NỘI BỘ ĐỨC QUỐC XÃ · NGHIÊN CỨU 101
Đơn vị Waffen-SS có khác lính Wehrmacht về tổ chức và trách nhiệm?
Waffen-SS khác Wehrmacht về nguồn gốc và sự thuộc về tổ chức: một bên là nhánh quân sự của SS, bên kia là lực lượng vũ trang nhà nước gồm lục quân, hải quân và không quân. Nhưng sự khác nhau đó không tạo một đường ranh giữa lực lượng phạm tội và quân đội chỉ làm nhiệm vụ thuần túy. Khi đánh giá trách nhiệm, cần tách quyền chỉ huy chiến dịch, quyền quản lý tổ chức và hành vi cụ thể. Một đơn vị có thể nhận nhiệm vụ từ bộ chỉ huy quân đội mà vẫn thuộc SS; một đơn vị Wehrmacht có thể trực tiếp tham gia hoặc hỗ trợ tội ác.

Himmler trong chuyến thăm Sư đoàn Waffen-SS Totenkopf ở phía bắc Kharkiv, tháng 6/1943. Ảnh ghi lại quan hệ chỉ huy trong SS; không phải bằng chứng rằng Waffen-SS và Wehrmacht là một tổ chức.
Bundesarchiv, Bild 101III-AdendorfII-088-15A / Peter Adendorf / CC-BY-SA 3.0 DE; thu nhỏ và chuyển WebP, không tô màu hoặc phục dựng. Bản chuyển đổi cùng giấy phép. · Nguồn: Bundesarchiv, Bild 101III-AdendorfII-088-15A; Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 DE
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 1935
- Wehrmacht được tổ chức với ba quân chủng Heer, Kriegsmarine và Luftwaffe.
- Mùa thu 1939
- Tên Waffen-SS được sử dụng cho lực lượng vũ trang trong SS.
- 1941
- Các mệnh lệnh tội ác và sự phối hợp tại mặt trận phía đông cho thấy vai trò của quân đội trong chiến tranh hủy diệt.
- 1946
- IMT phân định phạm vi pháp lý của kết luận về tổ chức SS.
Tên gọi gần nhau không phải cùng một cơ cấu
Bundesarchiv xác định việc đổi Reichswehr thành Wehrmacht năm 1935 trong quá trình tổ chức lại lực lượng vũ trang. Heer là lục quân, Kriegsmarine là hải quân và Luftwaffe là không quân. Bởi vậy, dùng Wehrmacht như một từ luôn chỉ riêng lính bộ binh sẽ làm sai phạm vi. Bên cạnh cơ cấu ấy, các lực lượng vũ trang của SS phát triển từ những tổ chức thuộc đảng và được biết đến dưới tên Waffen-SS từ mùa thu năm 1939. Cả hai cùng phục vụ chiến tranh của chế độ nhưng không có cùng căn cước thể chế.
Khác biệt ấy có hệ quả khi đọc hồ sơ. Một cấp bậc trông tương đương hoặc cùng việc sử dụng xe tăng không chứng minh người mang cấp bậc được tuyển, huấn luyện và quản lý trong cùng một hệ thống. Muốn phân loại cần xem đơn vị, cơ quan chủ quản và thời điểm, chứ không chỉ ảnh đồng phục. Cách làm này không phải sự cầu kỳ về thuật ngữ. Nó quyết định ta tìm mệnh lệnh, hồ sơ nhân sự và người có quyền giải trình ở nơi nào, từ đó tránh gán trách nhiệm cho sai cơ quan hoặc bỏ sót một quan hệ quan trọng.
Ba câu hỏi khác nhau về quyền chỉ huy
Câu hỏi thứ nhất là ai giao nhiệm vụ chiến đấu cho đơn vị ở một thời điểm. Câu thứ hai là ai quản lý việc duy trì tổ chức ấy. Câu thứ ba là ai có nghĩa vụ và khả năng kiểm soát những hành vi cụ thể. Ba tầng liên quan nhưng không nhất thiết trùng nhau. Theo DHM, Waffen-SS chịu quyền quân đội về chỉ huy tác chiến trong khi vẫn giữ sự thuộc về riêng. Vì vậy, một mũi tiến công có thể bao gồm các đơn vị phối hợp trên thực địa mà không xóa những ranh giới phía sau.
Khi một tội ác xảy ra, không thể chỉ trỏ vào tên tổ chức rồi dừng lại. Cần xem lệnh nào được ban hành, cấp nào biết tình hình, đơn vị nào thực hiện và ai có phương tiện ngăn chặn hoặc xử lý. Ngược lại, cũng không thể dùng sự phức tạp của sơ đồ làm lý do cho rằng trách nhiệm không thể xác định. Chính hồ sơ về việc ai báo cáo cho ai và ai quyết định điều gì giúp lần theo các mắt xích. Một quan hệ chỉ huy phải được chứng minh bằng chức năng thực tế, thay vì được suy ra hoàn toàn từ danh xưng.
Tư tưởng Quốc xã không dừng ở cổng doanh trại SS
SS nhấn mạnh bản sắc chính trị và chủng tộc trong xây dựng lực lượng. Nhưng đối lập điều đó với một Wehrmacht hoàn toàn không có ý thức hệ là sai. USHMM trình bày sự gắn kết giữa quân đội với các mục tiêu lãnh thổ, chính trị và chủng tộc của chế độ. Quân đội cũng có công cụ giáo dục và tuyên truyền cho binh sĩ. Khác biệt về mức độ và cách tổ chức cần được nghiên cứu, song không thể dùng nó để dựng một không gian chuyên môn miễn nhiễm với chính trị.
Các tướng lĩnh có thể bất đồng với Hitler hoặc SS về cách tiến hành một việc mà vẫn chia sẻ những mục tiêu khác. Tương tự, một người có xuất thân nghề nghiệp trước năm 1933 không vì thế tự động đứng ngoài những quyết định sau này. Lịch sử cần xem sự lựa chọn trong từng hoàn cảnh: đồng ý mục tiêu nào, chấp hành lệnh nào và sử dụng quyền lực ra sao. Nhận định về một cơ quan không đòi hỏi mọi thành viên phải nghĩ giống nhau. Nó đòi hỏi chứng cứ về những chính sách mà cơ quan tham gia và điều kiện khiến chúng được thực hiện.
Đối chiếu tư liệu: [4]
Năm 1941 cho thấy quân đội có vai trò chủ động trong chiến tranh hủy diệt
Đối với cuộc xâm lược Liên Xô, USHMM xác định những mệnh lệnh tội ác do bộ chỉ huy quân đội ban hành trước và trong chiến dịch. Chỉ thị sát hại chính ủy là một trường hợp rõ: người bị bắt bị nhắm theo chức năng chính trị, trái với sự bảo vệ mà tù binh phải được hưởng. Sự hiện diện của các mệnh lệnh này bác bỏ cách giải thích rằng quân đội chỉ đi qua một không gian do SS tự làm mọi việc và hoàn toàn không liên quan tới lựa chọn về nạn nhân.
Một ví dụ khác là Kyiv năm 1941. USHMM mô tả sự phối hợp giữa giới chỉ huy quân sự tại thành phố với lực lượng SS trước vụ sát hại người Do Thái ở Babi Yar ngày 29 và 30 tháng 9. Cơ quan tuyên truyền quân đội tham gia in và niêm yết thông báo tập trung nạn nhân. Đây là một loại hành động hỗ trợ cụ thể, khác với việc trực tiếp bóp cò nhưng không thể gọi là vô quan. Phân tích trường hợp này cần giữ đúng vai trò của từng bên; chính việc chúng bổ sung cho nhau giải thích quy mô và khả năng thực hiện tội ác.
Đối chiếu tư liệu: [4]
Đánh giá Waffen-SS phải bao gồm cả nhiệm vụ ngoài trận đánh
Phán quyết IMT về SS ghi nhận việc các đơn vị Waffen-SS tham gia sát hại tù binh và những tội ác ở vùng chiếm đóng. Tòa cũng xem xét quan hệ nhân sự với các lực lượng khác trong mạng lưới SS. Vì vậy, một lịch sử đơn vị chỉ ghi tuyến hành quân và các trận đánh sẽ không đủ để đánh giá tổ chức. Việc từng chiến đấu với quân địch có vũ trang không xóa những hành vi đối với dân thường hoặc người đã bị bắt.
Đồng thời, không nên lấy một vụ án của một đơn vị để tự động mô tả mọi cá nhân trong toàn lực lượng. Quy mô và thành phần đã thay đổi trong chiến tranh; một số người bị đưa vào dưới sức ép. Những dữ kiện ấy có ý nghĩa khi đánh giá trường hợp cụ thể, nhưng không làm các chính sách và hành vi của tổ chức biến mất. Cần đặt hai cấp phân tích cạnh nhau: tổ chức tạo môi trường, nhiệm vụ và cơ chế; cá nhân tham gia bằng những hành động có thể khác về quyền hạn và mức độ. Nếu bỏ một cấp, kết luận sẽ dễ quá rộng hoặc quá hẹp.
Nuremberg tuyên bố điều gì và không tuyên bố điều gì?
Tòa án Quân sự Quốc tế tuyên bố SS là tổ chức tội phạm trong một phạm vi được định nghĩa, trong đó có Waffen-SS. Phán quyết xem xét người biết tổ chức được dùng vào các tội ác hoặc trực tiếp tham gia, đồng thời loại trừ người bị nhà nước đưa vào theo cách không có lựa chọn và không phạm những tội ấy. Ngoại lệ không phải chỉ cần chứng minh bị tuyển quân là đủ. Điều kiện không tham gia tội ác vẫn là phần bắt buộc của cách diễn đạt pháp lý đó.
Ngược lại, việc IMT không tuyên bố nhóm Bộ Tổng tham mưu và Bộ Chỉ huy tối cao là một tổ chức tội phạm không đồng nghĩa chứng nhận quân đội vô tội. Tòa có lý do pháp lý về cách nhóm được xác định; trách nhiệm của người chỉ huy và những hành vi cụ thể vẫn phải xem xét. Một kết luận về hình thức tổ chức bị đem xét xử không thay thế toàn bộ phán đoán lịch sử. Dùng nó như bằng chứng rằng chỉ SS phạm tội là đổi một câu trả lời pháp lý có phạm vi thành một khẳng định mà bằng chứng về Wehrmacht bác bỏ.
Làm thế nào tránh hai kiểu xóa trách nhiệm?
Kiểu thứ nhất là phân chia đạo đức theo tên gọi: SS chịu mọi tội ác còn Wehrmacht chỉ chiến đấu. Kiểu thứ hai là hòa tất cả vào một khối nên không cần xác định ai làm gì. Cả hai đều làm người thực hiện cụ thể khuất đi. Ở kiểu đầu, hỗ trợ và hành vi trực tiếp của quân đội bị bỏ qua; ở kiểu sau, sự khác biệt giữa người có quyền ra lệnh với người có vị trí thấp hơn không còn được điều tra. Một nghiên cứu có trách nhiệm cần chính xác hơn cả hai.
Cách tiếp cận thích hợp bắt đầu từ một trường hợp, xác định nơi xảy ra và thời gian, rồi nối những văn bản, báo cáo và hành vi của người tham gia. Tư cách tổ chức cho biết tìm ở đâu và những quan hệ nào cần xét; nó không tự hoàn thành công việc chứng minh. Những người phản đối hoặc giúp nạn nhân cũng cần được ghi nhận bằng bằng chứng, thay vì bị xóa vì một khái quát tập thể. Nhưng sự tồn tại của họ không làm những chính sách được thực hiện rộng rãi trở thành chuyện cá biệt vô nghĩa.
Khác tổ chức, cùng cần một phép kiểm tra trách nhiệm cụ thể
So sánh Waffen-SS với Wehrmacht đem lại hai kết quả phải giữ cùng nhau. Có một sự khác biệt thể chế thực sự về xuất thân và sự thuộc về. Đồng thời, ranh giới ấy không chặn sự phối hợp quân sự, đàn áp hoặc phạm tội. Sự chồng chéo làm nhiệm vụ truy nguyên phức tạp hơn nhưng cũng cung cấp những dấu vết rõ về cách quyền lực được nối lại. Một cuộc chiến được nhiều cơ quan thực hiện không khiến hậu quả trở thành việc của không ai.
Vì vậy, câu hỏi đúng không phải đồng phục nào bảo đảm một người có tội hay vô tội. Cần biết họ thuộc đơn vị nào, có quyền và kiến thức gì, nhận hoặc ban hành lệnh nào, và đã làm gì với những người nằm dưới quyền lực của mình. Khi giữ những câu hỏi ấy, ta vừa phân biệt được hai tổ chức vừa tránh huyền thoại về một cuộc chiến sạch. Chính sự chính xác về cơ cấu giúp trách nhiệm hiện ra cụ thể hơn, thay vì trở thành một phán xét dựa vào vẻ ngoài của lực lượng.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Deutsche Streitkräfte 1933 bis 1945 — Bundesarchiv
- Die Waffen-SS — Deutsches Historisches Museum
- Judgment: The Accused Organizations — Yale Law School, Avalon Project
- The German Military and the Holocaust — United States Holocaust Memorial Museum