NỘI BỘ ĐỨC QUỐC XÃ · NGHIÊN CỨU 100
Khi SS kiểm soát những đơn vị chiến đấu riêng: Waffen-SS là gì?
Waffen-SS là nhánh quân sự của SS, phát triển từ các lực lượng vũ trang của tổ chức đảng Quốc xã và mở rộng mạnh trong Thế chiến II. Nó không phải tên gọi khác của toàn bộ SS, cũng không đơn giản là lực lượng đặc nhiệm thuộc quân đội Đức. Quá trình hình thành cho thấy Himmler tìm cách biến quyền lực chính trị và cảnh sát thành một chỗ đứng quân sự lâu dài. Nhưng lịch sử chiến đấu không thể tách khỏi vai trò của Waffen-SS trong đàn áp, Holocaust và những tội ác tại vùng chiếm đóng.

Himmler thăm Sư đoàn Waffen-SS Totenkopf phía bắc Kharkiv, tháng 6 năm 1943. Ảnh minh họa một lực lượng chiến đấu thuộc SS, không đồng nhất Waffen-SS với Wehrmacht.
Bundesarchiv, Bild 101III-AdendorfII-088-15A / Peter Adendorf / CC-BY-SA 3.0 DE; thu nhỏ và chuyển WebP, không tô màu hoặc phục dựng. Bản chuyển đổi cùng giấy phép. · Nguồn: Bundesarchiv, Bild 101III-AdendorfII-088-15A; Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 DE
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- Mùa thu 1934
- SS-Verfügungstruppe hình thành như lực lượng vũ trang thường trực.
- Mùa thu 1939
- Tên Waffen-SS được đưa vào sử dụng trong điều kiện chiến tranh.
- 1940–1945
- Mở rộng đơn vị và tuyển quân làm thành phần lực lượng thay đổi.
- 1946
- IMT đưa Waffen-SS vào phạm vi phán quyết về SS với các điều kiện pháp lý được nêu rõ.
Trước tên gọi Waffen-SS đã có những lực lượng vũ trang riêng
Theo hướng dẫn lưu trữ của Bundesarchiv, các đơn vị vũ trang trong SS phát triển thành những lực lượng thực tế của đảng từ năm 1934, trên cơ sở đã hình thành trước đó. DHM xác định SS-Verfügungstruppe là một bước quan trọng vào mùa thu năm ấy. Tên gọi này gắn với lực lượng được duy trì sẵn cho việc sử dụng của lãnh đạo, khác với việc một đảng chỉ có thành viên mặc đồng phục trong các buổi lễ. Một lực lượng thường trực cần doanh trại, huấn luyện, người chỉ huy và cơ chế bổ sung.
Các nguồn gốc ấy không hoàn toàn đồng nhất. Leibstandarte gắn với bảo vệ Hitler; những lực lượng khác phục vụ nhiệm vụ chính trị và an ninh; các đơn vị Totenkopf liên quan hệ thống canh giữ trại tập trung. Khi nghiên cứu sự hợp thành về sau, cần giữ chức năng ban đầu riêng để thấy cái gì được nối lại. Nếu gọi mọi đơn vị từ đầu là Waffen-SS theo nghĩa đã hoàn chỉnh, người đọc sẽ mất khả năng nhìn quá trình tổ chức và sự chuyển dịch nhân sự giữa các khu vực bạo lực của chế độ.
Vì sao Himmler cần chỗ đứng trên chiến trường?
Lực lượng vũ trang đem lại cho Himmler một loại quyền lực khác với mạng lưới cảnh sát. Trong một chế độ đặt chiến tranh vào trung tâm, khả năng đưa đơn vị ra mặt trận giúp SS đòi địa vị, nguồn lực và uy tín trong những quyết định về tương lai. USHMM đặt việc xây dựng Waffen-SS trong tham vọng tăng vị thế của SS trước các giới tinh hoa đã có chỗ đứng tại Đức. Đó là động cơ tổ chức có thể phân tích mà không cần cho rằng mọi bước mở rộng đã được hoạch định chính xác từ đầu.
Nhưng một đơn vị quân sự không thể sống bằng danh nghĩa chính trị. Nó cần vũ khí, trường huấn luyện, sĩ quan, hệ thống nhân sự và sự phối hợp với các bộ chỉ huy đang tiến hành chiến tranh. Vì thế, tạo ra lực lượng riêng đồng thời làm Himmler bước vào những quan hệ phụ thuộc mới. SS muốn có bản sắc và quyền kiểm soát của mình, trong khi việc tham chiến cần liên hệ với quân đội. Sự căng thẳng giữa độc lập về tổ chức và nhu cầu phối hợp thực địa là một đặc điểm quan trọng, khác với hình ảnh một quân đội hoàn toàn tách biệt chạy song song trong mọi hoạt động.
Mùa thu năm 1939: một nhãn gọi hợp nhất phạm vi mới
Bundesarchiv ghi sự chuyển sang tên Waffen-SS vào mùa thu năm 1939; DHM nêu tháng 10. Mốc ấy diễn ra sau khi chiến tranh đã bắt đầu. Nó không có nghĩa toàn bộ bộ máy mới được tạo ra trong một ngày. Tên gọi giúp gom các lực lượng vũ trang của SS vào một phạm vi tổ chức dễ xác định hơn, trên những con người và đơn vị đã có. Để hiểu sự thay đổi, cần theo dõi đồng thời tính kế thừa và việc chức năng được mở rộng dưới điều kiện chiến tranh.
Điều đáng chú ý là thời cơ chính trị của chiến tranh. Nhu cầu đơn vị chiến đấu tạo lý do cho việc tăng quân, còn các chiến dịch mở rộng địa bàn hoạt động. Một lực lượng được đưa ra mặt trận có thể dùng chính việc tham chiến để đòi thêm phương tiện và quyền ưu tiên cho lần triển khai tiếp theo. Cơ chế đó không bảo đảm mọi yêu cầu được chấp nhận. Nó cho thấy sự tăng trưởng cần được giải thích qua những quyết định về tổ chức và nguồn lực, thay vì chỉ bằng một khẩu hiệu ca ngợi tinh thần chiến đấu.
Mở rộng làm thay đổi chính lực lượng từng tự nhận là tuyển chọn
Ban đầu, SS nhấn mạnh các tiêu chí chủng tộc, thể chất và ý thức hệ để xây dựng hình ảnh một lực lượng được chọn lọc. Nhưng nhu cầu chiến tranh và tham vọng mở rộng khiến thành phần Waffen-SS biến đổi. DHM ghi nhận người Đức ngoài biên giới, người nước ngoài và cả các nhóm bị tuyển ép trong quá trình phát triển. Sự hiện diện của họ cho thấy khoảng cách giữa lý tưởng tuyên truyền về thuần nhất với một tổ chức thực tế phải tìm người để duy trì nhiều đơn vị.
Không nên ghép mọi người nước ngoài vào một động cơ chung. Có người tự nguyện vì tư tưởng, cơ hội hoặc các hoàn cảnh địa phương; có người chịu sức ép hoặc bị cưỡng bức. Quốc tịch không đủ để xác định mức độ tự nguyện, cũng như không đủ chứng minh vô tội. Muốn đánh giá cần biết thời điểm tuyển, cơ chế đưa vào đơn vị, lựa chọn thực tế và hành vi khi phục vụ. Việc tổ chức nhận người từ nhiều nơi không làm bản chất lãnh đạo và mục tiêu của SS trở thành một dự án quốc tế trung lập.
Chỉ huy chiến dịch không đồng nghĩa sở hữu tổ chức
Trong chiến đấu, đơn vị Waffen-SS có thể nằm dưới quyền chỉ huy tác chiến của quân đội. Điều đó cần thiết để các lực lượng cùng một hướng chiến dịch phối hợp, nhưng không tự biến Waffen-SS thành một quân chủng của Wehrmacht. Bundesarchiv phân biệt lực lượng nhà nước gồm lục quân, hải quân và không quân với nguồn gốc lực lượng vũ trang đảng trong SS. DHM cũng phân biệt quyền chỉ huy tác chiến với sự tự chủ của tổ chức. Đọc hai tầng cùng lúc giúp giải thích vì sao hợp tác trên bản đồ không xóa các ranh giới quyền lực.
Một cách đặt câu hỏi hữu ích là tách ai quyết định nhiệm vụ hôm nay với ai kiểm soát nguồn nhân sự và căn cước tổ chức lâu dài. Hai câu trả lời có thể không trùng nhau. Vì vậy, khi một hồ sơ ghi cấp chỉ huy lục quân điều động một đơn vị Waffen-SS, người nghiên cứu cần tránh suy ra rằng mọi vấn đề tuyển quân, đào tạo hay kỷ luật đã thuộc cùng hệ thống. Ngược lại, xuất thân SS cũng không có nghĩa đơn vị không bị ràng buộc bởi yêu cầu phối hợp của chiến dịch. Mỗi quan hệ phải được xác định theo chức năng và thời điểm.
Hình ảnh tinh nhuệ che khuất sự khác biệt và tội ác
Waffen-SS thường được kể qua một số đơn vị nổi tiếng, hình ảnh vũ khí hoặc những trận đánh dữ dội. Nhưng không thể dùng các trường hợp được chọn để đánh giá mọi đơn vị trong mọi giai đoạn. Mức huấn luyện, trang bị, kinh nghiệm và thành phần khác nhau; ngay cả một đơn vị mạnh cũng có thể thay đổi sau tổn thất và bổ sung. Những khẳng định rằng toàn lực lượng luôn vượt trội quân đội cần một phép so sánh cụ thể, không phải sự lặp lại danh tiếng mà chế độ và các nhóm hậu chiến muốn phổ biến.
Quan trọng hơn, thành tích chiến đấu không thể làm việc sát hại dân thường hoặc tù binh trở thành vấn đề phụ. USHMM xác định sự tham gia của Waffen-SS trong bắn giết, các hoạt động nhân danh chống du kích và việc cung cấp nhân sự cho hệ thống trại. Chức năng quân sự và chức năng đàn áp có thể gắn với cùng mạng lưới người và cơ quan. Nếu chỉ kể những trận đánh rồi đưa tội ác vào một chú thích cuối cùng, người viết sẽ tạo ra một lịch sử sai về chính tổ chức đang được mô tả.
Phán quyết Nuremberg và điều nó không cho phép suy diễn
Tòa án Quân sự Quốc tế đưa Waffen-SS vào phạm vi xem xét SS trong phán quyết về tổ chức tội phạm. Đây là một kết luận pháp lý có những điều kiện xác định, không phải câu tuyên bố rằng mọi cá nhân mang cùng tên tổ chức đã thực hiện một hành vi giống nhau. Phán quyết phân biệt việc biết tính chất hoạt động hoặc trực tiếp liên quan tội ác với những trường hợp bị nhà nước đưa vào mà không có lựa chọn và không phạm các tội đó. Hai điều kiện của ngoại lệ phải được đọc cùng nhau.
Vì vậy, có người bị tuyển ép không đủ để làm cả tổ chức trở nên vô can, còn kết luận về tổ chức không thay việc chứng minh trách nhiệm riêng. Trong nghiên cứu lịch sử, sự phân biệt này giúp tránh cả việc buộc tội theo đồng phục lẫn việc dùng một hoàn cảnh cá nhân để xóa toàn bộ hệ thống. Bài toán không chỉ là một đơn vị đã ở mặt trận nào, mà là ai ra lệnh, ai tham gia và các đơn vị đã đóng góp thế nào cho những hoạt động mà chế độ tiến hành.
Đối chiếu tư liệu: [4]
Một lực lượng chiến đấu được xây dựng bên trong trật tự SS
Quá trình từ những đơn vị vũ trang riêng tới Waffen-SS cho thấy quyền lực chính trị có thể tích lũy thêm năng lực quân sự mà không hòa hoàn toàn vào lực lượng nhà nước đã tồn tại. Himmler có thêm địa vị và nguồn lực, nhưng tổ chức của ông vẫn phải thương lượng, phối hợp và thích nghi với chiến tranh. Cách nhìn này giải thích sự hình thành tốt hơn câu chuyện về một đội quân xuất hiện hoàn chỉnh chỉ nhờ ý chí của lãnh tụ.
Định nghĩa chính xác Waffen-SS vì thế phải giữ ba điều cùng lúc: đó là nhánh quân sự của SS; nó tham chiến trong những quan hệ chỉ huy cụ thể với quân đội; và nó gắn với bộ máy đàn áp cùng tội ác của chế độ. Bỏ bất kỳ điều nào sẽ làm bức tranh lệch đi. Lịch sử tổ chức không phải một bản danh sách đơn vị, mà là cách những quyền lực được tạo ra, nối lại và sử dụng. Trong trường hợp này, khả năng chiến đấu không đứng ngoài thế giới chủng tộc và cưỡng chế đã nuôi dưỡng tổ chức ấy.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Waffen-SS — United States Holocaust Memorial Museum
- Die Waffen-SS — Deutsches Historisches Museum
- Deutsche Streitkräfte 1933 bis 1945 — Bundesarchiv
- Judgment: The Accused Organizations — Yale Law School, Avalon Project