NỘI BỘ ĐỨC QUỐC XÃ · NGHIÊN CỨU 095
Nạn tham nhũng và tranh quyền trong giới lãnh đạo Quốc xã
Tham nhũng trong giới lãnh đạo Quốc xã không chỉ là vài quan chức sống xa hoa giữa chiến tranh. Nó bao gồm dùng chức quyền để hưởng lợi riêng, ban phát đặc quyền nhằm duy trì lệ thuộc và cạnh tranh quyền kiểm soát tài sản bị tước đoạt. Những hoạt động ấy có thể được khoác hình thức hợp pháp của chính chế độ. Đối chiếu quà tặng cho giới tinh hoa với hồ sơ cướp nghệ thuật cho thấy lợi ích vật chất vừa gắn các nhóm với Hitler vừa làm họ tranh nhau phần chiếm hữu. Nạn nhân của sự tước đoạt không thể biến mất khỏi một câu chuyện chỉ nói về đấu đá ở đỉnh.

Hermann Göring ngày 30 tháng 8 năm 1932. Chân dung nhân vật được bài phân tích về đặc quyền và tài sản; đây không phải ảnh một vụ cướp nghệ thuật ở Paris.
Tác giả/cơ quan: Không rõ tác giả. Bundesarchiv, Bild 102-13803 / CC-BY-SA 3.0; thu nhỏ và chuyển WebP, không tô màu hoặc phục dựng; bản chuyển đổi giữ cùng giấy phép khi áp dụng. · Nguồn: Bundesarchiv · CC BY-SA 3.0 Germany
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 18/10/1936
- Quyền điều hành Kế hoạch Bốn năm mở rộng khả năng Göring can thiệp các cơ quan.
- 7/1940
- ERR đặt căn cứ hoạt động ở Paris.
- 5 và 18/11/1940
- Những chỉ thị gắn bộ máy tịch thu nghệ thuật với quyền định đoạt của Göring và Hitler.
- 4/1943
- Báo cáo Rosenberg ghi nhận vận chuyển và phân phối nghệ thuật bị cướp.
- 1945–1946
- Hồ sơ và album được sử dụng để điều tra tội ác và xác định tài sản.
Phân biệt một khoản lương, một đặc quyền và tài sản bị cướp
Một người giữ chức vụ được trả lương không tự động là tham nhũng. Vấn đề xuất hiện khi quyền công được dùng để tạo lợi riêng không chịu kiểm tra bình đẳng, khi một món quà khiến người nhận phụ thuộc người ban phát hoặc khi tài sản của người bị đàn áp bị biến thành chiến lợi phẩm cho người cai trị. Những trường hợp khác nhau cần được tách trước khi nối chúng vào cấu trúc quyền lực. Nếu gọi mọi giao dịch là cùng một loại, ta sẽ không thấy cách lợi ích được tổ chức.
Richard J. Evans phân tích chế độ như một hệ thống mà cướp đoạt và bảo trợ giúp giải thích sự gắn kết của tầng lớp lãnh đạo. Đây là diễn giải sử học về những cơ chế có thể quan sát, không phải khẳng định mỗi người chỉ hành động vì tiền. Ý thức hệ, tham vọng và lợi ích vật chất có thể hỗ trợ nhau. Một người tin vào mục tiêu chế độ vẫn có thể tận dụng chức vụ để làm giàu; một người nhận lợi ích có thể vì thế thấy việc tách khỏi chế độ tốn kém hơn.
Khác biệt giữa hợp pháp trong nội bộ và có chính đáng hay không đặc biệt quan trọng. Một quyết định do nhà nước độc tài tự ban có thể cho phép chiếm tài sản nhưng không xóa tính đàn áp. Cũng vậy, một khoản được chính người đứng đầu phê chuẩn có thể không bị xử như tham ô trong hệ thống ấy mà vẫn làm suy yếu sự độc lập của người nhận. Lịch sử quyền lực cần xem ai kiểm soát quy tắc và ai không có khả năng chống việc mất quyền sở hữu của mình.
Quà tặng cho giới tinh hoa: tạo quan hệ không ghi trong sơ đồ chức vụ
Trong bài giảng về tham nhũng và cướp đoạt, Evans nêu việc Hitler tặng tiền, tài sản và những ưu đãi cho người thuộc giới quân sự, hành chính cùng văn hóa. Trường hợp Thống chế August von Mackensen được nhận điền sản miễn thuế là một ví dụ về cách ân huệ vượt ra ngoài chế độ lương thông thường. Một món quà như vậy có giá trị không chỉ vì tài sản tăng lên. Nó cho người nhận một mối quan hệ riêng với người có quyền quyết định đãi ngộ.
Từ đây có thể phân tích một sự đánh đổi: người nhận hưởng lợi ngay, trong khi mức độc lập với người bảo trợ có thể giảm. Điều ấy không cần một văn bản cam kết rằng nhận nhà thì phải ủng hộ mọi mệnh lệnh. Sự lệ thuộc có thể hình thành qua kỳ vọng được tiếp tục ưu đãi, nỗi lo mất đặc quyền hoặc sự ngại thừa nhận nguồn gốc lợi ích khi muốn phản đối. Nhưng muốn kết luận món quà quyết định một hành vi cụ thể vẫn phải có chứng cứ cho trường hợp ấy.
Quà tặng cũng phân phối địa vị giữa những người cùng giữ chức vụ. Khi phần thưởng riêng không theo một chuẩn công khai, người muốn được công nhận có lý do tìm cách chứng tỏ mình với trung tâm. Điều này giúp người ban phát tạo mạng lưới bảo trợ vượt qua quan hệ cấp bậc. Tuy nhiên, không thể từ đó bảo đảm ai nhận quà cũng trung thành đến cùng hoặc ai không nhận đều chống chế độ. Cơ chế làm tăng lệ thuộc chứ không biến con người thành máy phản ứng chỉ theo số tài sản được chuyển.
Đối chiếu tư liệu: [1]
Có xử lý sai phạm không có nghĩa quyền lực đã bị kiểm soát
Evans ghi nhận các vụ truy tố vì chiếm dụng tiền đảng, đồng thời mô tả nhiều đặc quyền và việc làm giàu tiếp tục tồn tại trong bộ máy. Hai thực tế không mâu thuẫn. Một chế độ có thể muốn bảo vệ quỹ của mình, duy trì kỷ luật và trừng phạt người vượt giới hạn mà vẫn dung nạp lợi ích riêng khi có bảo trợ. Không thể lấy việc có một vụ xử để chứng minh toàn bộ hệ thống áp dụng cùng một chuẩn cho mọi người.
Cần phân biệt kiểm tra người dưới vì làm trái chỉ thị với kiểm tra người ra chỉ thị vì sử dụng quyền công. Trong trường hợp đầu, truy cứu còn có thể làm quyền lực trung tâm mạnh hơn. Trong trường hợp sau, phải tồn tại khả năng điều tra ngay cả khi người có chức cao không muốn. Khi báo chí, đối lập và các cơ chế giám sát bị vô hiệu hóa, việc phát hiện sai phạm phụ thuộc vào lựa chọn của chính bộ máy có người hưởng lợi. Một cuộc đấu phe có thể làm lộ sai phạm thật mà vẫn không tạo một nguyên tắc công bằng lâu dài.
Đây là điểm mà tham nhũng gặp tranh quyền. Một cáo buộc có thể được dùng để loại đối thủ, nhưng việc có động cơ chính trị không tự chứng minh cáo buộc giả. Ngược lại, một người giữ được chức cũng không chứng minh tài sản của họ vô vấn đề. Phương pháp chặt chẽ là theo từng khoản lợi, người phê chuẩn và điều kiện điều tra, thay vì coi tin đồn trong nội bộ như bản án hoặc coi sự im lặng của chế độ như giấy chứng nhận liêm chính.
Paris năm 1940: bộ máy cướp nghệ thuật biến chiếm đoạt thành thủ tục
Hồ sơ National Archives về các album ERR ghi nhận tổ chức này đặt căn cứ ở Paris trong tháng 7/1940. Ngày 5/11, Göring giao việc tịch thu những bộ sưu tập nghệ thuật Do Thái bị gọi là vô chủ; ngày 18/11, Hitler yêu cầu tài sản nghệ thuật bị tịch thu đặt dưới quyền định đoạt của mình. Cách gọi vô chủ không thể được dùng như mô tả trung tính. Nó biến quyền sở hữu của những người bị đàn áp thành điều chế độ tự tuyên bố không còn phải tôn trọng.
Công việc có danh mục, ảnh chụp, vận chuyển và những người lựa chọn. Đó là bằng chứng chống hình ảnh cướp bóc chỉ phát sinh khi lính mất kỷ luật. Một bộ máy có thể làm việc rất có tổ chức để thực hiện chiếm đoạt. Tài liệu càng đầy đủ không làm hành vi chính đáng hơn; nó chỉ để lại dấu vết rõ hơn về người ra lệnh, người ghi chép và người hưởng lợi. Trong trường hợp này, năng lực hành chính là điều giúp tài sản bị lấy đi trên quy mô lớn.
Những album có thể được xem như công cụ quyền lực vì chúng đưa việc lựa chọn đến gần người có đặc quyền. Người ở đỉnh không cần trực tiếp đi tới từng nhà để kiểm soát phần tài sản mình muốn. Cơ quan thực hiện biến đồ vật thành danh mục có thể duyệt, còn quyền truy cập và quyền lựa chọn trở thành lợi thế. Sự tước đoạt vì vậy kết nối người tổ chức, người môi giới và người hưởng thụ trong một chuỗi, thay vì chỉ phản ánh lòng tham của một cá nhân đứng ngoài nhà nước.
Chia phần chiến lợi phẩm tạo cả hợp tác lẫn cạnh tranh
Trang tư liệu NARA về Nuremberg dẫn báo cáo Rosenberg tháng 4/1943 về những chuyến hàng nghệ thuật và việc phân phối một phần cho Hitler cùng Göring. Cần giữ phạm vi của nguồn: đó là báo cáo cụ thể được đưa vào hồ sơ, không phải kiểm kê cuối cùng của toàn bộ tài sản bị cướp trong chiến tranh. Nhưng nó đủ cho thấy các nhân vật lãnh đạo không chỉ có quan hệ trừu tượng với bộ máy tước đoạt. Việc đồ vật đi tới đâu là một phần có thể nghiên cứu của hệ thống ấy.
Evans còn mô tả cạnh tranh quanh nghệ thuật bị lấy ở Ba Lan, trong đó có Göring và Hans Frank. Khi nhiều người có quyền cùng muốn chiếm hữu, tranh chấp không nhất thiết liên quan đến việc có nên tước đoạt hay không. Họ có thể đồng ý về quyền chiếm rồi bất đồng về ai giữ phần tốt nhất. Hình thức xung đột ấy không làm họ trở thành đối trọng bảo vệ người bị cướp. Nó diễn ra bên trong một chương trình mà quyền lợi của nạn nhân đã bị gạt ra ngoài.
Ngược lại, lợi ích chung trong tài sản có thể giúp nối những người đang cạnh tranh. Người muốn nhận một món đồ cần bộ máy thu giữ, người điều hành bộ máy cần bảo trợ và phương tiện; người đứng đầu dùng khả năng phân phối để duy trì địa vị. Hợp tác và giành phần vì vậy không phải hai trạng thái loại nhau. Họ có thể cùng làm hệ thống hoạt động rồi tranh nhau quyền định đoạt sản phẩm của hệ thống. Chỉ nhìn cuộc cãi vã sẽ bỏ mất sự đồng lõa đã tạo nên vật để tranh.
Tài sản có thể gắn kết giới lãnh đạo mà không giải thích toàn bộ chế độ
Sức giải thích của lợi ích vật chất có giới hạn. Evans cảnh báo không nên phóng đại việc cướp đoạt tới mức dùng nó thay cho mọi yếu tố kinh tế và chính trị khác. Đối với giới lãnh đạo, quà tặng cùng đặc quyền có thể là chất kết dính; đối với nhà nước chiến tranh, nguồn lực và chi phí vẫn có quy mô lớn hơn một bộ sưu tập hay điền sản. Không thể lấy sự giàu có của một số người làm phép đo trực tiếp cho sức mạnh của toàn hệ thống.
Tham nhũng cũng không tự tạo một kết cục quân sự duy nhất. Muốn nối một hành vi với chiến dịch thất bại phải chỉ ra nó làm thay đổi năng lực, thông tin hoặc lựa chọn như thế nào. Nếu không có mối nối ấy, câu chuyện chỉ còn phê phán đạo đức bằng hình ảnh xa hoa. Điều chắc hơn là cơ chế bảo trợ làm những người nhận lợi ích khó giữ sự độc lập, trong khi sự kiểm soát có chọn lọc khiến trách nhiệm đối với quyền công bị thu hẹp. Đây là tác động thể chế ngay cả trước khi tìm được một hậu quả tác chiến cụ thể.
Quan trọng nhất, nghiên cứu tranh quyền không được biến nạn nhân thành phần nền cho một trò chia của. Tài sản nghệ thuật gắn với gia đình, cộng đồng và những cuộc đời bị cưỡng bức mất quyền. Các album còn có giá trị truy tìm xuất xứ và hoàn trả chính vì chúng lưu được dấu vết ấy. Nhìn cả người ban phát, người tranh phần và người bị tước đoạt giúp thấy tham nhũng Quốc xã như một quan hệ quyền lực có tổ chức, thay vì chỉ như sự sa đọa cá nhân của vài người đứng đầu.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Richard J. Evans, Corruption and Plunder in the Third Reich — Richard J. Evans, scholarly lecture on author’s official website
- National Archives Announces Discovery of “Hitler Albums” Documenting Looted Art (1 November 2007) — US National Archives
- The ERR Photographic Albums at the International Military Tribunal at Nuremberg — US National Archives
- Ordinance for the Execution of the Four Year Plan (18 October 1936), 1862-PS — Yale Law School, Avalon Project