BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

STALIN VÀ QUYỀN LỰC LIÊN XÔ · NGHIÊN CỨU 139

Stalin cân nhắc mục tiêu quân sự và mục tiêu chính trị tại Warsaw ra sao?

Tại Warsaw năm 1944, giới hạn tác chiến của Hồng quân và mục tiêu chính trị của Stalin cùng có vai trò, nhưng không giải thích mọi giai đoạn theo cùng một cách. Phản công Đức cuối tháng 7 làm gián đoạn tiến quân trước khi khởi nghĩa bùng nổ; việc Moscow cản trở sử dụng sân bay cứu trợ lại là một lựa chọn riêng. Muốn đánh giá trách nhiệm phải tách hai vấn đề ấy, rồi theo dõi thay đổi trong tháng 9. Không có cơ sở để biến toàn bộ 63 ngày thành một mệnh lệnh duy nhất đã được chứng minh.

Các tù binh Ba Lan sau khởi nghĩa Warsaw năm 1944

Những người Ba Lan bị bắt sau khởi nghĩa Warsaw, tháng 10/1944. Ảnh của đơn vị tuyên truyền Đức do August Ahrens chụp; lời chú thích công kích nạn nhân trong nguồn gốc không được sử dụng làm sự thật.

Bundesarchiv, Bild 146-2000-019-14A / August Ahrens / CC BY-SA 3.0; thu nhỏ, chuyển WebP; giữ giấy phép tương tự. · Nguồn: Bundesarchiv / Wikimedia Commons · CC BY-SA 3.0 Germany

Những mốc cần đặt cạnh nhau

Cuối 7/1944
Phản công Đức trên các hướng tiếp cận Warsaw làm gián đoạn bước tiến Liên Xô.
1/8/1944
Armia Krajowa phát động khởi nghĩa Warsaw.
4/9/1944
Churchill đề nghị Roosevelt xử lý việc Moscow từ chối cơ sở sân bay cứu trợ.
9/1944
Hồng quân chiếm Praga; hỗ trợ đường không và các cuộc vượt sông hạn chế không giải cứu được khởi nghĩa.
2/10/1944
Đại diện lực lượng khởi nghĩa ký đầu hàng sau 63 ngày.

Hai cuộc chiến diễn ra trên cùng một bản đồ

Ngày 1/8/1944, Armia Krajowa, thường gọi là AK, phát động khởi nghĩa tại Warsaw nhằm đánh đuổi lực lượng chiếm đóng Đức và khẳng định độc lập Ba Lan. AK gắn với chính phủ lưu vong tại London, trong khi Stalin hậu thuẫn một trung tâm quyền lực Ba Lan khác. Vì vậy, giải phóng thủ đô mang hai ý nghĩa: loại quân Đức khỏi thành phố và xác lập ai có tư cách đại diện cho quốc gia sau đó. Khởi nghĩa này khác cuộc nổi dậy trong khu Do Thái Warsaw năm 1943.

Không thể coi người Ba Lan chỉ là những quân cờ không có lựa chọn. Lãnh đạo AK chủ động quyết định thời điểm nổi dậy, nhưng quyết định ấy diễn ra dưới những sức ép và thông tin không đầy đủ. Họ hy vọng hiện diện ở thủ đô như một lực lượng chính trị đã tự giải phóng đất nước trước khi Hồng quân vào. Mục tiêu ấy không tương hợp với mong muốn Stalin đặt một chính quyền thân Moscow ở Ba Lan. Hai bên có cùng kẻ thù Đức nhưng không có cùng dự án hậu chiến.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3]

Cuối tháng 7: quân Đức còn khả năng phản công

Trong cuộc phỏng vấn với National WWII Museum, sử gia Alexandra Richie nhấn mạnh vai trò phản công của Walter Model quanh Radzymin và Wołomin từ cuối tháng 7. Lãnh đạo khởi nghĩa hiểu sai một phần những tin tức và âm thanh chiến đấu phía đông thành phố. Quân Liên Xô đang bị đánh trở lại, không đơn giản tiến tới trong một cuộc truy đuổi không bị cản. Ziemke cũng mô tả lực lượng thiết giáp Liên Xô bị đánh vào sườn và hậu phương trên các hướng tiếp cận Warsaw.

Điều này bác một giả định thường gặp: Hồng quân đã sẵn sàng bước qua thành phố ngay trong những ngày đầu tháng 8, rồi chỉ dừng vì một quyết định chính trị không chịu bất kỳ giới hạn quân sự nào. Khả năng tiến công không được đo bằng khoảng cách trên bản đồ. Nó còn đòi hỏi nhiên liệu, bộ binh, pháo, cầu và lực lượng có thể tiếp tục chiến đấu sau một đợt tiến rất dài. Tuy nhiên, chứng minh một trở ngại có thật trong tuần đầu không tự giải thích mọi lựa chọn của Moscow trong những tuần sau.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3]

AK và chính quyền do Moscow hậu thuẫn: chiến thắng của ai sẽ tạo quyền lực?

Trong mùa hè 1944, Ủy ban Giải phóng Dân tộc Ba Lan hình thành dưới sự hậu thuẫn Liên Xô. Nó cạnh tranh với chính phủ London về địa vị và quyền kiểm soát những vùng được giải phóng. Nếu AK giữ được thủ đô và tiếp đón Hồng quân như chủ nhà, chính phủ lưu vong sẽ có thêm một chứng cứ thực địa cho tuyên bố đại diện Ba Lan. Từ phía Stalin, một lực lượng độc lập có uy tín và vũ trang cũng là trở ngại cho việc định hình trật tự chính trị mà ông muốn.

Đây là một xung đột lợi ích có thể nhận diện từ hành động và thể chế, không cần tưởng tượng toàn bộ suy nghĩ riêng trong đầu Stalin. Nhưng lợi ích chính trị không tự chứng minh mỗi lần hoãn tiến quân đều do lợi ích đó quyết định. Muốn nối động cơ với hành vi phải xem quyết định cụ thể: chấp nhận liên hệ quân sự nào, cho phép loại cứu trợ nào, đặt điều kiện gì và thay đổi lúc nào. Chỉ gọi chung đó là một cuộc mặc cả sẽ che mất khác biệt giữa nhu cầu tác chiến và sự lựa chọn có thể tránh được.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3] [5]

Sân bay cứu trợ: một loại quyết định khác với việc cưỡng bức vượt sông

Điện Churchill gửi Roosevelt ngày 4/9/1944 ghi rõ sự lo ngại của Nội các Chiến tranh Anh trước việc Stalin từ chối cơ sở sân bay cho nhiệm vụ cứu trợ Warsaw. Churchill cho rằng máy bay Mỹ có thể thả hàng rồi sử dụng sân bay trên lãnh thổ Liên Xô. Ông thậm chí đề nghị cân nhắc hạ cánh khi chưa có sự đồng ý chính thức. Đây là một đề nghị trong điện báo, không phải bằng chứng rằng phương án ấy đã được thi hành.

Giá trị của tài liệu nằm ở việc nó tách rõ một lựa chọn. Cho phép dùng sân bay không giống ra lệnh các đơn vị mệt mỏi lập tức vượt Vistula và đánh vào đô thị. Khó khăn chiến trường có thể giải thích giới hạn tiến công, nhưng không đủ tự giải thích sự cản trở một cơ chế cứu trợ hàng không do đồng minh đề xuất. Muốn bảo vệ quyết định từ chối phải chỉ ra lý do riêng của nó. Trong hoàn cảnh đó, mục tiêu chính trị không thể bị gạt khỏi phân tích chỉ bằng một nhận xét rằng Hồng quân đang thiếu tiếp tế.

Đối chiếu tư liệu: [4]

Một tài liệu nói “có thể” không được đổi thành một mệnh lệnh đã tìm thấy

Bản chuẩn bị chính sách của Bộ Ngoại giao Mỹ trong hồ sơ Quebec nhận định Stalin có thể đã quyết định để lực lượng trung thành với chính phủ London bị tiêu diệt, nhằm tạo ưu thế cho ủy ban được Liên Xô hậu thuẫn. Văn bản còn suy luận về tác động đối với Mikołajczyk và triển vọng thỏa hiệp. Những từ biểu thị khả năng là phần quan trọng của chứng cứ: chúng cho biết giới hoạch định Mỹ đang đánh giá ý định Stalin, không công bố một mệnh lệnh bí mật của ông.

Nguồn này hỗ trợ mạnh việc nghiên cứu cách đồng minh đọc hành vi chính trị của Moscow. Nó không cho phép khẳng định đã chứng minh một chỉ thị cụ thể yêu cầu dừng toàn bộ cứu viện vào một ngày nào đó. Sự phân biệt không làm nhẹ trách nhiệm đối với những quyết định đã xác nhận, như thái độ về sân bay. Ngược lại, nó giúp lập luận chắc hơn: phê phán dựa trên hành vi được ghi lại có sức nặng hơn một câu chuyện tuyệt đối mà nguồn gốc chỉ là một bản phân tích xác suất.

Đối chiếu tư liệu: [5] [4]

Tháng 9 thay đổi tình thế nhưng không tạo ra một cuộc cứu viện đủ sức

Trong tháng 9, Hồng quân chiếm Praga ở bờ đông Vistula. Các đơn vị của Tập đoàn quân Ba Lan số 1 thuộc phía Liên Xô tổ chức những cuộc vượt sông hạn chế vào Warsaw nhưng không giữ được một đầu cầu đủ để giải cứu khởi nghĩa. Ziemke ghi nhận sự khác nhau giữa các nguồn về quy mô lực lượng vượt sông. Vì vậy, không nên gán một quân số quá chính xác hoặc nói tuyệt đối rằng không có ai từ phía đông vượt sang trong toàn bộ cuộc khởi nghĩa.

Hỗ trợ đường không cũng thay đổi. Điện Harriman ngày 13/9 ghi việc Molotov chấp thuận một hoạt động của không quân Mỹ sau khi hỏi Bộ Tổng tham mưu Liên Xô. Chú giải FRUS đồng thời ghi nhận phía Liên Xô đã thực hiện thả hàng ngày 13/9, dù báo cáo qua kênh khác nói chưa có kế hoạch. Đây là minh họa cụ thể cho sự không đồng bộ của thông tin. Nó buộc người viết phân biệt ngày quyết định, ngày thực hiện và thời điểm người ngoài biết tin, thay vì kéo dài tình trạng từ chối đầu tháng sang tất cả những ngày còn lại.

Đối chiếu tư liệu: [3] [6]

Cứu trợ muộn có thể tồn tại mà vẫn không cứu được cuộc khởi nghĩa

Một hoạt động tiếp tế Mỹ theo hình thức bay tiếp sang căn cứ Liên Xô diễn ra ngày 18/9. Theo tường thuật quân sự của Ziemke, lúc ấy vùng kiểm soát của lực lượng nổi dậy đã thu hẹp, làm việc thả hàng trúng mục tiêu khó hơn. Sự hỗ trợ muộn không xóa những tuần bị mất trước đó. Nhưng cũng không thể vì kết cục thất bại mà mô tả mọi hình thức hỗ trợ về sau là hoàn toàn không tồn tại.

Thời gian làm thay đổi giá trị của cùng một phương tiện. Hàng được đưa tới khi lực lượng còn giữ nhiều khu phố và lối liên lạc có thể hữu ích khác với khi các đơn vị đã bị chia cắt. Một quyết định cứu trợ cần được đánh giá không chỉ bằng có hay không, mà còn bằng lúc nào, quy mô nào và có phối hợp với nhu cầu dưới đất hay không. Đó là lý do tranh luận về trách nhiệm không thể dừng ở việc tìm một chuyến bay để chứng minh Moscow đã làm đủ, hoặc bỏ qua mọi chuyến bay để chứng minh chỉ có một động cơ xuyên suốt.

Đối chiếu tư liệu: [3] [4] [6]

Trách nhiệm của Đức và những giới hạn của phản thực tế

Quân Đức cùng các lực lượng tham gia đàn áp chịu trách nhiệm trực tiếp về giết hại dân thường, phá hủy thành phố và cưỡng bức di dời. USHMM xác định cuộc khởi nghĩa kết thúc ngày 2/10 sau 63 ngày chiến đấu, trong khi sự tàn phá còn kéo dài. Phân tích lựa chọn của Stalin không được chuyển trách nhiệm ấy sang những người nổi dậy hoặc làm mờ chủ thể thực hiện tội ác. Sai lầm về dự báo hoặc hỗ trợ không đồng nhất về bản chất với một chính sách sát hại.

Có thể đặt câu hỏi liệu viện trợ sớm hơn, liên lạc tốt hơn hoặc một nỗ lực tiến công khác có cải thiện cơ hội sống sót không. Nhưng muốn nói chắc khởi nghĩa sẽ thắng, cần chứng minh khả năng đưa lực lượng và tiếp tế qua các trở ngại thực tế, cùng phản ứng của Đức. Các nguồn đã xem không cung cấp cơ sở cho một kết quả chắc chắn như vậy. Điều có thể đánh giá rõ hơn là những lựa chọn đã xảy ra đã mở hoặc đóng cơ hội nào đối với người trong thành phố.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3]

Kết luận: giải thích theo giai đoạn để không đánh mất trách nhiệm

Warsaw cho thấy mục tiêu quân sự và mục tiêu chính trị không nằm trong hai thế giới tách rời. Một giới hạn tác chiến có thể thật, đồng thời trở thành hoàn cảnh thuận lợi cho một dự án quyền lực. Điều đó không cho phép coi mọi hành động là quân sự thuần túy hoặc mọi khó khăn quân sự là cái cớ bịa đặt. Tuần đầu tháng 8, quyết định về sân bay và các hoạt động hạn chế tháng 9 cần được kiểm tra bằng những chứng cứ tương ứng.

Đánh giá Stalin vì vậy cần giữ cả sự thận trọng và sự rõ ràng. Không tuyên bố biết một mệnh lệnh chưa tìm thấy; cũng không dùng khoảng trống ấy để phủ nhận những hành vi ngoại giao đã được ghi nhận. Cái giá thực tế là một lực lượng chính trị độc lập bị đánh bại và dân cư Warsaw chịu thảm họa dưới bàn tay Đức. Từ đó, câu hỏi nghiên cứu quan trọng không phải tìm một câu trả lời duy nhất cho toàn bộ cuộc khởi nghĩa, mà xác định ở mỗi giai đoạn ai có quyền lựa chọn, đã chọn gì và để ai gánh hậu quả.

Đối chiếu tư liệu: [3] [4] [5] [6]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Warsaw Uprising — United States Holocaust Memorial Museum
  2. Interview with Dr. Alexandra Richie, Author of Warsaw 1944 — The National WWII Museum
  3. Earl F. Ziemke — Stalingrad to Berlin, chương XV: The Collapse of the Center — US Army Center of Military History; bản số hóa HyperWar tại ibiblio
  4. FRUS Quebec — Churchill to Roosevelt, 4 September 1944, document 119 — Office of the Historian, Bộ Ngoại giao Mỹ
  5. FRUS Quebec — The Polish Problem, Department of State briefing paper, document 124 — Office of the Historian, Bộ Ngoại giao Mỹ
  6. FRUS Quebec — Harriman báo cáo ngày 13 September 1944 và chú giải, document 233 — Office of the Historian, Bộ Ngoại giao Mỹ