiện sau đó do ông trực tiếp điều khiển. Sức mạnh lớn vẫn phải được phân biệt với sự toàn năng.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3]

Vì sao không cần một huyền thoại bí mật để hiểu nỗi sợ?

Những câu chuyện rằng Heydrich giữ bí mật đủ khống chế tất cả lãnh đạo có sức hấp dẫn, nhưng không nên thay thế chứng cứ bằng một hình ảnh tiểu thuyết. Các nguồn ở đây đã cho một cơ chế chắc hơn: tổ chức tình báo xác định mục tiêu, cơ quan cảnh sát có công cụ cưỡng chế và một lãnh đạo có ủy quyền nối nhiều bộ phận vào chính sách chung. Mỗi bước có ngày tháng cùng văn bản có thể kiểm tra.

Cơ chế ấy còn tránh hai sai lầm về trách nhiệm. Một là gom mọi tội ác vào một nhân vật đáng sợ, khiến những cơ quan hợp tác đứng ngoài câu chuyện. Hai là nói hệ thống quá phức tạp nên không ai thực sự quyết định. Trên thực tế, quyền lực có thể vừa được tập trung ở những vị trí then chốt vừa được thực hiện chủ động bởi nhiều người phía dưới.

Heydrich nguy hiểm không phải vì tài năng đứng ngoài chính trị, mà vì kỹ năng tổ chức, tư tưởng cực đoan và quyền nhà nước được kết hợp. Khi hỏi ai có thể định nghĩa kẻ thù, ai có quyền bắt người và ai buộc được các cơ quan khác tham gia, người đọc thấy rõ nguồn gốc thực tế của nỗi sợ. Những câu hỏi đó giúp lịch sử vượt khỏi chân dung một cá nhân mà vẫn giữ trách nhiệm cá nhân ở đúng vị trí.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Reinhard Heydrich: In Depth — United States Holocaust Memorial Museum
  2. Das Reichssicherheitshauptamt (RSHA) — Deutsches Historisches Museum
  3. Göring to Heydrich, 31 July 1941, Document 710-PS — Harvard Law School Library, Nuremberg Trials Project