BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

NỘI BỘ ĐỨC QUỐC XÃ · NGHIÊN CỨU 085

Albert Speer và huyền thoại nhà kỹ trị phi chính trị của Đức Quốc xã

Huyền thoại Albert Speer phi chính trị được xây bằng cách tách năng lực tổ chức khỏi quyền lực và tội ác đã tạo điều kiện cho nó. Speer nhận một phần trách nhiệm chung của chế độ nhưng tìm cách giữ hình ảnh người chuyên môn bị Hitler cuốn theo, không biết những điều kinh khủng nhất. Hồ sơ xét xử và nghiên cứu sau này cho thấy giới hạn của câu chuyện ấy. Vấn đề không chỉ là ông đã biết chính xác điều gì vào một ngày cụ thể; còn là những quyền nào ông chủ động nhận, nguồn lực nào ông đòi và những con người nào bị cưỡng bức để đáp ứng yêu cầu đó.

Albert Speer tại phiên tòa Nürnberg, khoảng năm 1946

Albert Speer tại phiên tòa Nürnberg, khoảng năm 1946.

Tác giả/cơ quan: Charles Alexander, U.S. Army. Charles Alexander / U.S. Army / Harry S. Truman Library, 72-929; thu nhỏ và chuyển WebP, không tô màu hoặc phục dựng; bản chuyển đổi giữ cùng giấy phép khi áp dụng. · Nguồn: Harry S. Truman Presidential Library · Public domain — U.S. Army official work (17 USC §105)

Những mốc cần đặt cạnh nhau

1/1931
Speer gia nhập NSDAP.
1933–1937
Thăng tiến trong các dự án của chế độ và trở thành Generalbauinspektor.
2/1942
Tiếp nhận chức Bộ trưởng Vũ trang và Đạn dược sau Todt.
1946
Bị kết tội về tội ác chiến tranh và tội ác chống loài người, nhận án hai mươi năm.
1966
Ra tù, sau đó mở rộng ảnh hưởng qua hồi ký và phỏng vấn.
2017
Triển lãm Nürnberg và công trình Brechtken tiếp tục phân tích huyền thoại Speer.

Hình ảnh một người khác với những bị cáo còn lại

Sau chiến tranh, Speer tạo ấn tượng về một người có thể nhận lỗi và giải thích cơ chế độc tài bằng ngôn ngữ chuyên môn. Việc không xuất hiện như một nhà hùng biện bài Do Thái quen thuộc giúp hình ảnh ấy có sức hút. Một kiến trúc sư nói về tổ chức sản xuất có thể trông gần với người nghe hơn một nhân vật trực tiếp khoác vai trò cảnh sát hoặc chỉ huy lực lượng đàn áp.

Nhưng phong cách trình bày không chứng minh vị trí đạo đức. Một người có thể nói năng điềm tĩnh trong khi công việc của mình huy động những nguồn lực được tạo bằng tước quyền và bạo lực. Trường hợp Speer đòi hỏi tách ba điều thường bị nhập làm một: vẻ đáng tin của người kể, những lời ông nhận hoặc phủ nhận và các hành vi có chứng cứ độc lập.

Triển lãm của Dokumentationszentrum Reichsparteitagsgelände tại Nürnberg đặt chính quá trình tạo hình ảnh này vào trung tâm. Theo phần giới thiệu, huyền thoại đã được phác ra từ năm 1945 rồi mở rộng qua những thập niên sau. Vì vậy, hồi ký không chỉ cung cấp thông tin về chế độ; bản thân việc chọn chuyện để kể và im lặng về chuyện khác cũng là một hành động cần nghiên cứu.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Kiến trúc trong nhà nước chủng tộc không chỉ là chuyện phong cách

Speer gia nhập NSDAP tháng 1 năm 1931, rồi nhận các công việc xây dựng cho đảng. Năm 1933, những dự án liên quan Bộ Tuyên truyền và Reichskanzlei đưa ông đến gần Hitler. Sau khi Paul Ludwig Troost qua đời năm 1934, ông trở thành kiến trúc sư đặc biệt quan trọng trong những dự tính trình diễn quyền lực của chế độ. Năm 1937, chức Generalbauinspektor cho thủ đô mở rộng địa vị của ông.

Các công trình và cách tổ chức hội họp có chức năng chính trị: chúng đặt cá nhân trong một không gian khổng lồ, biểu diễn sức mạnh của nhà nước và tạo cảm giác về một trật tự sẽ tồn tại lâu dài. Năng lực thiết kế không nằm ngoài mục tiêu ấy. Nói Speer chỉ yêu kiến trúc sẽ bỏ qua câu hỏi ông thiết kế cho ai và quyền lực nào được làm hữu hình qua công việc đó.

Nghiên cứu được giới thiệu tại IfZ cùng triển lãm Nürnberg còn đặt Speer trong nhà nước chủng tộc và quá trình bức hại người Do Thái. Không thể giải thích mọi hậu quả của dự án đô thị chỉ bằng nhu cầu kỹ thuật. Quyền quy hoạch dưới một chế độ đã tước bảo vệ bình đẳng có thể dựa vào việc chiếm dụng, loại trừ và phân biệt những người được phép ở lại. Người chuyên môn tham gia vào cấu trúc quyết định ấy, không chỉ đứng cạnh nó.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3]

Sự tín nhiệm của Hitler là một loại nguồn lực nghề nghiệp

Quan hệ cá nhân với Hitler cho Speer khả năng vượt nhiều giới hạn mà một kiến trúc sư thông thường phải đối diện. Một dự án được lãnh tụ thích có thể nhận ưu tiên và nguồn lực đặc biệt. Điều này không có nghĩa Speer không có kỹ năng; nó có nghĩa kỹ năng được đặt trong một môi trường chính trị đã chọn người hưởng đặc quyền.

Đến tháng 2 năm 1942, sau cái chết của Fritz Todt, Speer tiếp nhận chức Bộ trưởng Vũ trang và Đạn dược cùng những nhiệm vụ liên quan. Sự chuyển từ thiết kế công trình sang điều hành nguồn lực chiến tranh không phải bước ra khỏi chính trị. Nó đưa ông vào những lựa chọn ai phải cung cấp lao động, ngành nào phải nhường vật tư và mục tiêu nào được đặt cao hơn điều kiện sống của con người.

Một nhà kỹ trị có thể trình bày mình chỉ tối ưu phương tiện mà mục đích do người khác quyết định. Nhưng việc tự nguyện nhận thẩm quyền lớn, đòi phương tiện và tiếp tục nâng khả năng chiến đấu của một chế độ xâm lược đều là lựa chọn có nội dung chính trị. Đánh giá chúng cần theo thời điểm và hành động, thay vì cho chuyên môn một vùng miễn trách nhiệm ngay từ định nghĩa.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3] [4]

Lao động cưỡng bức nối lời yêu cầu sản lượng với số phận con người

Phán quyết Nuremberg về Speer phân biệt rõ quyền của ông với quyền của Fritz Sauckel trong hệ thống lao động. Speer không trực tiếp nắm toàn bộ bộ máy tuyển và đưa người lao động vào Đức. Tuy nhiên, không có quyền quản trị Sauckel không đồng nghĩa không tham gia. Tòa xem xét việc Speer yêu cầu lao động, biết tính chất cưỡng bức và sử dụng nguồn người được cung cấp để phục vụ sản xuất.

Sự phân công này là trọng tâm của vấn đề kỹ trị. Người phụ trách nhà máy có thể nói không trực tiếp bắt người; người phụ trách bắt người có thể nói đang đáp ứng nhu cầu sản xuất. Nhưng chính mối nối giữa nhu cầu và cung ứng làm hệ thống hoạt động. Một quyết định về số công nhân cần thêm không trung tính nếu người quyết định biết cách những con người ấy bị đưa đến.

Bởi vậy, câu hỏi lịch sử cần đi xa hơn hình ảnh Speer đứng cạnh một sản phẩm công nghiệp. Ai làm ra sản phẩm, trong điều kiện nào, với khả năng từ chối ra sao? Lao động cưỡng bức không chỉ là một biến số đầu vào giúp giải thích sản lượng. Nó là sự xâm phạm con người và một phần trách nhiệm mà hình ảnh người tổ chức giỏi dễ làm công chúng nhìn lệch khỏi.

Đối chiếu tư liệu: [1] [4]

Nuremberg phân biệt tội danh, không chứng nhận sự vô can

Speer bị xét theo bốn nhóm cáo buộc tại Tòa án Quân sự Quốc tế. Tòa không kết tội ông theo hai nhóm liên quan đến âm mưu và chiến tranh xâm lược, nhưng kết tội về tội ác chiến tranh và tội ác chống loài người; bản án là hai mươi năm tù. Đọc đúng sự phân biệt này giúp tránh cả việc nói ông được tha vì không biết gì lẫn việc xóa những giới hạn pháp lý mà tòa đã đặt ra.

Phán quyết tập trung vào phạm vi chứng cứ và tiêu chuẩn kết tội trong một vụ án. Nó không phải giấy xác nhận rằng mọi lời kể khác của Speer về mình đều đúng. Cũng không thể lấy việc không bị kết tội một tội danh làm bằng chứng rằng ông đứng ngoài đời sống chính trị của chế độ. Tội danh hình sự và cách giải thích lịch sử về sự nghiệp là những câu hỏi giao nhau nhưng không đồng nhất.

Sự sẵn sàng nhận một trách nhiệm bao quát có thể tạo thiện cảm, đồng thời làm mờ điều cần xác định ở mức cụ thể. Người nghe dễ chuyển từ câu ông nhận chế độ đã phạm tội sang cảm giác ông đã nói hết về phần mình. Nhưng việc kiểm tra lịch sử vẫn phải trở lại hồ sơ: ông có quyền gì, biết gì, yêu cầu gì và làm gì khi hệ thống cung cấp nguồn lực bằng cưỡng bức.

Đối chiếu tư liệu: [1] [4]

Huyền thoại sau năm 1966 có một công chúng muốn nghe

Sau khi ra tù năm 1966, Speer trở lại đời sống công khai qua sách và phỏng vấn. Triển lãm Nürnberg xem đây như một sự nghiệp thứ ba: một nhân chứng được săn đón, có vẻ đã tự xét lại mình. Câu chuyện người chuyên môn bị sức hút Hitler dẫn đi có thể cung cấp cho công chúng một cách hình dung quá khứ ít đe dọa hơn việc thừa nhận sự tham gia chủ động của nhiều tầng lớp.

Công trình của Magnus Brechtken, được IfZ giới thiệu, phân tích việc huyền thoại được nhiều người tiếp nhận để giảm nhẹ câu hỏi về trách nhiệm của chính họ. Đây là một diễn giải sử học về sự cộng hưởng giữa người kể và người nghe. Không nên từ đó suy rằng mọi độc giả mua hồi ký đều muốn trốn trách nhiệm. Sức hấp dẫn của một câu chuyện có thể có nhiều động cơ, nhưng sự tiếp nhận rộng khiến nó có khả năng định hình ký ức.

Hồi ký của người trong cuộc vẫn có giá trị nếu được đọc đối chiếu. Chúng có thể cho thấy người kể muốn bảo vệ điều gì, giải thích ai có lỗi và chọn điểm bắt đầu ở đâu. Vấn đề xuất hiện khi người viết lịch sử dùng lời tự thuật để xác nhận chính lời tự thuật ấy. Sự gần gũi với trung tâm quyền lực không làm một nhân chứng được miễn kiểm tra, nhất là khi ông có quyền lợi rõ ràng trong hình ảnh hậu chiến của mình.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Những việc làm cuối chiến tranh phải được đặt đúng tầm

Speer thường được gắn với việc chống những mệnh lệnh phá hủy cơ sở hạ tầng khi Đức sắp thất bại. Các hành vi cụ thể ở giai đoạn ấy cần được nghiên cứu, nhưng không thể dùng làm một phép xóa toàn bộ sự nghiệp trước đó. Một người có thể phản đối phá hủy trong tháng cuối và vẫn đã góp phần kéo dài chiến tranh cùng hệ thống lao động cưỡng bức trong những năm trước.

Tương tự, tranh luận về mức độ biết từng chi tiết diệt chủng không nên trở thành chiếc cửa duy nhất dẫn đến mọi phán đoán. Chứng minh một người không nhận được một báo cáo cụ thể không tự phủ nhận những việc họ đã biết và thực hiện ở lĩnh vực khác. Ngược lại, người viết cũng không được lấp khoảng trống bằng lời suy đoán rằng vì ở gần Hitler nên chắc chắn biết mọi thứ.

Phương pháp đáng tin là giữ các mức chứng cứ riêng: có hành động nào được văn bản xác nhận, có lời kể nào do Speer đưa ra và nhận định nào thuộc về nghiên cứu về sau. Điều ấy cho phép nhìn sự phức tạp của con người mà không biến phức tạp thành cách lẩn tránh trách nhiệm. Những lựa chọn khác nhau trong một đời người cần được đánh giá cùng nhau, không triệt tiêu nhau bằng một cảnh kết đẹp.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [4] [5]

Khi chuyên môn bị dùng như một tấm chắn

Huyền thoại Speer tồn tại vì nó đưa ra một sự chia cắt rất dễ chấp nhận: chính trị thuộc về kẻ cuồng tín, còn kỹ thuật thuộc về người có năng lực chỉ muốn hoàn thành công việc. Hồ sơ của ông cho thấy đường chia ấy không đứng vững. Công trình phục vụ trình diễn quyền lực, thẩm quyền đến từ Hitler và sản xuất phụ thuộc nguồn lao động bị cưỡng bức đều nối nghề nghiệp vào mục tiêu của nhà nước.

Phê phán huyền thoại không đòi phủ nhận mọi năng lực tổ chức hoặc biến mọi chi tiết hồi ký thành lời nói dối. Nó đòi thay tiêu chuẩn đánh giá. Làm được nhiều hơn không trả lời làm để phục vụ điều gì; giữ một khoảng cách trong cách nói không trả lời đã tham gia đến đâu. Khi năng lực được ca ngợi tách khỏi điều kiện tạo ra nó, chính những người chịu chi phí dễ biến mất khỏi câu chuyện.

Với Speer, điều cần giữ sau khi đọc không phải một nhãn tốt hay xấu thay cho nghiên cứu. Đó là khả năng lần theo mối nối từ quyền nhận nhiệm vụ tới yêu cầu nguồn lực và hậu quả đối với người khác. Ở đó, hình ảnh người phi chính trị không còn là lời giải thích đủ. Nó trở thành một phần của lịch sử tự bào chữa mà nguồn đương thời, phán quyết và nghiên cứu độc lập giúp người đọc nhận diện.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [4]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Albert Speer in der Bundesrepublik. Vom Umgang mit deutscher Vergangenheit — Dokumentationszentrum Reichsparteitagsgelände, Museen der Stadt Nürnberg
  2. Magnus Brechtken, Albert Speer. Eine deutsche Karriere (2017) — Institut für Zeitgeschichte; Magnus Brechtken
  3. Albert Speer 1905–1981 — Deutsches Historisches Museum
  4. Judgment: Speer — Yale Law School, Avalon Project
  5. Hitler’s “Scorched Earth” Decree (March 19, 1945) and Albert Speer’s Response (March 29, 1945) — German Historical Institute, German History in Documents and Images