BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

NỘI BỘ ĐỨC QUỐC XÃ · NGHIÊN CỨU 091

Kinh tế Đức Quốc xã chịu tác động của Kế hoạch Bốn năm ra sao?

Kế hoạch Bốn năm từ năm 1936 làm kinh tế Đức nghiêng mạnh hơn về chuẩn bị chiến tranh: ưu tiên nguyên liệu chiến lược, sản phẩm thay thế và quyền điều phối của Göring. Nó tạo thêm năng lực công nghiệp và lợi nhuận cho những doanh nghiệp được ưu tiên, nhưng không xóa được khan hiếm hay nhu cầu nhập khẩu. Tác động quan trọng nằm ở việc nhà nước quyết định ngành nào được nhận nguồn lực và ai phải chịu phần thiếu hụt. Muốn đánh giá kế hoạch, cần tách mục tiêu tự chủ được công bố khỏi sản lượng thực, quan hệ quyền lực và cái giá xã hội.

Hermann Göring đến dự phiên khai mạc Reichstag ngày 30 tháng 8 năm 1932

Hermann Göring đến dự phiên khai mạc Reichstag ngày 30 tháng 8 năm 1932. Ảnh định danh người sau này phụ trách Kế hoạch Bốn năm; không phải ảnh lúc kế hoạch được ban hành năm 1936.

Tác giả/cơ quan: Không rõ tác giả. Bundesarchiv, Bild 102-13803 / CC-BY-SA 3.0; thu nhỏ và chuyển WebP, không tô màu hoặc phục dựng; bản chuyển đổi giữ cùng giấy phép khi áp dụng. · Nguồn: Bundesarchiv · CC BY-SA 3.0 Germany

Những mốc cần đặt cạnh nhau

8/1936
Bản ghi nhớ bí mật yêu cầu chuẩn bị quân đội và kinh tế trong bốn năm.
24/9/1936
Dodd báo cáo về tuyên bố tự chủ và những nhu cầu nhập khẩu còn lại.
18–22/10/1936
Göring nhận thẩm quyền và tổ chức bộ máy thực hiện.
1937
Reichswerke Hermann Göring được thành lập.
Sau khi chiến tranh bắt đầu
DHM ghi nhận Reichswerke mới bắt đầu sản xuất gang.

Tháng 8/1936: một thời hạn quân sự được đặt lên nền kinh tế

Bản ghi nhớ bí mật của Hitler tháng 8/1936 kết thúc bằng yêu cầu quân đội và nền kinh tế sẵn sàng trong bốn năm. Văn bản được GHDI công bố đặt yêu cầu ấy trong thế giới quan bài Do Thái, chống cộng sản và bành trướng. Đây là nguồn để xác định động cơ của người ra quyết định, không phải bằng chứng những mối đe dọa mà ông mô tả là đúng. Những tuyên bố về tồn tại quốc gia làm các ưu tiên kinh tế khác bị hạ xuống trước một nhiệm vụ được trình bày là không thể trì hoãn.

Bản ghi nhớ còn phân biệt giải pháp tạm thời trong nền kinh tế hiện có với mục tiêu dài hạn về không gian và nguồn lực. Vì vậy, chính sách thay thế nguyên liệu không nên được hiểu như chương trình hòa bình sẽ tự giải quyết mọi tham vọng. Nó nằm trong sự chuẩn bị cho một trật tự chinh phục được Hitler mong muốn. Nhưng nhận diện mục đích ấy không có nghĩa thời điểm và cách mở chiến tranh đã được xác định bởi một lịch kinh tế không thể đổi.

Thời hạn bốn năm tạo áp lực phân bổ ngay lập tức. Một khoản đầu tư chỉ có thể đem lợi ích sau rất lâu không giống một năng lực có thể phục vụ tái vũ trang sớm. Người thực hiện phải cân nhắc nhà máy, kỹ thuật, lao động và vật tư, trong khi Hitler yêu cầu không để các nguyên tắc tài chính quen thuộc cản trở nhiệm vụ. Kế hoạch vì thế không chỉ đặt thêm mục tiêu sản lượng; nó thay đổi thứ tự những lý lẽ được chấp nhận khi cơ quan kinh tế quyết định điều gì đáng làm.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Tự chủ không có nghĩa mọi cánh cửa nhập khẩu đều đóng

Báo cáo của Đại sứ Mỹ William Dodd ngày 24/9/1936 ghi nhận một khoảng trống giữa tuyên bố lớn ở Nuremberg với chi tiết thực hiện còn chưa công khai. Ông nhận xét ngay trong lời phát biểu, Hitler vẫn thừa nhận phải dùng thu nhập xuất khẩu để mua những nguyên liệu còn thiếu. Nguồn đương thời này giúp điều chỉnh nghĩa của tự chủ: cố giảm một số phụ thuộc không tương đương việc Đức đã có thể ngừng nhập mọi thứ cần cho kinh tế và chiến tranh.

Dodd cho rằng chương trình có vẻ thiếu chuẩn bị và có tính ứng biến. Cần giữ nhận định ấy ở đúng vị trí quan sát ngoại giao tháng 9. Nó không chứng minh không hề có bản ghi nhớ bí mật hay công việc kỹ thuật trước đó. Đối chiếu với văn bản tháng 8 cho thấy công chúng và nhà ngoại giao không biết toàn bộ ý định của lãnh đạo. Hai nguồn không loại nhau; chúng cho thấy khoảng cách giữa chuẩn bị trong nội bộ, thông điệp công khai và khả năng xác định chính sách cụ thể.

Về thực chất, việc sản xuất thêm nguyên liệu trong nước vẫn đòi hỏi máy móc, năng lượng, lao động và đầu tư. Nếu phải dùng các nguồn lực khan hiếm ấy, tự chủ ở một đầu vào có thể tạo căng thẳng ở đầu vào khác. Xuất khẩu cũng không đơn thuần là một hoạt động có thể bỏ vì thị trường nội địa mạnh hơn. Nó cung cấp phương tiện thanh toán cho những nhu cầu bên ngoài chưa thay thế được. Vì vậy, bài toán của kế hoạch là chọn mức phụ thuộc và chi phí chấp nhận được, không phải bật một công tắc để thoát khỏi kinh tế quốc tế.

Đối chiếu tư liệu: [3] [1] [5]

Sản phẩm thay thế và Reichswerke: khi ưu tiên nhà nước đổi phép tính đầu tư

DHM mô tả các chương trình đẩy mạnh cao su, nhiên liệu, thép và kim loại nhẹ như những lĩnh vực then chốt. Sản phẩm thay thế cho phép giảm một số điểm yếu trước gián đoạn nguồn cung. Nhưng kỹ thuật có thể tạo ra sản phẩm không đồng nghĩa sản phẩm ấy có cùng giá thành hoặc cần cùng mức đầu tư như nhập khẩu. Muốn đánh giá thành quả phải xét năng lực mới được xây lên bằng những nguồn lực nào và có thể hoạt động ở quy mô nào trong thời hạn được yêu cầu.

Reichswerke Hermann Göring, thành lập năm 1937, cho thấy nhà nước sẵn sàng bước vào những dự án mà doanh nghiệp tư nhân không đánh giá theo cùng cách. DHM giải thích việc sử dụng quặng sắt trong nước ở vùng Salzgitter, chất lượng thấp và kém hấp dẫn về lợi nhuận đối với công nghiệp. Mục tiêu tự chủ và tái vũ trang có thể khiến dự án được ưu tiên dù bài toán thương mại thông thường không ủng hộ. Tuy nhiên, cơ sở được lập không lập tức trở thành sản lượng; gang chỉ bắt đầu được sản xuất sau khi chiến tranh đã nổ ra.

Trường hợp ấy giúp nhìn cả khả năng lẫn giới hạn của quyền lực. Chính quyền có thể huy động vốn và đặt ưu tiên để tạo một ngành mới, nhưng không thể xóa thời gian xây lò, tổ chức nhân lực và khắc phục vấn đề kỹ thuật. Một kế hoạch có thể tăng năng lực dài hạn mà chưa đáp ứng nhu cầu trước mắt. Nếu chỉ ghi tên doanh nghiệp trong danh mục thành quả, người đọc sẽ bỏ qua độ trễ quyết định liệu đầu tư có thực sự bù được một thiếu hụt chiến lược vào lúc cần nhất hay không.

Đối chiếu tư liệu: [2] [5] [6]

Ngày 18–22/10/1936: quyền phân bổ mạnh hơn quyền của một bộ chuyên môn

Sắc lệnh ngày 18/10 giao Göring quyền nhận báo cáo và ra chỉ thị cho cả cơ quan nhà nước lẫn đảng. Quy định tổ chức ngày 22/10 chia nhóm sản xuất nguyên vật liệu với nhóm phân bổ nguyên liệu, đồng thời đặt lao động, nông nghiệp, giá và ngoại tệ vào các mảng công việc riêng. Sự phân biệt sản xuất và phân bổ có ý nghĩa trực tiếp: tạo thêm thép là một nhiệm vụ, quyết định ngành nào được nhận thép hiện có là nhiệm vụ khác. Hai việc cùng phải làm khi nhu cầu tăng nhanh hơn khả năng cung ứng.

Bộ máy vẫn tận dụng các cơ quan đang có và giữ trách nhiệm thường xuyên của chúng. Göring không tự thay từng chuyên gia, nhưng có quyền đặt yêu cầu vượt ranh giới các bộ. Quyền lực kinh tế vì thế thay đổi cả ở đầu tư mới lẫn trong quyết định hằng ngày. Một doanh nghiệp cần ngoại tệ hay nguyên liệu phải đối diện một hệ thống đánh giá mức đóng góp của mình cho chương trình được ưu tiên, không chỉ khả năng trả tiền trên thị trường.

Không nên vì thế coi sở hữu tư nhân đã bị xóa hoặc các doanh nghiệp đều mất hết động cơ riêng. DHM nhấn mạnh lợi nhuận và cơ hội từ tái vũ trang; nhà nước cũng có doanh nghiệp nặng riêng, trong khi SS xây các hoạt động kinh tế của mình. Các hình thức cùng tồn tại và cạnh tranh trong một trật tự ưu tiên bị cưỡng chế. Quan hệ ấy phức tạp hơn hai hình ảnh đối nghịch về thị trường hoàn toàn tự do hoặc mọi nhà máy đã biến thành đơn vị trực thuộc một kế hoạch thống nhất không có xung đột.

Đối chiếu tư liệu: [4] [5] [2] [6]

Ai hưởng thành quả và ai nhận phần thiếu hụt?

Tái vũ trang tạo việc làm, đơn hàng và lợi nhuận, bao gồm cả các nhà cung cấp nhỏ làm bộ phận quang học, thiết bị hoặc vật tư. DHM ghi nhận tác động lan ra ngoài những tập đoàn lớn. Điều ấy giúp giải thích tại sao một chính sách có chi phí rất cao vẫn có những người ủng hộ vì lợi ích trực tiếp. Chế độ không chỉ yêu cầu hy sinh; nó phân phối cơ hội theo những mục tiêu chính trị của mình, khiến việc tiếp tục chương trình có thêm chỗ dựa trong công nghiệp.

Cùng lúc, ưu tiên vũ khí và cơ sở nguyên liệu hạn chế phần nguồn lực dành cho hàng tiêu dùng. Lao động, vật liệu và năng lực nhà máy không thể đồng thời phục vụ đầy đủ mọi nhu cầu. Việc kiểm soát giá và tiền lương không tự tạo ra thêm hàng hóa tương ứng. Người dân có thu nhập từ một công việc mới vẫn có thể sống trong nền kinh tế nơi mục tiêu đời sống bị đặt sau mục tiêu chiến tranh. Tăng việc làm vì vậy không phải phép đo đủ cho mọi mặt của phúc lợi.

Sự phân phối còn gắn với loại trừ và tước đoạt. Phần dẫn của GHDI nhắc việc bộ máy Göring hệ thống hóa bóc lột và chiếm đoạt tài sản người Do Thái. Không thể đưa các tài sản ấy vào bảng nguồn lực như những khoản chuyển giao trung tính. Việc nhà nước tự ban quy định không làm mất bản chất đàn áp đối với người bị cướp quyền sở hữu. Đánh giá kinh tế của kế hoạch cần giữ được cả năng lực nó tạo ra và những con người bị buộc trả giá, thay vì dùng số nhà máy hoặc đơn hàng để che phần còn lại.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [5]

Kết quả cần đo bằng những phụ thuộc còn lại, không chỉ mục tiêu được tuyên bố

Kế hoạch Bốn năm đã làm tăng quyền điều phối của Göring, thúc đẩy các chương trình nguyên liệu và đặt tái vũ trang lên trên nhiều nhu cầu dân sự. Những thay đổi ấy là thực tế, không thể phủ nhận chỉ vì Đức về sau thất bại. Nhưng tăng năng lực không có nghĩa đã đạt tự chủ; sở hữu một nhà máy mới không có nghĩa đã có sản lượng đủ; giảm phụ thuộc ở một mặt hàng không có nghĩa thoát mọi giới hạn của nguồn lực và ngoại tệ.

Cũng không thể lập luận rằng vì kinh tế căng thẳng nên chiến tranh trở thành lựa chọn duy nhất. Bản ghi nhớ cho thấy Hitler sắp xếp kinh tế theo mục tiêu ý thức hệ và quân sự; nó không biến mục tiêu đó thành quy luật tự nhiên. Những lựa chọn khác về nhịp độ tái vũ trang và tiêu dùng có chi phí chính trị đối với chế độ, nhưng chi phí không đồng nghĩa bất khả thi. Chinh phục là một quyết định của lãnh đạo, không phải một nghĩa vụ do sổ sách tự phát ra.

Điểm nổi bật của kế hoạch là nhà nước thay đổi cách giải một vấn đề kinh tế: khi thị trường và nguồn cung không đáp ứng mục tiêu quân sự, chính quyền mở rộng điều khiển và đẩy chi phí sang những lĩnh vực hoặc nhóm người yếu thế hơn. Nó tạo thêm phương tiện để theo đuổi tham vọng mà không bảo đảm tham vọng phù hợp với phương tiện. Đó là lý do phải đọc thành quả công nghiệp cùng giới hạn phân bổ và bản chất chính trị của chương trình, thay vì xem bốn năm như một lời hứa đã tự hoàn thành.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [4] [5] [6]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Hitler’s Confidential Memo on Autarky (August 1936) — German Historical Institute, GHDI
  2. Der Vierjahresplan — Deutsches Historisches Museum
  3. William E. Dodd to the Secretary of State (24 September 1936), FRUS Volume II, Document 106 — US Department of State, Office of the Historian
  4. Ordinance for the Execution of the Four Year Plan (18 October 1936), 1862-PS — Yale Law School, Avalon Project
  5. Erlaß Görings über die Durchführung des Vierjahresplans (22 October 1936), No. 158 — Bundesarchiv, Akten der Reichskanzlei
  6. Industrie und Wirtschaft im NS-Regime — Deutsches Historisches Museum