BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

NỘI BỘ ĐỨC QUỐC XÃ · NGHIÊN CỨU 105

Tại sao một số nhà công nghiệp hợp tác với chế độ Hitler?

Một số nhà công nghiệp hợp tác với Hitler vì họ thấy cơ hội bảo vệ quyền quản lý, loại bỏ đối thủ chính trị và hưởng lợi từ tái vũ trang, rồi từ nền kinh tế chinh phục. Nhưng giới doanh nghiệp không phải một khối có cùng động cơ, và quan hệ với chế độ thay đổi theo thời gian. Phải tách việc ủng hộ chính trị, nhận đơn hàng, khai thác tài sản chiếm được và sử dụng lao động cưỡng bức. Các lựa chọn đó có thể nối nhau, song trách nhiệm cần được xác định bằng quyết định cụ thể chứ không chỉ nhãn nhà công nghiệp.

Alfried Krupp đứng tại phiên tuyên án ngày 31 tháng 7 năm 1948

Alfried Krupp trong phiên tuyên án tại vụ án Krupp, ngày 31/7/1948. Đây là ảnh xét xử sau chiến tranh, được dùng để đặt vấn đề trách nhiệm doanh nghiệp; không phải ảnh một cuộc họp công nghiệp với Hitler.

Office of Military Government for Germany, United States, 169157507; public domain (U.S. federal government work); thu nhỏ và chuyển WebP, không tô màu hoặc phục dựng. · Nguồn: National Archives / Wikimedia Commons · Public domain — U.S. federal government work

Những mốc cần đặt cạnh nhau

30/1/1933
Hitler được bổ nhiệm thủ tướng.
20/2/1933
Cuộc gặp với một nhóm lãnh đạo công nghiệp diễn ra trong quá trình củng cố quyền lực.
10/11/1945
Schnitzler lập bản khai về cuộc gặp, với những giới hạn ký ức và kiến thức cần được xét.
1947–1948
Các vụ án I.G. Farben và Krupp xem xét trách nhiệm từng lãnh đạo.
31/7/1948
Tòa đưa ra phán quyết trong vụ Krupp.

Cuộc gặp ngày 20 tháng 2 năm 1933 xảy ra sau khi Hitler được bổ nhiệm

Ba tuần sau khi Hitler làm thủ tướng, một nhóm lãnh đạo công nghiệp được mời gặp ông cùng Göring. Lời khai có tuyên thệ của Georg von Schnitzler, được GHDI công bố, là một nguồn quan trọng về cuộc gặp. Ngày tháng cần được giữ rõ: sự kiện tháng 2 không thể dùng làm bằng chứng rằng chính cuộc gặp đã đưa Hitler lên chức vụ ngày 30 tháng 1. Nó phản ánh bước củng cố và tìm hỗ trợ sau bổ nhiệm, trong hoàn cảnh sắp có một cuộc bầu cử mới.

Đối với người tham dự, việc tiếp xúc một chính phủ mới có thể chứa nhiều tính toán: định hướng chính sách, quan hệ với cơ quan đặt hàng, lập trường đối với công đoàn và tương lai của quyền sở hữu. Nhưng chỉ riêng sự có mặt chưa đủ xác định toàn bộ động cơ. Lời trình bày trong cuộc gặp và các hành động về sau mới giúp phân biệt mức độ ủng hộ. Chính giới hạn ấy khiến một tài liệu về vận động tài chính có giá trị cụ thể hơn là khi bị dùng để kể một âm mưu thống nhất của toàn ngành công nghiệp ngay từ đầu.

Đối chiếu tư liệu: [1]

Lời hứa trật tự có nghĩa gì đối với quyền lực trong doanh nghiệp?

GHDI đặt cuộc gặp trong những lợi ích mà Hitler và Göring muốn nêu với giới công nghiệp: ổn định chính trị, loại bỏ mối đe dọa cộng sản và triển vọng tái vũ trang. Đó là những lời hứa có thể gắn mong muốn kinh tế với chương trình độc tài. Một người chủ lo về xung đột lao động có thể coi việc giảm khả năng tổ chức của người lao động là thuận lợi trước mắt, trong khi xem nhẹ cái giá của việc nhà nước phá bỏ các giới hạn bảo vệ xã hội.

Không nên coi những lợi ích ấy chỉ là tiền. Quyền quyết định trong nhà máy, địa vị của giới quản lý và niềm tin chống cộng cũng có thể định hướng lựa chọn. Ngược lại, không thể từ một lợi ích có thể nhận ra suy ra mọi người tham dự đều nghĩ như nhau. Cần bằng chứng về tuyên bố, thanh toán hoặc quyết định của từng người. Điều giải thích được ở mức chung là vì sao một nền độc tài có thể tìm đồng minh trong những nhóm vốn không thuộc bộ máy đảng: nó hứa bảo vệ một số quyền lực riêng trong khi phá bỏ những quyền của người khác.

Đối chiếu tư liệu: [1] [4]

Một lời khai hậu chiến cần được đọc như lời khai có lợi ích

Schnitzler làm bản khai tháng 11 năm 1945, sau khi chế độ đã thất bại và trong hoàn cảnh trách nhiệm của lãnh đạo doanh nghiệp đang bị xem xét. Ông nhớ cuộc gặp và đề nghị gây quỹ, nhưng nói không biết chắc khoản I.G. Farben thực sự đã đóng. Không nên biến một ước lượng hoặc lời nói về việc có thể đã thanh toán thành một chứng từ kế toán. Những gì người khai biết trực tiếp phải được tách khỏi suy đoán và những gì ông nói không biết.

Đọc phê phán cũng không có nghĩa bác bỏ toàn bộ nguồn chỉ vì người khai có động cơ tự bảo vệ. Cần đối chiếu những phần có thể kiểm tra và dùng đúng loại kết luận mà nó cho phép. Nguồn có thể chứng minh nội dung một lời vận động hoặc cách người trong cuộc trình bày sự hợp tác, trong khi chưa đủ giải thích mọi khoản tài trợ trước năm 1933. Cách giới hạn kết luận ngăn việc lịch sử bị kéo về hai cực: công nghiệp điều khiển hoàn toàn Hitler, hoặc mọi doanh nhân chỉ thụ động trước một quyền lực từ bên ngoài.

Đối chiếu tư liệu: [1]

Tái vũ trang tạo quan hệ phụ thuộc và cơ hội tích lũy

Khi nhà nước tăng nhu cầu cho chiến tranh, những công ty có năng lực sản xuất liên quan có thể nhận cơ hội mở rộng. Đơn hàng, phân bổ nguyên liệu và ưu tiên lao động tạo quan hệ giữa người quản lý doanh nghiệp với các cơ quan kinh tế của chế độ. Cơ hội không có nghĩa mọi giao dịch đều đem cùng mức lợi nhuận hoặc mọi yêu cầu của nhà nước đều thuận lợi cho từng công ty. Nó cho thấy vì sao hợp tác có thể được duy trì ngay khi sự kiểm soát của nhà nước tăng lên.

Mối quan hệ này không thể rút thành thị trường tự do hay mệnh lệnh tuyệt đối. Doanh nghiệp có thông tin, kỹ năng và năng lực mà nhà nước cần; nhà nước nắm quyền ưu tiên và cưỡng chế. Hai bên có thể thương lượng về điều kiện trong khi cùng hướng sản xuất vào chiến tranh. Câu hỏi quan trọng là doanh nghiệp đã dùng khoảng chủ động nào: đòi nguồn lực, tìm tài sản, xin người hay điều chỉnh cách thực hiện. Chỉ khi theo những quyết định ấy, người viết mới xác định được đâu là sức ép, đâu là cơ hội và đâu là sự lựa chọn có chủ ý.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3] [4]

Chiếm đóng mở rộng cái có thể bị biến thành tài sản

Các vụ án I.G. Farben và Krupp cho thấy vấn đề không dừng ở sản xuất trong biên giới Đức. Tội danh và những kết luận liên quan cướp đoạt tài sản tại vùng chiếm đóng đặt việc mở rộng kinh doanh trong một trật tự bạo lực. Khi quyền sở hữu của người khác bị tước vì quân đội xâm lược hoặc chính sách phân biệt, việc nhận và khai thác tài sản không thể được mô tả như một thương vụ thông thường giữa những người có quyền lựa chọn ngang nhau.

Ở đây cần xác định người đề nghị, người thương lượng và người biết điều kiện cưỡng ép. Nhà nước có thể mở cửa cho tước đoạt, nhưng một công ty cụ thể vẫn có những người quyết định có sử dụng cơ hội ấy hay không và sử dụng thế nào. Nói chung về nền kinh tế chinh phục không đủ thay hồ sơ của từng trường hợp. Đồng thời, sự tồn tại của thủ tục mua, thuê hoặc chuyển giao trên giấy không tự làm quan hệ trở nên tự nguyện. Một hình thức hợp đồng có thể được dựng lên trên quyền lực đã làm bên bị tước tài sản mất khả năng từ chối.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3]

Lao động cưỡng bức nối yêu cầu của nhà máy với quyền lực cảnh sát

Các cơ quan huy động đưa người tới nơi làm, nhưng nhu cầu và cách sử dụng từ phía doanh nghiệp là phần thiết yếu của hệ thống. Nghiên cứu bpb đặt lao động cưỡng bức trong nền tảng duy trì kinh tế chiến tranh. Đối với nhà máy, người lao động có thể xuất hiện như một khoản phân bổ; đối với người bị bắt, đó là mất nhà, tự do và khả năng chọn công việc. Chuyển góc nhìn giữa hai phía giúp nhận ra cái mà ngôn ngữ quản trị thường giấu đi.

Không phải mọi nhân viên doanh nghiệp có quyền quyết định giống nhau. Nhưng việc lãnh đạo không tự tuyển bắt không đủ chứng minh họ đứng ngoài trách nhiệm nếu họ yêu cầu, tiếp nhận và biết hoàn cảnh cưỡng bức. Cần kiểm tra hành vi sử dụng tại chỗ: giám sát, khẩu phần, điều kiện nguy hiểm và khả năng trừng phạt. Những quyết định ấy tác động trực tiếp tới con người, chứ không chỉ đến chỉ tiêu sản xuất. Tội ác không trở nên nhỏ hơn vì nó giúp đáp ứng một nhu cầu kinh tế, và quyền sống không thể được đánh giá bằng mức đóng góp của nạn nhân cho sản lượng.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3] [4]

I.G. Farben: đọc kết quả xét xử theo từng nhóm cáo buộc

Vụ I.G. Farben được xét tại một tòa án quân sự Mỹ trong chuỗi xét xử Nuremberg tiếp theo, không phải cùng một phiên tòa với các lãnh đạo cao nhất của Quốc xã. USHMM phân biệt cáo trạng với kết quả: có những bị cáo bị kết tội về cướp đoạt hoặc lao động cưỡng bức, có những người được tha hoàn toàn, và tòa không kết tội họ về mọi cáo buộc đã đưa ra. Vì thế, không thể lấy sự có mặt trong cáo trạng làm bằng chứng tự đủ cho từng tội danh.

Nhưng việc một cáo buộc về chiến tranh xâm lược không dẫn tới kết tội cũng không xóa những kết luận về khai thác và cưỡng bức. Mỗi vấn đề có tiêu chuẩn chứng minh cùng phạm vi riêng. Cách đọc này giữ trách nhiệm ở đúng nơi: không buộc tội tập thể bằng tên công ty, cũng không dùng một phán quyết tha ở tội danh này để phủ định kết tội ở tội danh khác. Trong nghiên cứu động cơ hợp tác, bản án là một loại chứng cứ quan trọng về hành vi đã được chứng minh, không phải cửa sổ cho phép biết mọi suy nghĩ riêng của người quản lý.

Đối chiếu tư liệu: [2]

Krupp và giới hạn của lời giải thích chỉ làm theo yêu cầu

Vụ Krupp cũng cần được đọc theo cấu trúc ấy. USHMM ghi các cáo buộc về chiến tranh xâm lược và âm mưu bị bác vì giới hạn chứng cứ, trong khi có kết tội liên quan cướp đoạt và lao động cưỡng bức. Phán quyết được đưa ra ngày 31 tháng 7 năm 1948. Sự phân biệt cho thấy tòa không tuyên rằng một doanh nghiệp làm vũ khí thì tự động có tội về mọi quyết định của chế độ. Nó cũng không chấp nhận việc có nhà nước ra yêu cầu là lời giải thích đủ để mọi hành vi khai thác trở nên vô trách nhiệm.

Sau chiến tranh, các thay đổi về hình phạt hoặc trả tự do thuộc một lịch sử chính trị và pháp lý khác với việc xác định hành vi ban đầu. Không nên dùng sự trở lại đời sống kinh tế của người bị kết án như bằng chứng rằng kết luận về tội ác chưa từng tồn tại. Ngược lại, cũng cần nêu đúng những người được tha và giới hạn của mỗi phán quyết. Công việc lịch sử là giữ toàn bộ những khác biệt đó, thay vì chọn một mảnh thuận tiện để biến doanh nghiệp thành nạn nhân duy nhất hoặc thủ phạm toàn năng.

Đối chiếu tư liệu: [3]

Hợp tác là chuỗi lựa chọn, không phải một động cơ duy nhất

Đặt cuộc gặp năm 1933 cạnh các quyết định thời chiến cho thấy một quan hệ có thể thay đổi mức độ và nội dung. Người tìm trật tự chính trị có thể đi vào mạng lưới đơn hàng; người mở rộng sản xuất có thể tiếp tục tìm tài sản và nhân lực trong vùng bị chiếm. Không phải mọi người đều đi hết cùng một con đường, và không nên viết kết quả về sau như kế hoạch đã được họ thừa nhận đầy đủ từ đầu. Nhưng từng bước vẫn tạo cơ hội đánh giá quyền chủ động và trách nhiệm.

Vì vậy, câu hỏi tại sao một số nhà công nghiệp hợp tác với Hitler có nhiều câu trả lời gắn với người, thời điểm và quyết định. Lợi ích kinh tế, chống cộng, tham vọng địa vị, sự thích nghi và sức ép có thể cùng hiện diện. Chúng giải thích lựa chọn chứ không tự bào chữa cho tội ác. Điều làm lịch sử này rõ nhất là theo ai xin gì, biết điều gì và làm gì khi có quyền từ chối hoặc thay đổi cách thực hiện. Từ đó, quan hệ doanh nghiệp với chế độ hiện ra qua các hành động có thể kiểm chứng, thay vì qua một công thức về đồng tiền hay một câu chuyện về sự bất lực hoàn toàn.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [4]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Georg von Schnitzler on the February 20, 1933 industrialists meeting, affidavit November 10, 1945 — German Historical Institute, German History in Documents and Images
  2. Subsequent Nuremberg Proceedings, Case 6: The IG Farben Case — United States Holocaust Memorial Museum
  3. Subsequent Nuremberg Proceedings, Case 10: The Krupp Case — United States Holocaust Memorial Museum
  4. Kriegswirtschaft und Zwangsarbeit — Bundeszentrale für politische Bildung