BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

NỘI BỘ ĐỨC QUỐC XÃ · NGHIÊN CỨU 081

Himmler xây dựng quyền lực SS bên cạnh quân đội Đức như thế nào?

Himmler không xây quyền lực bằng cách lập tức thay thế quân đội Đức. Ông gom những công cụ mà quân đội không độc quyền kiểm soát: tình báo chính trị, cảnh sát, trại tập trung và một tổ chức đảng trung thành với Hitler. Sau đó, các lực lượng SS vũ trang và những nhiệm vụ trong chiến tranh mở rộng phạm vi của ông. Sức mạnh ấy đến từ việc nối nhiều chức vụ vào cùng một người, dựa vào sự bảo trợ của Hitler và biến ý thức hệ chủng tộc thành hoạt động hành chính, đàn áp cùng giết người có tổ chức.

Heinrich Himmler trong ảnh chân dung năm 1929.

Heinrich Himmler trong ảnh chân dung năm 1929.

Tác giả/cơ quan: Heinrich Hoffmann. Bundesarchiv, Bild 146II-783 / CC-BY-SA 3.0; chuyển sang WebP và thu nhỏ, không thay đổi nội dung. · Nguồn: Bundesarchiv · CC BY-SA 3.0 Germany

Những mốc cần đặt cạnh nhau

1/1929
Hitler bổ nhiệm Himmler đứng đầu SS.
1931
SD được xây dựng trong hệ thống SS.
1934
SS tham gia thanh trừng SA rồi được đặt trực tiếp dưới Hitler.
17/6/1936
Himmler trở thành chỉ huy cảnh sát Đức trong Bộ Nội vụ.
9/1939
Thành lập RSHA dưới Heydrich.
7/1944
Himmler được giao chỉ huy quân đội dự bị sau âm mưu đảo chính.

Một tổ chức nhỏ trở thành nơi đặt cược quyền lực

Khi Hitler bổ nhiệm Himmler đứng đầu SS tháng 1/1929, đây vẫn là một tổ chức nhỏ thuộc SA. Điểm xuất phát ấy quan trọng: SS không phải một quân chủng sinh ra ngang hàng với lục quân. Himmler phải làm cho tổ chức của mình có công dụng riêng trong phong trào Quốc xã, nơi đã có những người chỉ huy và mạng lưới bạo lực mạnh hơn.

Ông nhấn mạnh lòng trung thành với Hitler, kỷ luật nội bộ và những tiêu chuẩn chủng tộc do Quốc xã tự đặt ra. Tuyên bố về một lực lượng tinh hoa không mô tả giá trị con người hay đạo đức thực tế; nó là công cụ phân biệt thành viên SS với người ngoài. Quyền tuyển chọn và đánh giá sự phù hợp cũng trao cho người lãnh đạo quyền kiểm soát đường thăng tiến trong tổ chức.

Điều tạo khác biệt không chỉ là tăng quân số. Một tổ chức bảo vệ cá nhân có thể bị thay thế; một mạng lưới đồng thời cung cấp thông tin, giám sát và thực thi đàn áp khó bị bỏ qua hơn. Himmler xây dựng quyền lực bằng cách làm SS trở thành một công cụ hữu ích cho sự thống trị của Hitler, rồi dùng sự hữu ích ấy để xin thêm nhiệm vụ và nguồn lực.

Đối chiếu tư liệu: [1]

Thông tin tạo đòn bẩy trước khi xuất hiện một đạo quân riêng

Năm 1931, Himmler xây dựng SD, cơ quan tình báo của SS do Reinhard Heydrich lãnh đạo. Việc theo dõi đối thủ trong và ngoài phong trào cho phép lãnh đạo SS cung cấp thứ mà những cuộc diễu hành không cung cấp: hồ sơ, nhận định và cách phân loại những người bị coi là nguy hiểm. Bạo lực có thể trấn áp một người; thông tin giúp quyết định ai sẽ trở thành mục tiêu tiếp theo.

Nhưng quyền lực thông tin không đồng nghĩa mọi báo cáo đều đúng hoặc người thu thập biết tất cả. Một tổ chức nhìn xã hội qua chủng tộc luận và thù địch chính trị có thể sản xuất hồ sơ phục vụ định kiến hơn là mô tả chính xác. Trong trường hợp SS, hậu quả không chỉ là quyết định kém. Những nhãn do bộ máy tạo ra góp phần xác định người sẽ bị theo dõi, tước quyền hoặc bắt giữ.

Mối quan hệ Himmler–Heydrich cho thấy quyền lực có thể được tích lũy qua phân công. Himmler có địa vị, mạng lưới và lối tiếp cận Hitler; Heydrich điều hành những khâu chuyên môn quan trọng. Không nên biến câu chuyện thành một người bí mật tự làm mọi việc. Sức mạnh của cấp trên phụ thuộc vào những người biến tham vọng thành quy trình có thể hoạt động hằng ngày.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Năm 1934: thanh trừng SA mở đường độc lập

Trong cuộc thanh trừng cuối tháng 6 và đầu tháng 7/1934, Himmler cùng SS tham gia bắt và giết các lãnh đạo SA cùng những đối thủ khác. Cách gọi chính thức của chế độ về một cuộc đảo chính Röhm không phải bằng chứng SA đang thực hiện một kế hoạch đảo chính đã được xác nhận. Đó là ngôn ngữ dùng để biện minh cho hành động giết người ngoài xét xử.

Sau thanh trừng, SS được đặt trực tiếp dưới quyền Hitler, thoát khỏi sự lệ thuộc tổ chức vào SA. Himmler thu được một thứ khác với sự ủng hộ nhất thời: một vị trí mới trong cấu trúc quyền lực. Tổ chức của ông có thể phát triển mà không còn phải đi qua hệ thống chỉ huy của lực lượng vừa bị đánh gục.

Quân đội và SS lúc này có thể cùng hưởng lợi từ việc loại Röhm, nhưng lợi ích chung không biến họ thành một cơ quan. Với giới quân sự, tham vọng quân sự của SA là một mối đe dọa; với Himmler, SA còn là cấp trên tổ chức cần vượt qua. Sự gặp nhau của hai tính toán giúp giải thích một liên minh có điều kiện, đồng thời đặt nền cho những cạnh tranh mới sau khi đối thủ chung đã bị loại.

Đối chiếu tư liệu: [4]

Ngày 17/6/1936: chiếc cầu nối đảng với quyền cảnh sát

Sắc lệnh ngày 17/6/1936 lập chức chỉ huy cảnh sát Đức trong Bộ Nội vụ và giao chức ấy cho Himmler. Văn bản ghi ông trực tiếp thuộc bộ trưởng nội vụ, có thẩm quyền chỉ đạo những việc cảnh sát được chuyển giao và được dự họp nội các khi vấn đề thuộc phạm vi chức trách. Chỉ đọc chức danh Reichsführer-SS sẽ bỏ mất nguồn quyền lực nhà nước được bổ sung ở đây.

Cũng không nên viết rằng sắc lệnh đã chính thức biến toàn bộ cảnh sát thành một đơn vị SS. Himmler đồng thời nắm chức vụ của đảng và của chính phủ; chính sự kiêm nhiệm nối hai hệ thống vốn có lịch sử, nhân sự và quy tắc khác nhau. Quyền lực cá nhân có thể vượt cách bộ máy được chia trên giấy, nhưng việc phân biệt hai hệ thống vẫn cần cho xác định trách nhiệm.

Wilhelm Frick còn là cấp trên theo văn bản, song Himmler có sự bảo trợ trực tiếp của Hitler và tổ chức riêng. Đây là một nghịch lý của quyền lực chồng chéo: người đứng trong một bộ có thể không phụ thuộc thực chất vào bộ trưởng theo cách hành chính thông thường. Khi cần hiểu ai kiểm soát ai, phải đọc cả điều khoản chính thức lẫn quan hệ chính trị cho phép một người chống lại sự kiểm soát ấy.

Đối chiếu tư liệu: [3]

Trại tập trung và cảnh sát tạo năng lực cưỡng chế lâu dài

Himmler có vai trò trong việc xây dựng Dachau năm 1933 và mở rộng quyền SS đối với hệ thống trại trong những năm tiếp theo. Trại tập trung không phải phần phụ minh họa cho câu chuyện thăng tiến. Nó là nơi quyền bắt giữ, tước bảo vệ pháp lý và sử dụng bạo lực được biến thành kinh nghiệm tổ chức, đội ngũ và một hệ thống giam cầm.

Sự kết hợp cảnh sát với SS làm thay đổi ý nghĩa của thông tin. Một báo cáo về đối thủ không còn chỉ đi tới người làm tuyên truyền; nó có thể gặp cơ quan có quyền bắt giữ và chuyển người vào trại. USHMM nhấn mạnh bộ máy này là một công cụ thực hiện những tội ác của chế độ, gồm cả việc sát hại người Do Thái châu Âu. Phân tích năng lực tổ chức phải giữ rõ bản chất tội ác ấy.

Từ góc độ tranh quyền, đây là cơ sở mà một chức vụ quân sự thông thường không trao cho Himmler. Ông không cần chiến thắng một trận đánh để khiến quan chức hoặc đối thủ phải sợ mạng lưới của mình. Quyền kiểm soát con người, hồ sơ và nơi giam giữ tạo ảnh hưởng riêng, dù vẫn cần các cơ quan khác cung cấp nguồn lực và thi hành những quyết định cụ thể.

Đối chiếu tư liệu: [2] [4]

Lực lượng vũ trang mở rộng phạm vi, không xóa quân đội

Năm 1938, Hitler công nhận vị thế của SS-Verfügungstruppe, lực lượng trở thành một hạt nhân của Waffen-SS về sau. DHM nêu sự phản đối từ phía Wehrmacht đối với sự tồn tại của một lực lượng vũ trang nằm dưới quyền Himmler. Đây là bước tiến quan trọng, nhưng không được đọc ngược như Himmler đã chỉ huy toàn bộ chiến tranh hoặc SS lập tức thay quân đội làm lực lượng chính.

Mệnh lệnh ngày 17/8/1938 nói rõ SS-Verfügungstruppe không phải bộ phận của Wehrmacht hay cảnh sát mà là lực lượng vũ trang đặt dưới quyền Hitler. Khi được sử dụng cùng quân đội trong động viên, nó chịu quy định quân sự nhưng vẫn là đơn vị của đảng về mặt chính trị. Văn bản còn quy định mua trang bị qua Wehrmacht và phối hợp huấn luyện. Như vậy, sự phụ thuộc vật chất và sự tách biệt chính trị được thiết kế cùng lúc, thay vì chỉ có một trong hai.

Cần phân biệt thuộc về tổ chức nào với chịu chỉ huy tác chiến của ai. Các đơn vị SS có thể phục vụ trong chiến dịch cùng quân đội và nhận chỉ huy chiến trường từ các bộ chỉ huy quân sự, trong khi những mặt quản lý, nhân sự và ý thức hệ vẫn gắn với hệ thống SS. Quan hệ ấy vừa tạo nhu cầu hợp tác vừa giữ lại nguồn cạnh tranh về người, trang bị và uy tín.

Một lực lượng mang vũ khí không tự có đủ mọi điều kiện để hoạt động độc lập. Nó cần vận tải, hậu cần, huấn luyện và phối hợp. Vì vậy, tham vọng của Himmler có giới hạn thực tế ngay khi tăng lên. Khả năng giành thêm nhiệm vụ nhờ Hitler không đồng nghĩa khả năng điều hành tốt nhiệm vụ ấy, cũng không khiến đối thủ trong bộ máy mất hết công cụ mặc cả.

Đối chiếu tư liệu: [4] [5]

Chiến tranh làm quyền lực phình ra và trách nhiệm nặng hơn

RSHA được thành lập tháng 9/1939, tập hợp ở trung tâm những cơ quan cảnh sát an ninh và SD dưới Heydrich. Chiến tranh còn trao cho Himmler những nhiệm vụ liên quan tới di dân, trục xuất và tái cấu trúc dân cư ở vùng chiếm đóng. Chúng không phải việc quản lý dân số trung tính: những dự án ấy dựa trên chủng tộc luận, cưỡng bức và tước quyền sống của các cộng đồng bị nhắm tới.

Bài này tập trung vào quá trình xây quyền lực, không thay cho khảo sát đầy đủ chính sách thuộc địa hóa ở Đông Âu. Điểm cần giữ là mối nối nhân quả: nhiệm vụ mới mở thêm phạm vi can thiệp; việc phân loại và đàn áp tạo thêm nhân sự, hồ sơ cùng tổ chức chuyên trách; các tổ chức ấy lại làm Himmler có thể xin nhận những nhiệm vụ lớn hơn. Quyền lực và tội ác được mở rộng cùng nhau.

Sau vụ ám sát hụt ngày 20/7/1944, Himmler còn được giao chỉ huy lực lượng quân đội dự bị. Bước tiến này cho thấy sự tín nhiệm chính trị có thể đưa một lãnh đạo SS vào phạm vi trước đó thuộc giới quân sự. Tuy nhiên, nó diễn ra trong bối cảnh Đức đang thất bại nặng nề. Chức vụ nhiều hơn không đồng nghĩa một chiến lược thắng mới hoặc những nguồn lực vô hạn để cứu chế độ.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [4]

Một đế chế quyền lực phụ thuộc vào người trao quyền

Himmler xây được một cơ sở lớn vì liên kết các công cụ khác nhau: sự trung thành của tổ chức đảng, quyền cảnh sát, thông tin và lực lượng cưỡng chế. Nhưng các chức vụ quan trọng vẫn được Hitler cho phép hoặc trao trực tiếp. Quyền lực riêng không khiến ông trở thành một chủ thể có tính chính danh độc lập với chế độ và người đứng đầu.

Không có cơ sở để nói chỉ cần quân đội cứng rắn hơn ở một thời điểm thì toàn bộ sự phát triển của SS chắc chắn bị chặn. Giả thuyết ấy phải tính cả lựa chọn của Hitler, lợi ích hợp tác của giới quân sự và sự đàn áp những người phản đối. Có những thời điểm để lựa chọn khác, nhưng không thể biến một kết quả giả định thành điều đã được chứng minh.

Câu trả lời vì thế nằm ở cấu trúc tích lũy: Himmler không thắng quân đội trong một cuộc đấu duy nhất. Ông tạo một hệ thống bên cạnh, thâm nhập những phạm vi nhà nước rồi dùng chiến tranh để mở rộng nó. Khi phân biệt chức vụ với quyền thực, hợp tác với cạnh tranh và năng lực hành chính với đạo đức, người đọc thấy rõ hơn ai đã tạo điều kiện cho sự phát triển ấy và ai phải chịu trách nhiệm về những gì nó thực hiện.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3] [4]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Heinrich Himmler — United States Holocaust Memorial Museum
  2. SS and Police — United States Holocaust Memorial Museum
  3. Decree appointing Himmler Chief of German Police, 17 June 1936 — German Historical Institute, German History in Documents and Images
  4. Heinrich Himmler: biography and chronology — Deutsches Historisches Museum
  5. Hitler order on SS, police and Wehrmacht duties, 17 August 1938, Document 647-PS — Harvard Law School Library, Nuremberg Trials Project