NỘI BỘ ĐỨC QUỐC XÃ · NGHIÊN CỨU 096
Đảng và nhà nước dưới thời Hitler có thực sự tách biệt?
Đảng Quốc xã và nhà nước dưới Hitler không tách biệt như trong một hệ thống có kiểm soát quyền lực, nhưng cũng không hợp nhất thành một cơ quan duy nhất. Luật ngày 1/12/1933 tuyên bố NSDAP gắn liền với nhà nước, trao địa vị công và yêu cầu cơ quan nhà nước hỗ trợ hoạt động của đảng. Trong thực tế, nhiều hệ thống tổ chức vẫn song song; những chức vụ kiêm nhiệm và sự tín nhiệm của Hitler nối chúng với nhau. Phân biệt sự gắn liền về quyền lực với sự thống nhất hoàn toàn về hành chính là chìa khóa để hiểu cấu trúc này.

Nội các Hitler ngày 30 tháng 1 năm 1933. Ảnh ghi lại chính quyền ban đầu, trước các đạo luật gắn đảng với nhà nước được ban hành trong năm 1933.
Tác giả/cơ quan: Không rõ tác giả. Bundesarchiv, Bild 102-15348 / CC-BY-SA 3.0; thu nhỏ và chuyển WebP, không tô màu hoặc phục dựng; bản chuyển đổi giữ cùng giấy phép khi áp dụng. · Nguồn: Bundesarchiv · CC BY-SA 3.0 Germany
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 14/7/1933
- Luật xác lập NSDAP là đảng duy nhất và cấm hình thành đảng mới.
- 1/12/1933
- Luật gắn đảng với nhà nước, quy định địa vị công và sự hỗ trợ từ cơ quan công quyền.
- 17/6/1936
- Himmler nhận chức đứng đầu cảnh sát Đức đồng thời giữ quyền lãnh đạo SS.
- 12 và 29/5/1941
- Văn phòng Đảng được tổ chức lại; địa vị của Bormann trong quan hệ với chính phủ được xác định.
Tháng 7 và tháng 12/1933 giải quyết hai vấn đề khác nhau
Luật ngày 14/7/1933 làm NSDAP thành đảng chính trị duy nhất và cấm hình thành đảng mới. Trước đó, đàn áp và những cuộc tự giải thể dưới sức ép đã phá hệ thống cạnh tranh. Luật ngày 1/12 không đơn thuần lặp lại việc cấm đối lập. Nó xác định quan hệ giữa chính đảng duy nhất ấy với nhà nước, tức một vấn đề còn tồn tại ngay cả khi những tổ chức tranh cử khác đã bị loại bỏ.
Phân biệt hai bước giúp tránh kết luận chỉ cần còn các bộ là đảng vẫn nằm ngoài chính quyền. Một đảng có thể vừa giữ cơ cấu riêng vừa có quyền công do luật xác nhận. Ngược lại, chế độ một đảng cũng không tự chứng minh mọi hành động hành chính do một cơ quan đảng trực tiếp xử lý. Các văn bản năm 1933 cho thấy độc quyền chính trị và quan hệ tổ chức là những tầng khác nhau; chúng cùng hỗ trợ độc tài nhưng cần được nghiên cứu bằng những câu hỏi riêng.
Địa vị pháp nhân công biến sự trợ giúp cho đảng thành nghĩa vụ nhà nước
Điều đầu của luật ngày 1/12 gọi NSDAP là tổ chức mang quan niệm về nhà nước Đức và không thể tách khỏi nhà nước, đồng thời xác lập nó là pháp nhân theo luật công. Hitler quyết định việc tổ chức đảng. Đây không phải lời mô tả một hội tư nhân chỉ có ảnh hưởng vì nhiều bộ trưởng là đảng viên. Chính văn bản nhà nước công nhận một địa vị đặc biệt cho tổ chức chính trị và đặt cơ cấu của nó dưới người cũng đứng đầu chính phủ.
Địa vị ấy làm thay đổi cách dùng nguồn lực công. Khi một hoạt động của đảng được đặt trong phạm vi luật yêu cầu hỗ trợ, cơ quan nhà nước không thể đối xử với nó như với yêu cầu của mọi hội đoàn ngang nhau. Nhưng được nhà nước công nhận cũng không khiến đảng mất cấu trúc lãnh đạo riêng. Phần dẫn GHDI nhấn mạnh luật quá mơ hồ để tạo một phân chia chức năng ràng buộc. Sự gắn liền vì vậy không đi kèm một bản thiết kế đủ rõ để ngăn các cơ quan đảng và nhà nước tranh phạm vi hành động.
Đưa Hess và Röhm vào nội các không làm mọi đơn vị thành một
Điều 2 của luật đặt Phó Führer và Tham mưu trưởng SA vào chính phủ nhằm bảo đảm hợp tác giữa cơ quan đảng, SA và chính quyền. Trong bối cảnh năm 1933, điều đó liên quan tới Rudolf Hess và Ernst Röhm. Cách làm là nối những vị trí ở đảng với nơi ra quyết định nhà nước bằng người giữ hai vai, thay vì xóa ngay mọi cơ quan cũ để lập một tổ chức mới đồng nhất.
Chính công thức hợp tác cho thấy ranh giới chưa biến mất. Nếu mọi bộ phận đã là một, việc tạo chiếc cầu giữa chúng không cần cùng ý nghĩa. Nhưng một người có mặt ở cả hai phía cũng không bảo đảm mọi lợi ích phía dưới trùng nhau. SA, các bộ và bộ máy đảng giữ người, nhiệm vụ và tham vọng riêng. Luật tạo khả năng tiếp cận và tham gia mà không giải quyết hết việc ai được lệnh ai. Quyền lực của chức vụ vì vậy phụ thuộc cả chỗ đứng trong nội các lẫn lực lượng mà người giữ chức có ở bên ngoài nội các.
Tư pháp đảng và sự hỗ trợ của nhà nước không phải quyền bắt người cho mọi đảng viên
Các điều tiếp theo đặt thành viên NSDAP và SA dưới trách nhiệm đặc biệt với lãnh tụ, nhân dân và nhà nước; việc vi phạm có thể thuộc thẩm quyền tài phán đặc biệt. Luật cho phép biện pháp giam giữ trong khuôn khổ đó và yêu cầu cơ quan công cung cấp hỗ trợ pháp lý, hành chính cho những người có nhiệm vụ thực hiện tài phán đảng và SA. Đây là một cơ chế cụ thể, không phải một câu nói trừu tượng rằng đảng có ảnh hưởng.
Tuy nhiên, không nên từ đó suy ra mỗi người cầm thẻ đảng có quyền bắt bất kỳ công dân nào tùy ý. Phạm vi của quy định cần được đọc theo đối tượng, người có nhiệm vụ và thủ tục mà văn bản nói tới. Bản giới thiệu ngắn của một bảo tàng có thể tóm lược đảng được quyền bắt giữ; văn bản luật giúp đặt sự tóm lược vào giới hạn. Điều đáng chú ý vẫn rất lớn: nhà nước bị yêu cầu hỗ trợ một cơ chế tài phán gắn với tổ chức chính trị đang độc quyền quyền lực, trong khi người ngoài không có một tổ chức đối lập tương đương để bảo vệ mình.
Himmler năm 1936: hai chiếc mũ tạo quyền lực vượt một sơ đồ bộ
Ngày 17/6/1936, Hitler bổ nhiệm Himmler làm người đứng đầu cảnh sát Đức trong Bộ Nội vụ. Himmler đồng thời lãnh đạo SS, một tổ chức của đảng. Sắc lệnh đặt chức vụ cảnh sát trong quan hệ cấp trên hành chính rõ ràng, nhưng phần dẫn sử học của GHDI cho thấy quyền tự chủ thực tế lớn hơn bề ngoài của sơ đồ. Wilhelm Frick giữ chức bộ trưởng trong khi Himmler có thêm nguồn quyền lực và quan hệ với Hitler bên ngoài bộ.
Trường hợp này giải thích một cách nối đảng với nhà nước mà không cần tuyên bố toàn bộ Bộ Nội vụ biến thành SS. Chức vụ nhà nước đem lại quyền điều hành cảnh sát; chức vụ SS đem lại tổ chức, nhân sự và định hướng ý thức hệ. Người giữ cả hai có thể sử dụng mỗi nguồn để tăng giá trị của nguồn kia. Nhưng nó không chứng minh mọi cảnh sát lập tức có cùng lịch sử nghề nghiệp hoặc mọi quy trình cũ bị bỏ. Sự nguy hiểm nằm ở việc kỹ năng hành chính có thể được duy trì rồi đặt vào những mục tiêu mới, chứ không chỉ trong hình ảnh đảng thay sạch nhân viên nhà nước.
Bormann năm 1941: văn phòng đảng có vị trí bên trong chính phủ
Sắc lệnh ngày 29/5/1941 xác nhận người đứng đầu Văn phòng Đảng có quyền hạn của bộ trưởng Reich và là thành viên chính phủ cùng Hội đồng Bộ trưởng Quốc phòng. Văn bản nhắc việc đổi tổ chức ngày 12/5 trước đó, đặt Văn phòng Đảng dưới thẩm quyền cá nhân Hitler. Cần phân biệt ngày tổ chức lại với ngày ban quy định về địa vị và hợp tác. Gộp chúng làm một sẽ mất chính quá trình một cơ quan đảng được nối vào thiết chế nhà nước.
Martin Bormann không vì thế trở thành bộ trưởng thông thường có một lĩnh vực chuyên môn giống mọi bộ khác. Quyền lực của ông gắn với cơ quan đảng và vị trí gần Hitler, trong khi địa vị mới giúp tham gia những việc nhà nước. Sự khác nhau giữa tên cơ quan và chức năng thực tế rất rõ ở đây. Một văn phòng vẫn mang tên đảng nhưng có khả năng tác động lên những quy định và đường phối hợp của chính quyền. Ngược lại, có địa vị pháp lý rộng không chứng minh ông tự quyết mọi việc mà không cần sự chấp thuận hay hợp tác của người khác.
Những người không đứng đầu đảng vẫn góp phần biến chương trình thành hiện thực
USHMM nhấn mạnh quá trình đồng bộ hóa dựa cả vào sự hợp tác của giới nghề nghiệp và hành chính hiện có. Điều đó ngăn cách kể rằng nhà nước chuyên môn chỉ bị một đảng bên ngoài cưỡng ép từ đầu tới cuối. Các luật gia, cảnh sát và công chức có thể tự thích nghi, tìm cơ hội hoặc dùng kỹ năng của mình để phục vụ mục tiêu mới. Mức độ tự nguyện và hành vi cụ thể khác nhau, nhưng nhà nước không phải một vật thể hoàn toàn không có lựa chọn.
Sự tồn tại của cán bộ không mang chức đảng nổi bật cũng không chứng minh một lĩnh vực nằm ngoài Quốc xã hóa. Người đó có thể vận hành đúng biểu mẫu nhưng biểu mẫu phục vụ mục tiêu loại trừ, tước quyền hoặc đàn áp. Trách nhiệm không dừng ở câu hỏi ai là đảng viên. Cần theo việc họ nhận chỉ thị nào, dùng chuyên môn ra sao và biết những hệ quả gì. Ranh giới tổ chức giúp lần đường quyết định, nhưng nếu dùng nó như đường biên vô can thì sẽ bỏ qua chính cách độc tài sử dụng một bộ máy đã có năng lực.
Gắn liền về quyền lực nhưng phân mảnh trong tổ chức
Các trường hợp cho thấy ba điều cùng đúng. NSDAP được đặt ở địa vị đặc biệt và nhà nước có nghĩa vụ hỗ trợ; cơ quan đảng và nhà nước vẫn giữ nhiều đường tổ chức riêng; những người kiêm nhiệm và sự bảo trợ của Hitler nối các đường ấy. Sự phân mảnh không tạo kiểm soát quyền lực vì các bên không có nhiệm vụ bảo vệ quyền bình đẳng của người dân trước nhau. Họ cạnh tranh trong một trật tự có chung định hướng độc tài và đàn áp.
Cũng không nên coi mọi chồng chéo là thiết kế hoàn hảo mà Hitler đã tính trước. Luật năm 1933 có thể tạo yêu cầu hợp tác mà không xác định rõ cách giải quyết tranh chấp, còn những quyết định sau đó tiếp tục thay quan hệ giữa các cơ quan. Hệ thống phải vận hành qua con người, thương lượng và những lần xin ý kiến. Nó có thể huy động mạnh mà vẫn tốn công điều phối; có thể giữ được quyền lực trung tâm mà không tạo một bộ máy thống nhất hiệu quả.
Câu hỏi đảng và nhà nước có tách biệt vì vậy cần hai câu trả lời ở hai cấp. Chúng không độc lập theo nghĩa có thể kiềm chế nhau bằng nguyên tắc chung; chúng vẫn khác nhau ở nhiều cơ quan, tư cách và công việc. Chính khoảng cách giữa hai cấp cho phép quyền lực đi qua chức vụ kiêm nhiệm và những ưu tiên không chịu kiểm tra công khai. Hiểu cấu trúc ấy giúp nhận diện trách nhiệm của cả người ra định hướng lẫn những người trong nhà nước đã chuyển định hướng thành công việc hằng ngày.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- Law to Safeguard the Unity of Party and State (1 December 1933) — German Historical Institute, GHDI
- Germany is a One-Party State — Anne Frank House
- Third Reich — United States Holocaust Memorial Museum
- Decree relating to the Chief of the Party Chancellery (29 May 1941), 2099-PS — Yale Law School, Avalon Project
- Decree instituting a Chief of German Police and appointing Himmler (17 June 1936) — German Historical Institute, GHDI