BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

NỘI BỘ ĐỨC QUỐC XÃ · NGHIÊN CỨU 106

Mâu thuẫn giữa giới kỹ sư và các mục tiêu phi thực tế của lãnh đạo

Mâu thuẫn giữa kỹ sư với lãnh đạo Quốc xã không chỉ là chuyện chuyên gia nói đúng còn chính trị gia không chịu nghe. Lãnh đạo muốn có ưu thế ngay, trong khi thiết kế, vật liệu và sản xuất có nhịp độ riêng. Nhưng chuyên gia cũng tìm ngân sách, giữ nhân sự và tham gia thực hiện mục tiêu của chế độ. Trường hợp Me 262 và nghiên cứu uranium cho thấy phải phân biệt một ý tưởng có thể hoạt động, một mẫu thử thành công và một năng lực đủ lớn để tác động chiến tranh. Khoảng cách giữa chúng là nơi quyền lực mặc cả với giới hạn vật chất.

Máy bay Me 262 tại cơ sở sản xuất ở Obertraubing khoảng tháng 5 năm 1945

Máy bay Me 262 tại cơ sở được hồ sơ ảnh ghi là München-Obertraubing, khoảng tháng 5/1945. Ảnh chụp cuối chiến tranh giúp đặt công nghệ trong bối cảnh sản xuất; không chứng minh loại máy bay này có thể đảo ngược kết quả chiến tranh.

U.S. Army Air Forces, 342-FH-3A19990-C58601AC; public domain (U.S. federal government work); thu nhỏ và chuyển WebP, không tô màu hoặc phục dựng. · Nguồn: National Archives / Wikimedia Commons · Public domain — U.S. federal government work

Những mốc cần đặt cạnh nhau

18/7/1942
Me 262 bay bằng động cơ phản lực; quá trình phát triển và sản xuất tiếp tục.
6/5/1943
Heisenberg trình bày về vật lý hạt nhân và khả năng chất nổ hạt nhân.
8/1943
Sau cuộc oanh tạc Peenemünde, chương trình tên lửa chuyển sản xuất xuống cơ sở ngầm.
1944
Me 262 được đưa vào hoạt động trong điều kiện vận tải và tiếp tế suy yếu.
6–7/8/1945
Các nhà khoa học Đức bị ghi lén tại Farm Hall khi phản ứng với tin Hiroshima.

Người đặt yêu cầu kỹ thuật cũng quyết định điều gì được coi là thành công

Một máy bay nhanh hơn đối thủ có thể là thành tựu kỹ thuật, nhưng người điều hành chiến tranh còn cần biết khi nào có thể sản xuất, bao nhiêu chiếc sử dụng được và chúng phục vụ nhiệm vụ nào. Các câu hỏi ấy liên quan ngân sách, vật liệu và nhân lực. Vì vậy, ranh giới giữa chuyên môn với chính trị không nằm ở cửa phòng thiết kế. Nó xuất hiện ngay lúc nhà nước chọn loại năng lực nào đáng được đầu tư và chấp nhận chờ đợi bao lâu.

Lãnh đạo có thể muốn kết quả trước khi chuỗi thử nghiệm hoàn tất; kỹ sư có thể nhấn mạnh triển vọng để giữ dự án. Một dự báo về khả năng tương lai vì thế không phải cam kết rằng sản phẩm đã sẵn sàng. Khi đọc hồ sơ, cần xem ai đang trình bày cho ai, để xin quyết định gì. Nếu bỏ qua hoàn cảnh ấy, người ta dễ biến một cuộc vận động nguồn lực thành lời hứa chính xác mà chuyên gia bị cho là đã phản bội.

Những lựa chọn này không chỉ là lỗi của một cá nhân thiếu kiến thức. Cơ quan đặt hàng, nhà sản xuất và lực lượng sử dụng có thể cần những kết quả khác nhau. Nhà máy muốn ổn định thiết kế, người chỉ huy muốn đáp ứng tình thế trước mắt, người bảo trợ muốn có thành tích. Chính xung đột giữa các thước đo giúp giải thích vì sao một chương trình có tiến bộ thực vẫn không đáp ứng được điều lãnh đạo kỳ vọng. Nhưng không thể từ đó kết luận mọi mục tiêu đều vô lý ngay từ đầu.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3]

Me 262: một chuyến bay chưa phải khả năng tác chiến hàng loạt

Me 262 bay bằng động cơ phản lực ngày 18/7/1942, nhưng việc bay được không chấm dứt vấn đề phát triển. Bảo tàng Không quân Mỹ nhấn mạnh khó khăn động cơ, sự thận trọng của lãnh đạo Luftwaffe và oanh tạc Đồng minh trong các nguyên nhân làm chậm sản xuất số lượng lớn. Một mẫu thử vượt giới hạn của máy bay cánh quạt chưa bảo đảm động cơ đủ tin cậy cho những đơn vị phải hoạt động liên tục ngoài thực địa.

Đây là lúc áp lực có thể làm sai cách hiểu một mốc kỹ thuật. Nếu chuyến bay được nhìn như bằng chứng rằng mọi trở ngại đã giải quyết, thời gian dành cho hoàn thiện trở thành một sự chậm trễ có vẻ không thể chấp nhận. Nhưng tăng số máy bay lắp ráp không tự tăng số động cơ sử dụng ổn định. Người đặt hàng có thể ép lịch biểu, còn thử nghiệm vẫn phải phát hiện những hỏng hóc mà một bài diễn thuyết không sửa được.

Điều đó cũng không làm giới kỹ thuật hoàn toàn bất lực trước hoàn cảnh. Họ lựa chọn thiết kế, đánh giá rủi ro và trình bày mức sẵn sàng của sản phẩm. Trách nhiệm chuyên môn nằm ở những quyết định ấy, cần được xem xét bằng hồ sơ cụ thể. Không nên dùng câu chuyện một thiên tài bị cản để thay cho lịch sử của đội ngũ, doanh nghiệp và bộ máy đặt hàng. Me 262 có năng lực chiến đấu thực, nhưng năng lực ấy phải đi qua cả hệ thống mới trở thành sức mạnh quân sự.

Đối chiếu tư liệu: [1]

Ưu tiên nhiệm vụ không thể thay thế nhiên liệu, phụ tùng và người lái

Cuộc tranh luận về sử dụng Me 262 thường tập trung vào ưu tiên máy bay ném bom của Hitler. Đó là một lựa chọn có ý nghĩa, nhưng giải thích toàn bộ kết cục bằng lựa chọn ấy sẽ bỏ mất các giới hạn khác. Một loại máy bay có thể được giao nhiệm vụ khác nhau; dù chọn nhiệm vụ nào, nó vẫn cần động cơ, căn cứ, người lái và đường vận chuyển. Đổi tên yêu cầu không tự làm các điều kiện còn thiếu xuất hiện.

Theo Bảo tàng Không quân Mỹ, nhiều máy bay không tới được đơn vị do hệ thống vận tải Đức bị phá; những chiếc đã tới nơi còn thiếu nhiên liệu, phụ tùng hoặc phi công được huấn luyện. Vấn đề lúc này không chỉ nằm trên bản vẽ. Người đứng đầu một chương trình có thể báo số xuất xưởng, trong khi chỉ huy đơn vị phải tính số có thể cất cánh. Hai con số đều có vẻ mô tả thành tích, nhưng trả lời những câu hỏi rất khác.

Giả thuyết rằng triển khai phiên bản tiêm kích sớm hơn chắc chắn cứu được Đức là một suy luận phản thực tế quá mạnh. Một quyết định khác có thể cải thiện một số trận đánh mà không đảo ngược tương quan chiến lược. Đồng minh còn có khả năng tấn công sân bay, vận tải và nhà máy; họ không đứng yên chờ Đức hoàn thiện sản phẩm. Cần đánh giá cái giá của một lựa chọn sai mà không trao cho lựa chọn thay thế năng lực xóa mọi khó khăn cùng lúc.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [5]

Uranium: chuyên gia vừa nêu giới hạn vừa vận động để công việc tiếp tục

Nghiên cứu uranium đem lại một kiểu mâu thuẫn khác. Theo sử gia Mark Walker trong bài của Deutsches Museum, quân đội Đức đi tới nhận định rằng nghiên cứu không thể quyết định kết cục cuộc chiến trước mắt và chuyển chương trình sang Hội đồng Nghiên cứu Reich. Điều ấy khác với việc toàn bộ nghiên cứu hạt nhân bị đóng cửa. Các nhóm khoa học vẫn tìm nguồn hỗ trợ, nhân lực và khả năng tiến hành thí nghiệm trong điều kiện chiến tranh.

Trong bài trình bày ngày 6/5/1943, Werner Heisenberg giải thích khả năng tạo chất nổ hạt nhân rất mạnh. Walker phân biệt rõ việc nêu nguyên lý với hứa cung cấp vũ khí kịp giúp Đức thắng trận. Heisenberg cũng lập luận rằng có thể Mỹ đang nghiên cứu nên Đức cần tiếp tục. Chuyên gia không chỉ từ chối yêu cầu; họ có thể thương lượng bằng tính quan trọng trong tương lai, ngay khi không có một sản phẩm quân sự gần hoàn thành.

Sự phân biệt này giúp tránh hai truyền thuyết đối lập: một quả bom Đức đã gần xong nhưng bị lãnh đạo bỏ lỡ, hoặc cả giới khoa học cùng bí mật quyết định không chế tạo để chống Hitler. Những cuộc nói chuyện bị ghi lén tại Farm Hall tháng 8/1945 cho thấy bất ngờ, tranh luận và tự giải thích sau khi biết tin Hiroshima. Đó là chứng cứ quan trọng về phản ứng lúc ấy, nhưng không tự xác nhận mọi lời bào chữa về động cơ trước đó. Năng lực không đạt và lựa chọn đạo đức là hai vấn đề cần chứng minh riêng.

Đối chiếu tư liệu: [3] [4]

Tăng tốc bằng lao động cưỡng bức là một lựa chọn tội ác

Khi yêu cầu tăng sản lượng gặp chiến tranh phá hoại và thiếu lao động, một phần giải pháp được Speer, Milch cùng bộ máy SS tìm ở mở rộng sản xuất ngầm. Nghiên cứu của nhà sử học Michael Neufeld tại Smithsonian đặt sự hợp tác ấy bên cạnh lao động cưỡng bức trong chương trình vũ khí. Kammler có vai trò xây dựng các cơ sở ngầm; tù nhân bị bắt đào hầm và làm việc trong những điều kiện đe dọa tính mạng.

Gọi đây đơn thuần là bài toán phân bổ nhân lực sẽ làm mất bản chất của hành động. Những người bị cưỡng bức không có quyền tự do chọn công việc hoặc rời bỏ nơi làm; đói khát, bạo hành và giết người gắn với hệ thống sản xuất. Việc một cơ sở được xây để bảo vệ kỹ thuật tiên tiến không khiến các phương tiện thực hiện trở thành trung tính. Một đội ngũ có chuyên môn có thể phản đối một thời hạn thiếu thực tế mà vẫn hưởng lợi hoặc tham gia vào chính sách bóc lột.

Neufeld cho biết nhiều công trình ngầm dành cho chương trình tiêm kích chưa hoàn tất khi chiến tranh kết thúc. Điều này phơi bày sự chênh lệch giữa cái giá đã gây ra với sản phẩm quân sự thực tế, nhưng tội ác không chỉ đáng lên án vì dự án thất bại. Nếu một nhà máy hoàn thành đúng hạn, cưỡng bức và sát hại tù nhân vẫn là tội ác. Phân tích kỹ thuật phải giữ con người bị hại trong câu chuyện, thay vì chỉ đưa họ vào phép tính hiệu quả.

Đối chiếu tư liệu: [2]

Giới hạn vật chất không miễn trách nhiệm cho người ra quyết định

Hai trường hợp cho thấy quyền lực có thể chọn mục tiêu, tăng ưu tiên và huy động nguồn lực, nhưng không ra lệnh cho một phát minh trưởng thành theo lịch chính trị. Trái lại, chuyên gia biết rõ một phần giới hạn cũng không tự có quyền quyết định chiến lược. Các bên lệ thuộc nhau: lãnh đạo cần năng lực kỹ thuật, người nghiên cứu cần cơ quan bảo trợ, lực lượng sử dụng cần những điều mà cả hai chưa chắc cung cấp được.

Một cơ chế đánh giá tốt hơn phải phân biệt nguyên lý, mẫu thử, sản xuất và hoạt động ngoài chiến trường. Đây là một lựa chọn tổ chức có thể hình dung, không phải bằng chứng rằng chỉ cần lập hội đồng chuyên gia là Đức sẽ thắng. Ngay cả đánh giá trung thực hơn cũng không tạo thêm thời gian hoặc làm Đồng minh ngừng tiến công. Giá trị của giả thuyết nằm ở khả năng nhận diện quyết định có thể giảm lãng phí hay tổn thất, chứ không phải hứa một kết cục khác chắc chắn.

Mâu thuẫn nổi bật vì vậy không phải cuộc đối đầu đơn giản giữa lý trí khoa học với ý chí phi lý. Đó là quan hệ giữa lời hứa, nhu cầu, khả năng kiểm chứng và quyền phân bổ cái giá cho người khác. Những chuyên gia có thể hiểu giới hạn vật liệu mà vẫn không đặt giới hạn đạo đức cho công việc của mình. Một lịch sử đầy đủ phải đánh giá cả chất lượng quyết định kỹ thuật lẫn mục tiêu và phương tiện mà quyết định ấy phục vụ.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [4]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Messerschmitt Me 262A Schwalbe — National Museum of the United States Air Force
  2. Michael J. Neufeld — “Wonder Weapons” and Slave Labor — Smithsonian National Air and Space Museum
  3. Mark Walker — Hitler’s Atomic Bomb: German Uranium Research — Deutsches Museum
  4. Farm Hall: Recorded Conversations of German Nuclear Physicists, 6–7 August 1945 — German Historical Institute / GHDI
  5. Greg Bradsher — The German Jet Me-262 in 1944: A Failed Opportunity, Part I — U.S. National Archives and Records Administration