BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

NỘI BỘ ĐỨC QUỐC XÃ · NGHIÊN CỨU 088

Vì sao SS và Wehrmacht vừa hợp tác vừa cạnh tranh?

SS và Wehrmacht hợp tác vì cùng phục vụ những mục tiêu chinh phục của chế độ và cần năng lực của nhau, nhưng cạnh tranh vì không muốn nhường quyền với nhân sự, trang bị và chỉ huy. Hai quan hệ ấy không mâu thuẫn: một tổ chức có thể bất mãn vì bị lấn thẩm quyền mà vẫn giúp tổ chức kia thực hiện tội ác. Sắc lệnh tháng 8 năm 1938 và các sắp xếp trước cuộc xâm lược Liên Xô cho thấy cách chế độ quản lý sự căng thẳng ấy bằng những đường phân quyền vừa tách biệt vừa nối lại trong thực tiễn.

Heinrich Himmler thăm sĩ quan Waffen-SS ở phía bắc Kharkiv tháng 6 năm 1943

Heinrich Himmler thăm Sư đoàn Waffen-SS Totenkopf ở phía bắc Kharkiv, tháng 6 năm 1943. Một cảnh quan hệ chỉ huy trong SS; không đại diện cho mọi nhánh của tổ chức.

Bundesarchiv, Bild 101III-AdendorfII-088-15A / Peter Adendorf / CC-BY-SA 3.0 DE; thu nhỏ và chuyển WebP, không tô màu hoặc phục dựng. Bản chuyển đổi cùng giấy phép. · Nguồn: Bundesarchiv, Bild 101III-AdendorfII-088-15A; Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 DE

Những mốc cần đặt cạnh nhau

17/8/1938
Sắc lệnh phân định các nhóm SS và quan hệ sử dụng lực lượng vũ trang với Wehrmacht.
1939
Chiến tranh mở rộng phạm vi hoạt động của quân đội, SS và cảnh sát.
Mùa xuân 1941
Chuẩn bị Barbarossa bao gồm thương lượng về nhiệm vụ và phối hợp hậu cần.
22/6/1941
Cuộc xâm lược Liên Xô tạo không gian cho chiến tranh hủy diệt và sát hại hàng loạt.

Một mục tiêu chung không tạo ra một cơ quan duy nhất

Wehrmacht là các lực lượng vũ trang của nhà nước; SS có nguồn gốc là tổ chức của đảng với những bộ phận và nhiệm vụ khác nhau. Sự phân biệt ấy có ý nghĩa đối với tuyển người, kỷ luật và cách một người chỉ huy nhận thẩm quyền. Không thể vì cùng phục vụ Hitler mà coi hai tổ chức ngay từ đầu là hai tên gọi của cùng một bộ máy.

Nhưng khác nguồn gốc không có nghĩa khác hẳn mục tiêu. Giới lãnh đạo quân sự có thể ủng hộ tái vũ trang, sửa trật tự Versailles, chống cộng và mở rộng sức mạnh Đức. Những điểm giao với chương trình Quốc xã giúp sự hợp tác có cơ sở. Các sĩ quan không cần chia sẻ mọi quan điểm của Himmler mới có thể góp nguồn lực vào một chính sách mà SS muốn thực hiện.

Tranh chấp phát sinh ở câu hỏi ai được giữ công cụ. Một lực lượng chuyên nghiệp không muốn mất nhân lực hoặc quyền chỉ huy; Himmler muốn có những đơn vị trung thành với hệ thống SS. Hitler có thể cung cấp bảo trợ cho các bên nhưng không làm mọi nguồn lực tăng vô hạn. Vì thế, quyết định mở rộng một tổ chức thường tạo ra yêu cầu mà tổ chức khác phải chấp nhận hoặc tìm cách giới hạn.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Ngày 17 tháng 8 năm 1938: tách tổ chức, nối nhiệm vụ

Sắc lệnh 647-PS là một điểm tựa rõ để đọc quan hệ. Văn bản phân biệt SS nói chung với những đơn vị vũ trang được quy định như ngoại lệ. Trong đó, SS-Verfügungstruppe được xác định không phải bộ phận của Wehrmacht hoặc cảnh sát mà là lực lượng vũ trang đặt dưới Hitler. Không nên lấy một câu về SS nói chung rồi bỏ qua ngay những nhóm ngoại lệ trong cùng văn bản.

Sự tách biệt không có nghĩa độc lập hoàn toàn về vật chất. Sắc lệnh quy định quan hệ với quân đội trong mua trang bị, huấn luyện và sử dụng khi động viên. Nó tìm cách làm một đơn vị có căn cước chính trị riêng vẫn có thể đi vào hoạt động quân sự. Như vậy, chính văn bản của chế độ đã phải xử lý vấn đề vừa muốn có lực lượng riêng vừa cần tiêu chuẩn và phương tiện từ quân đội.

Một ranh giới được viết ra còn là bằng chứng rằng ranh giới ấy cần được bảo vệ hoặc thương lượng. Nó không tự chứng minh việc triển khai luôn đúng như ý người soạn. Tuy nhiên, đây là cơ sở vững hơn những lời kể sau chiến tranh rằng hai bên hoặc hoàn toàn tách rời, hoặc quân đội không có lựa chọn nào trong cách phối hợp. Cả sự phân công lẫn những lựa chọn thực hiện đều cần được truy theo từng nhiệm vụ.

Đối chiếu tư liệu: [1]

Chỉ huy tác chiến khác với quản lý con người

Một đơn vị SS có thể hoạt động dưới hệ thống chỉ huy chiến trường của quân đội mà vẫn giữ những quan hệ nhân sự, chính trị và kỷ luật riêng. Nếu chỉ nhìn mũi tên tác chiến trên bản đồ, người đọc dễ cho rằng người nhận lệnh đã đổi tổ chức. Ngược lại, nếu chỉ nhìn phù hiệu, có thể bỏ qua việc đơn vị cần phối hợp với bộ chỉ huy quân sự để chiến đấu và được tiếp tế.

Hai lớp quyền lực tạo khả năng hợp tác nhưng cũng tạo tranh chấp. Người phụ trách chiến dịch quan tâm đơn vị sẽ đến lúc nào, có sức chiến đấu ra sao và nhận nhiệm vụ gì. Hệ thống SS quan tâm việc giữ người, ảnh hưởng và vị trí trong phong trào. Những ưu tiên có thể trùng trong một thời điểm rồi khác ở thời điểm sau, đặc biệt khi tổn thất làm việc bổ sung người và trang bị khó khăn hơn.

Không nên từ cấu trúc này suy rằng mọi đơn vị SS đều luôn được ưu tiên trang bị hoặc mọi sĩ quan Wehrmacht đều phản đối họ như nhau. Những mệnh đề tổng quát cần bằng chứng theo giai đoạn và đơn vị. Điều chắc chắn hơn từ văn bản năm 1938 là chế độ cố kết hợp sử dụng quân sự với căn cước tổ chức riêng. Chính sự kết hợp ấy giữ một nguồn căng thẳng bên trong cơ chế hợp tác.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3]

Chuẩn bị Barbarossa mở thêm một vùng thẩm quyền song song

Trước cuộc xâm lược Liên Xô năm 1941, vấn đề không chỉ là các đơn vị chiến đấu SS đứng ở đâu. Himmler được giao những nhiệm vụ đặc biệt trong khu vực hoạt động quân đội. Công trình của Andrej Angrick tại Yad Vashem đối chiếu các chỉ dẫn và thương lượng về quan hệ giữa quân đội với lực lượng cảnh sát, SD. Quyền hoạt động chính trị và cưỡng chế được đưa vào cùng không gian mà quân đội đang tiến quân.

Điều này đòi hỏi những thỏa thuận về đường hành quân, nơi ở, tiếp tế và thông tin. Các đơn vị làm nhiệm vụ đàn áp không thể chỉ xuất hiện sau lưng mặt trận mà không có những điều kiện vật chất do cuộc tiến quân cung cấp. Quân đội kiểm soát những tài nguyên mà họ cần; các cơ quan SS và cảnh sát giữ những chỉ dẫn về nội dung nhiệm vụ. Sự phân công không xóa quan hệ phụ thuộc.

Những sắp xếp ấy cũng cho thấy vì sao cần đọc chiến tranh phía đông như chiến tranh hủy diệt, không chỉ một loạt trận đánh thông thường có cảnh sát đi theo. Khi dân thường và tù binh bị phân loại theo chủng tộc cùng chính trị, hoạt động quân sự tạo không gian cho những chương trình tội ác. Việc chia thẩm quyền phải được xem cùng những người và cộng đồng chịu tác động, không chỉ như một bài toán sắp xếp sơ đồ.

Đối chiếu tư liệu: [2] [4]

Hậu cần không phải một vị trí đứng ngoài giết người

USHMM nhấn mạnh Wehrmacht biết và hỗ trợ các Einsatzgruppen, những đơn vị có nhân sự SS và cảnh sát tham gia sát hại hàng loạt phía sau chiến tuyến. Mối liên hệ gồm những năng lực như tiếp tế và vận chuyển, trong khi các bộ phận quân đội cũng trực tiếp tham gia tội ác. Vì vậy, không thể dựng một bức tường giữa SS làm chính trị bạo lực với quân đội chỉ làm chuyên môn quân sự.

Một chiếc xe, chỗ ở hay nguồn lương thực có thể nhìn như đóng góp gián tiếp, nhưng thiếu chúng một đơn vị khó hoạt động lâu trong lãnh thổ đang bị chiếm. Khoảng cách với nơi nổ súng không tự quyết định mức hiểu biết hoặc trách nhiệm. Phải hỏi người cung cấp biết nhiệm vụ đến đâu, nhận được báo cáo gì và tiếp tục hỗ trợ bằng quyết định nào. Những câu hỏi đó cụ thể hơn lời khẳng định cả một tổ chức đều không biết.

Cũng không nên kết luận mọi người lính có cùng hành vi và mức tội như nhau. Trách nhiệm cá nhân cần hồ sơ cá nhân, trong khi trách nhiệm của cơ quan cần xem chính sách cùng thực tiễn có tổ chức. Phân biệt hai cấp độ không làm nhẹ tính chất tội ác của cuộc chiến. Nó ngăn cả việc thanh tẩy toàn bộ Wehrmacht lẫn việc dùng một nhãn duy nhất thay cho nghiên cứu người nào đã làm điều gì.

Đối chiếu tư liệu: [2] [4]

Phản đối vì bị lấn quyền không nhất thiết là phản đối mục tiêu

Một người chỉ huy có thể muốn các lực lượng khác báo trước, không can thiệp vào địa bàn hoặc không làm ảnh hưởng chiến dịch. Những yêu cầu ấy có thể tạo va chạm thực sự với SS. Nhưng nội dung của sự phản đối cần được đọc: nó bảo vệ dân thường, bảo vệ quyền quân đội hay chỉ muốn một hoạt động đàn áp được phối hợp thuận hơn?

Angrick đặt sự leo thang tại các vùng phía đông trong những mối quan hệ cụ thể giữa quân đội, cảnh sát và chính quyền. Nghiên cứu loại này giúp tránh việc lấy mọi tranh cãi làm chứng cứ kháng chiến đạo đức. Một cơ quan có thể phản đối cách làm của cơ quan khác vì cho rằng nó gây khó khăn, rồi đề nghị một cách làm vẫn duy trì chương trình tước quyền và bạo lực.

Tương tự, sự cộng tác không có nghĩa mọi kế hoạch đều trơn tru. Có thể có thiếu phối hợp, thay đổi nhiệm vụ hoặc tranh luận về nguồn lực. Tội ác có tổ chức không đòi một hệ thống hoàn hảo. Các cơ quan có thể thích nghi, thương lượng và tiếp tục hành động trong khi vẫn giành phần lợi thế. Điều cần xác định là sau tranh chấp, người bị nhắm tới có được bảo vệ hay bộ máy chỉ tìm được cách thực hiện hiệu quả hơn.

Đối chiếu tư liệu: [2] [4]

Hai huyền thoại đối nghịch đều che mất chuỗi trách nhiệm

Huyền thoại quân đội trong sạch đẩy tội ác sang SS và làm mờ những lựa chọn của chỉ huy quân sự. Hình ảnh đối nghịch, coi mọi khác biệt tổ chức là giả tạo và mọi người như nhau, lại làm mất khả năng theo dấu quyết định. Cả hai đều khiến tài liệu về thẩm quyền trở nên vô nghĩa đúng lúc nó cần được đọc kỹ nhất.

Nguồn lưu trữ cũng có giới hạn. Bundesarchiv lưu ý hồ sơ quân đội và Waffen-SS không còn đầy đủ, trong đó có những tổn thất tài liệu. Vì thế, không tìm thấy một mệnh lệnh trong phần còn lại chưa tự chứng minh không có một hành động. Nhưng thiếu tài liệu cũng không cho phép người viết tự tạo nội dung. Cần phối hợp văn bản, báo cáo và những nguồn độc lập để kết luận đúng tầm.

Quan hệ SS–Wehrmacht được giải thích tốt nhất bằng ba câu hỏi nối nhau: họ cùng muốn đạt điều gì, mỗi bên giữ công cụ nào và đã dùng những công cụ đó ra sao? Sắc lệnh năm 1938 cùng chuẩn bị chiến tranh năm 1941 cho thấy hợp tác được thiết kế trong khi căn cước và quyền hạn vẫn tách biệt. Sự cạnh tranh không ngăn họ cùng phục vụ một chế độ xâm lược; trong những lĩnh vực quan trọng, chính việc nối các năng lực đã làm bạo lực mở rộng.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [4]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Orders on the SS, Police and Coordination with the Wehrmacht, 17 August 1938, Document 647-PS — Harvard Law School Library, Nuremberg Trials Project
  2. The German Military and the Holocaust — United States Holocaust Memorial Museum
  3. Unternehmen Barbarossa: Der deutsche Überfall auf die Sowjetunion in den Quellen des Heeres und der Waffen-SS — Bundesarchiv
  4. Andrej Angrick, The Escalation of German-Rumanian Anti-Jewish Policy after the Attack on the Soviet Union, June 22, 1941 — Yad Vashem, Shoah Resource Center