BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

NỘI BỘ ĐỨC QUỐC XÃ · NGHIÊN CỨU 087

Gestapo và SD khác nhau ở nhiệm vụ và quyền hạn nào?

Gestapo là cảnh sát chính trị của nhà nước, có quyền điều tra, bắt giữ và đưa người vào giam giữ ngoài thủ tục xét xử thông thường; SD là cơ quan tình báo của SS và đảng Quốc xã, chuyên thu thập, phân loại và diễn giải thông tin về những người bị coi là kẻ thù. Nhưng phân biệt chức năng không có nghĩa hai tổ chức hoạt động tách biệt hoặc SD chỉ làm giấy tờ vô hại. Chúng được nối bằng lãnh đạo chung, rồi tập hợp trong RSHA; nhân sự và hoạt động đan xen, đặc biệt trong chiến tranh và Holocaust.

Trụ sở Gestapo tại số 8 Prinz-Albrecht-Straße ở Berlin năm 1933

Tòa nhà tại số 8 Prinz-Albrecht-Straße, Berlin, trụ sở Gestapo, năm 1933. RSHA chỉ được thành lập năm 1939; không dùng cách gọi trong chú thích lưu trữ cũ để suy ra RSHA đã tồn tại năm 1933.

Bundesarchiv, Bild 183-R97512 / tác giả không xác định / CC BY-SA 3.0 DE. Đổi kích thước và định dạng WebP; bản lưu trữ đã được cắt từ năm 2009. · Nguồn: Bundesarchiv qua Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 DE

Những mốc cần đặt cạnh nhau

1931
Himmler lập SD trong SS và giao Heydrich phụ trách.
1936
Gestapo và Kripo được tập hợp thành SiPo; Heydrich kiêm lãnh đạo SiPo và SD.
27/9/1939
RSHA được thành lập, tập hợp Cảnh sát An ninh và SD.
3/1941
Sơ đồ RSHA phân biệt các cơ quan Gestapo, Kripo, SD trong nước, đối ngoại và nghiên cứu ý thức hệ.

Hai xuất phát điểm: cảnh sát nhà nước và tình báo của một phong trào

SD, viết đầy đủ là Sicherheitsdienst, được Heinrich Himmler lập trong SS năm 1931 và giao Reinhard Heydrich điều hành. Ban đầu tổ chức thu thập thông tin về đối thủ của Quốc xã, kể cả đối thủ bên trong phong trào và những người bị nghi là gián điệp trà trộn. Nguồn gốc ấy giúp giải thích điều SD mang vào nhà nước sau năm 1933: một cách nhìn chính trị có sẵn về ai nguy hiểm và những mạng lưới thông tin phục vụ quyền lực của đảng.

Gestapo, viết tắt từ Geheime Staatspolizei, phát triển từ quá trình Quốc xã kiểm soát và tập trung các lực lượng cảnh sát chính trị vốn có ở các bang Đức. Không phải mọi nhân viên đều là người mới từ đảng tràn vào; nhiều người có kinh nghiệm điều tra và hành chính từ trước. Sự chuyển đổi vì vậy kết hợp năng lực nghề nghiệp cũ với mục tiêu độc tài mới. Hỏi tổ chức thuộc đảng hay nhà nước giúp xác định nguồn thẩm quyền, nhưng chưa đủ để biết ai làm gì trong một vụ đàn áp.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [4]

Gestapo: biến nghi ngờ chính trị thành quyền cưỡng chế

Nhiệm vụ cảnh sát chính trị cho Gestapo khả năng mở điều tra, khám xét, giám sát và bắt giữ. Dưới chế độ Quốc xã, những đối tượng bị coi là đe dọa không chỉ gồm người thực hiện một hành vi có thể chứng minh. Tư tưởng, quan hệ tổ chức hoặc nguồn gốc bị chế độ gán là chủng tộc cũng có thể khiến con người trở thành mục tiêu. Kỹ năng điều tra không nằm ngoài ý thức hệ khi chính định nghĩa về tội lỗi và nguy hiểm đã bị chính quyền thay đổi.

Một công cụ quan trọng là Schutzhaft, thường được dịch là giam giữ bảo hộ. Cách gọi che khuất bản chất: người bị giữ có thể bị đưa vào trại tập trung mà không được hưởng những bảo đảm xét xử thông thường. Gestapo còn dùng công cụ ấy để vô hiệu hóa kết quả mà họ coi là quá nhẹ từ tòa án. Tuy nhiên, quyền quyết định đưa người vào trại không đồng nghĩa Gestapo trực tiếp quản trị toàn bộ hệ thống trại. Phân biệt quyết định giam giữ với quản lý nơi giam giúp theo đúng chuỗi trách nhiệm, thay vì gom mọi cơ quan vào một cái tên.

Đối chiếu tư liệu: [1] [4]

SD: quyền lực bắt đầu từ việc định nghĩa kẻ thù

Trong nước Đức trước chiến tranh, SD không có thẩm quyền bắt giữ thông thường như cơ quan cảnh sát nhà nước. Theo cách phân công được mong muốn, SD xác định những nhóm và hiện tượng nguy hiểm, còn cảnh sát an ninh thực hiện biện pháp cưỡng chế. Nhưng quyền tạo ra cách phân loại không phải một vai trò thứ yếu. Khi thông tin được tổ chức quanh các giả định bài Do Thái và chống đối chính trị, bản báo cáo có thể góp phần biến một tập thể thành đối tượng cần bị kiểm soát hoặc loại bỏ.

SD cũng theo dõi xã hội rộng hơn. Trong chiến tranh, bộ phận trong nước tổng hợp báo cáo tâm trạng dân chúng, như phản ứng trước tổn thất hoặc ý kiến về lãnh đạo. Bộ phận đối ngoại xây dựng mạng lưới ngoài biên giới và có thể cạnh tranh với những cơ quan khác. Vì vậy, nói Gestapo làm trong nước, SD chỉ làm ngoài nước là sai. Sự phân biệt đáng tin nằm ở nguồn gốc tổ chức, chức năng chủ yếu và quyền cưỡng chế, chứ không phải một đường biên trong nước và nước ngoài được vẽ gọn trên bản đồ.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3] [4]

Himmler và Heydrich nối các cơ quan mà không lập tức xóa khác biệt

Ngày 17/6/1936, Hitler bổ nhiệm Himmler làm người đứng đầu cảnh sát Đức trong Bộ Nội vụ. Ông đồng thời vẫn lãnh đạo SS, một tổ chức của đảng. Sắc lệnh và phần dẫn sử học do GHDI công bố cho thấy khoảng cách giữa quan hệ hành chính trên giấy với quyền tự chủ thực tế của Himmler. Một người nắm hai loại chức vụ tạo được chiếc cầu mà một sơ đồ chỉ gồm các bộ nhà nước không thể diễn tả đầy đủ.

Trong quá trình tổ chức lại năm ấy, Gestapo và Kripo được tập hợp thành Sicherheitspolizei, thường viết là SiPo, tức Cảnh sát An ninh. Heydrich lãnh đạo SiPo đồng thời lãnh đạo SD. Cần đọc đúng chữ đồng thời: SiPo gồm Gestapo và Kripo, không phải một tên khác của SD. Việc cùng báo cáo lên một người làm thông tin và cưỡng chế dễ kết hợp hơn, nhưng không khiến nguồn gốc, chức năng và văn hóa nghề nghiệp của các bộ phận lập tức giống nhau. Sự hợp tác còn có cạnh tranh và chồng lấn, đòi hỏi những cơ chế phối hợp tiếp theo.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [4] [5]

RSHA là cơ quan chung, không phải tên mới để gọi riêng Gestapo

Ngày 27/9/1939, Himmler lập Reichssicherheitshauptamt, viết tắt RSHA, tức Tổng cục An ninh Đế chế. Cơ quan này chính thức tập hợp Cảnh sát An ninh với SD dưới sự lãnh đạo của Heydrich. USHMM nhấn mạnh mục tiêu phối hợp năng lực hành chính và cảnh sát với sự tận tụy ý thức hệ. Tuy nhiên, tham vọng hợp nhất không tạo ra một bộ máy hoàn toàn trơn tru. Nhân sự chuyển đổi, kiêm nhiệm và những quan hệ cũ tiếp tục làm ranh giới khó xác định.

Cấu trúc cũng thay đổi theo thời gian. Trong sơ đồ tháng 3/1941 do USHMM trình bày, Amt IV là Gestapo, Amt V là Kripo; Amt III phụ trách SD trong nước, Amt VI phụ trách tình báo đối ngoại, còn Amt VII nghiên cứu và đánh giá ý thức hệ. Hai cơ quan đầu phụ trách nhân sự cùng tổ chức, hành chính và pháp lý. Gắn sơ đồ với thời điểm cụ thể tránh việc áp một cấu trúc bất biến lên toàn bộ giai đoạn 1939–1945. Heinrich Müller đứng đầu Gestapo từ năm 1939, trong khi Heydrich lãnh đạo RSHA: hai chức danh ở hai cấp khác nhau.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3] [4]

Kripo và Orpo: hai cái tên cần giữ ngoài sự nhập nhằng

Kripo là cảnh sát hình sự, nằm cùng Gestapo trong SiPo và sau đó là Amt V của RSHA. Phân công hình sự và chính trị không khiến Kripo trở thành cơ quan trung lập bên ngoài chính sách Quốc xã. Những định nghĩa về hành vi nguy hiểm và nhóm người không được xã hội chấp nhận đã bị ý thức hệ chủng tộc làm biến dạng. Cách phân biệt theo nhiệm vụ chỉ có ích khi không bị chuyển thành một thang đo đạo đức: hình sự không tự có nghĩa ít liên quan đàn áp.

Orpo, Ordnungspolizei, là Cảnh sát Trật tự có quân phục, khác với SiPo và SD trong cách tổ chức. Không nên thấy một cảnh sát Đức có súng trong vùng chiếm đóng rồi mặc nhiên gọi là Gestapo hoặc SD. Các lực lượng cảnh sát khác cũng tham gia tội ác Holocaust; sự nổi tiếng của Gestapo có thể vô tình che khuất điều đó. Muốn xác định trách nhiệm trong một sự kiện cần tìm đơn vị, người chỉ huy, nhiệm vụ và văn bản liên quan. Một tên gọi bao trùm tạo cảm giác dễ hiểu nhưng làm mất khả năng trả lời những câu hỏi cụ thể ấy.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [4]

Hợp tác trong tội ác làm ranh giới chức năng mờ đi thế nào?

Ngay trước chiến tranh, SD đã không chỉ quan sát từ xa. USHMM mô tả việc tổ chức góp phần lập danh sách và tham gia cuộc thanh trừng năm 1934. Trong chiến tranh, các đơn vị gồm nhân sự Cảnh sát An ninh và SD, đặc biệt Einsatzgruppen, tham gia sát hại hàng loạt. Đây là lý do mệnh đề SD không có quyền bắt giữ thông thường trong nước trước chiến tranh không thể bị kéo dài thành SD không tham gia bắt người hoặc giết người ở bất cứ đâu, bất cứ lúc nào.

Phán quyết Nuremberg xem xét Gestapo và SD trong mối quan hệ hoạt động rất gần nhau, đồng thời mô tả nguồn gốc và các bộ phận của chúng. Việc hai tổ chức được xét cùng không chứng minh chúng vốn là một cơ quan duy nhất; nó phản ánh sự phối hợp trong những chương trình tội phạm. Một bộ phận cung cấp cách xác định mục tiêu, bộ phận khác điều tra hoặc bắt giữ, người khác điều phối trục xuất. Sự phân công có thể làm công việc đi qua nhiều bàn giấy mà không làm tác động đối với nạn nhân bớt trực tiếp.

Cũng cần phân biệt phán quyết về tính chất tội phạm của những nhóm được xác định với kết luận mọi người mang một nhãn tổ chức đều tự động có trách nhiệm pháp lý giống nhau. Tòa nêu phạm vi chức vụ, sự hiểu biết và tham gia, cùng các giới hạn cần thiết. Đọc đúng điều ấy không làm nhẹ tội ác của bộ máy. Nó giữ phương pháp quy trách nhiệm dựa trên việc một người biết gì và làm gì, thay vì để cả sự kết tội lẫn lời bào chữa chỉ dựa vào một chữ viết tắt.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [4]

Sức mạnh thực tế nằm trong chuỗi nối thông tin với cưỡng chế

Gestapo không hiện diện toàn năng trong mọi ngôi nhà. USHMM lưu ý nhân lực có giới hạn và những lời tố cáo từ xã hội giữ vai trò quan trọng trong việc mở điều tra. Một người hàng xóm, đồng nghiệp hay cơ quan khác có thể cung cấp đầu mối; cảnh sát lựa chọn cách xử lý. Điều này không làm bộ máy bớt đáng sợ. Nó cho thấy sức mạnh của nó còn dựa vào cách thông tin đi vào hệ thống, nỗi sợ bị báo cáo và sự tham gia chủ động của những người ngoài biên chế.

SD và Gestapo có điểm giao nhau vì cả hai đều thu thập thông tin, chứ không phải một bên biết tất cả còn bên kia chỉ biết bắt. Đặc điểm của chế độ là biến sự giao nhau ấy thành khả năng tăng đàn áp: dữ liệu được diễn giải theo ý thức hệ rồi kết nối với công cụ cảnh sát đã mất những giới hạn bảo vệ con người. Trong quá trình đó vẫn có tranh quyền và sai lệch, nhưng sự không hoàn hảo về phối hợp không ngăn được các cơ quan gây hậu quả thảm khốc.

Vì vậy, câu trả lời đầy đủ phải giữ hai vế: Gestapo và SD khác nhau về nguồn thẩm quyền cùng nhiệm vụ chủ yếu; chúng đồng thời hợp tác, chuyển nhân sự và hòa vào những cơ chế tội ác chung. Khi đọc một hồ sơ, cần hỏi nó thuộc năm nào, lãnh thổ nào, đơn vị nào và bước nào trong chuỗi hành động. Cách đọc ấy giúp hiểu quyền lực thực tế chính xác hơn một sơ đồ các tên cơ quan, và ngăn sự phân công hành chính trở thành nơi người tham gia trốn tránh trách nhiệm.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [4]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. The Gestapo: Overview — United States Holocaust Memorial Museum
  2. The Sicherheitsdienst (SD) — United States Holocaust Memorial Museum
  3. The Reich Security Main Office (RSHA) — United States Holocaust Memorial Museum
  4. International Military Tribunal: Judgment on the Accused Organizations — Gestapo and SD — Yale Law School, Avalon Project
  5. Decree instituting a Chief of German Police and appointing Himmler (17 June 1936) — German Historical Institute, German History in Documents and Images