BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

NỘI BỘ ĐỨC QUỐC XÃ · NGHIÊN CỨU 098

Chính sách lao động cưỡng bức phục vụ chiến tranh Đức ra sao?

Lao động cưỡng bức phục vụ chiến tranh Đức bằng cách đưa hàng triệu người bị tước tự do vào nông nghiệp, xây dựng và công nghiệp, trong khi quân đội liên tục hút nhân lực. Nhưng đây không chỉ là một cách bổ sung công nhân: chế độ tạo ra một trật tự phân biệt chủng tộc, dùng cưỡng bức và bạo lực để phân phối cả công việc lẫn cơ hội sống. Sauckel tuyển bắt và điều chuyển, Speer cùng cơ quan sản xuất đưa yêu cầu, chính quyền chiếm đóng và người sử dụng lao động thực hiện những phần khác nhau. Quyền lực nằm trong cả chuỗi ấy, không riêng một chữ ký ở Berlin.

Công trường boong-ke tàu ngầm Valentin tại Bremen năm 1944

Công trường boong-ke tàu ngầm Valentin tại Bremen năm 1944. Dự án sử dụng lao động cưỡng bức; ảnh không đủ để xác định quốc tịch hoặc tình trạng giam giữ của từng người.

Tác giả/cơ quan: Không rõ tác giả. Bundesarchiv, Bild 185-12-11 / CC-BY-SA 3.0; thu nhỏ và chuyển WebP, không tô màu hoặc phục dựng; bản chuyển đổi giữ cùng giấy phép khi áp dụng. · Nguồn: Bundesarchiv · CC BY-SA 3.0 Germany

Những mốc cần đặt cạnh nhau

21/3/1942
Hitler bổ nhiệm Sauckel phụ trách huy động lao động.
20/4/1942
Sauckel gửi chương trình huy động cho Rosenberg.
8/1942
Các cuộc thảo luận cấp cao nối yêu cầu sản xuất với việc đưa lao động từ vùng chiếm đóng.
4/1/1944
Cuộc họp với Hitler tiếp tục đặt yêu cầu huy động lớn từ các lãnh thổ bị chiếm.

Nhu cầu nhân lực không khiến cưỡng bức trở thành điều tất yếu

Chiến tranh đặt quân đội và nền kinh tế vào thế tranh giành con người. Một thợ lành nghề được gọi nhập ngũ có thể làm tăng quân số nhưng để lại chỗ trống trong nhà máy; một nhà máy nhận thêm đơn hàng lại cần công nhân, nhiên liệu và vận chuyển cùng lúc. Chính quyền phải quyết định giữ ai trong sản xuất, tuyển thêm ai và giảm những hoạt động nào. Những câu hỏi đó tồn tại ở nhiều nước tham chiến, nhưng không tự dẫn đến cùng một chính sách đối với dân cư nước ngoài.

Đức Quốc xã chọn khai thác lãnh thổ chiếm đóng và quyền lực cưỡng chế để giải bài toán của mình. Vì vậy, nói lao động cưỡng bức đáp ứng thiếu hụt là mô tả một chức năng, chưa phải giải thích đầy đủ một lựa chọn. Nó cần một hệ thống có thể đe dọa gia đình, hạn chế di chuyển, đưa người ra khỏi nơi cư trú và trừng phạt người không chấp hành. Các nhà quản lý và chủ sử dụng không chỉ tiếp nhận một thị trường lao động đã có sẵn: yêu cầu của họ góp phần duy trì một trật tự trong đó người khác không được tự quyết định đời mình.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Tháng 3 và tháng 4 năm 1942: Sauckel được trao một nhiệm vụ xuyên cơ quan

Ngày 21 tháng 3 năm 1942, Hitler bổ nhiệm Fritz Sauckel làm Tổng đặc phái viên phụ trách huy động lao động. Từ vị trí Gauleiter Thüringen, Sauckel có thêm một thẩm quyền vượt địa phương để can thiệp vào nguồn nhân lực cho chiến tranh. Chương trình gửi Alfred Rosenberg ngày 20 tháng 4 cho thấy cách nhiệm vụ được trình bày: tận dụng tài nguyên và con người tại vùng bị chinh phục cho Đức, đồng thời yêu cầu các đầu mối đảng, nhà nước và kinh tế phối hợp.

Văn bản ấy đáng chú ý vì không chỉ bộc lộ ý định cưỡng bức khi tuyển tự nguyện không đủ. Nó còn đặt người đứng đầu cơ quan mới vào vai trò nối những nhu cầu thường xuyên cạnh tranh. Bộ máy chiếm đóng muốn giữ lao động tại chỗ, doanh nghiệp trong Đức muốn nhận thêm người, quân đội cần nhân lực và lương thực. Một đặc phái viên được Hitler trao quyền có thể gây sức ép để phá thế bế tắc. Nhưng thêm một người có thẩm quyền không xóa mâu thuẫn: nó tạo thêm một đầu mối có thể yêu cầu những cơ quan khác điều chỉnh ưu tiên.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3]

Speer đưa nhu cầu sản xuất vào chuỗi tuyển bắt

Phán quyết Nuremberg đối với Albert Speer làm rõ quan hệ giữa đòi hỏi sản lượng và việc cưỡng bức lao động. Speer cùng bộ máy kế hoạch xác định nhu cầu, còn Sauckel thu nhận và phân bổ người. Tòa không chấp nhận ý tưởng rằng người điều hành sản xuất có thể đứng ngoài trách nhiệm chỉ vì không tự đi bắt công nhân. Speer biết yêu cầu của mình được đáp ứng bằng người nước ngoài bị cưỡng ép và vẫn tham gia mở rộng chương trình.

Trong quan hệ quyền lực ấy, người đặt chỉ tiêu và người thi hành có thể tranh luận về thẩm quyền mà vẫn cùng tạo áp lực lên nạn nhân. Nếu một cơ quan đòi thêm người rồi xem phương pháp tuyển bắt là chuyện của nơi khác, sự phân công trở thành công cụ làm trách nhiệm có vẻ xa đi. Tuy nhiên, mỗi mắt xích cần được chứng minh bằng hành vi cụ thể. Một yêu cầu về lao động có chủ ý và kiến thức khác với một nhân viên không quyết định số lượng; nhận diện khác biệt giúp xác định trách nhiệm chính xác hơn, không làm chuỗi hợp tác biến mất.

Đối chiếu tư liệu: [4]

Những cuộc họp biến thiếu hụt thành yêu cầu có thể thực thi

Phán quyết ghi lại các cuộc thảo luận với Hitler và Sauckel trong tháng 8 năm 1942, cũng như cuộc họp ngày 4 tháng 1 năm 1944 về việc đưa thêm lao động từ vùng chiếm đóng. Những mốc ấy cho thấy đây không phải một chính sách được ban hành một lần rồi tự vận hành. Các nhà lãnh đạo tiếp tục thương lượng quy mô và phương tiện khi nhu cầu chiến tranh thay đổi. Việc Sauckel nhắc đến sự hỗ trợ của Himmler cũng làm rõ quan hệ giữa cơ quan huy động với bộ máy cảnh sát.

Ở cấp tổ chức, chỉ tiêu là một cách chuyển gánh nặng xuống dưới. Khi số lượng phải cung cấp đã được xác lập, người quản lý địa bàn chịu áp lực hoàn thành, còn thất bại dễ bị giải thích như thiếu quyết liệt. Nhưng từ áp lực tới hành vi vẫn có những người lựa chọn cách thi hành. Lệnh tuyển bắt, kiểm tra, canh giữ và xử phạt đòi hỏi công chức, cảnh sát cùng các đầu mối địa phương tham gia. Bạo lực không phải sự cố bên ngoài kế hoạch nhân lực; nó là một trong những phương tiện để các yêu cầu đó thành hiện thực.

Đối chiếu tư liệu: [3] [4]

Một tên gọi bao gồm những địa vị và kinh nghiệm khác nhau

Nghiên cứu của bpb phân biệt lao động dân sự nước ngoài, tù binh, tù nhân trại tập trung và những nhóm bị giam giữ khác trong hệ thống khai thác của Đức. Không nên gộp họ thành một đoàn công nhân có cùng điều kiện. Nguồn gốc, phân loại chủng tộc, nơi làm việc và cơ quan quản lý ảnh hưởng khẩu phần, chỗ ở, mức giám sát và khả năng liên hệ gia đình. Một thống kê lớn chỉ có ý nghĩa khi giữ được phạm vi địa lý, thời gian và những nhóm mà nó tính tới.

Sự khác biệt không làm mất điểm chung là quyền tự quyết bị tước bỏ hoặc hạn chế nghiêm trọng. Với một người bị đưa xa nhà, tiền công trên giấy không tự biến việc làm thành tự nguyện nếu họ không được từ chối hay rời đi. Với tù nhân, lao động diễn ra trong quan hệ giam giữ và đe dọa. Đánh giá phải bắt đầu từ điều kiện thực tế của người làm, thay vì ngôn ngữ mà nhà nước hoặc doanh nghiệp dùng để mô tả hợp đồng. Điều này đặc biệt cần khi nguồn của thủ phạm tự khẳng định họ đã đối xử đúng mực.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Bảo vệ người mẹ Đức và cưỡng ép phụ nữ phía đông

Chương trình Sauckel tháng 4 năm 1942 đặt sự bảo vệ sức khỏe phụ nữ Đức, nhất là vai trò làm mẹ, bên cạnh kế hoạch khai thác nhân lực nước ngoài. Sự đặt cạnh đó cho thấy một thứ bậc về giá trị con người: tránh gia tăng gánh nặng cho nhóm được chế độ ưu tiên có thể được dùng để biện minh cho việc đưa người khác vào lao động cưỡng bức. Tư tưởng chủng tộc không chỉ là khẩu hiệu đi kèm nền kinh tế; nó góp phần quyết định ai phải gánh chi phí của nền kinh tế ấy.

Không nên từ văn bản này suy ra phụ nữ Đức đều không đi làm, hay chế độ chưa bao giờ huy động họ. Nhiều người đã làm việc trong những ngành khác nhau. Điều có thể xác nhận ở đây là lập luận mà Sauckel dùng để phản đối một biện pháp huy động phổ quát vào thời điểm đó, đồng thời đòi nguồn lao động từ ngoài nước. Sự ưu tiên có tính chọn lọc ấy giúp giải thích vì sao nhu cầu sản xuất và chính sách chủng tộc có thể hỗ trợ nhau. Nạn nhân bị cưỡng ép không đơn thuần rơi vào một khoảng trống kỹ thuật mà là bị đặt ở phía chịu thiệt của một quyết định chính trị.

Đối chiếu tư liệu: [1]

Doanh nghiệp và đời sống thường ngày làm hệ thống hiện diện khắp nơi

Việc khai thác diễn ra không chỉ trong những nhà máy vũ khí dễ nhận biết. Nông trại, công trường và nhiều ngành phục vụ đời sống cũng sử dụng lao động bị cưỡng bức. Điều này mở rộng phạm vi người hưởng lợi và người chứng kiến. Một hệ thống lớn cần chỗ ở, vận chuyển, suất ăn, người giám sát và những quy định tại nơi làm. Người sử dụng có thể vừa chịu các yêu cầu từ nhà nước vừa đưa ra nhu cầu riêng, hoặc điều chỉnh cách đối xử trong phần quyền lực thực tế mà mình nắm.

Không thể vì một chủ sử dụng không kiểm soát toàn bộ chế độ mà kết luận họ không có lựa chọn nào. Cũng không thể gán cùng một hành vi cho mọi cơ sở chỉ vì đều nằm trong một nền kinh tế chiến tranh. Câu hỏi cần làm rõ là ai xin người, ai biết điều kiện tuyển bắt, ai hưởng lợi và ai quyết định những việc tác động trực tiếp tới đời sống người lao động. Chứng cứ về từng nơi có thể cho kết quả khác nhau. Chính sự phân biệt đó ngăn một câu chuyện về bộ máy ở Berlin che khuất những hành động gần nạn nhân nhất.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3] [4]

Bóc lột và hủy diệt không phải hai câu chuyện tách rời

Những người bị khai thác phải sống trong một chế độ mà nhu cầu lao động không bảo đảm sự an toàn. Việc muốn sử dụng sức lao động có thể tạo ra những điều chỉnh về nuôi dưỡng hoặc trì hoãn một quyết định khác, nhưng không đồng nghĩa công nhận quyền sống bình đẳng. Tính hữu ích là một tiêu chuẩn do kẻ có quyền áp đặt và có thể bị thay đổi. Đánh giá lịch sử không thể dùng sản lượng để đo giá trị những con người bị đặt trong quan hệ ấy.

Vì vậy, nhận định lao động cưỡng bức giúp Đức kéo dài chiến tranh cần đi cùng nhận định về bản chất tội ác của nó. Khả năng đóng góp cho sản xuất không làm việc bắt cóc, ngược đãi hay tước tự do trở thành hợp lệ. Chuỗi Sauckel, Speer, chính quyền chiếm đóng và người sử dụng cho thấy quyền lực được chia thành những phần có thể hỗ trợ nhau. Nhìn thấy cách các phần nối lại giúp giải thích hệ thống đã hoạt động ra sao, đồng thời giữ trách nhiệm ở những quyết định cụ thể thay vì để nó tan vào một danh từ chung mang tên nhu cầu chiến tranh.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [4]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Fritz Sauckel’s Labor Mobilization Program, April 20, 1942 — German Historical Institute, German History in Documents and Images
  2. Kriegswirtschaft und Zwangsarbeit — Bundeszentrale für politische Bildung; Jörg Echternkamp and Peter Lieb
  3. Wer war Fritz Sauckel? — Museum Zwangsarbeit im Nationalsozialismus
  4. Judgment: Speer — Yale Law School, Avalon Project