BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

STALIN VÀ QUYỀN LỰC LIÊN XÔ · NGHIÊN CỨU 145

Stalin đòi hỏi điều gì tại hội nghị Tehran năm 1943?

Tại Tehran cuối 1943, Stalin muốn biến mặt trận xuyên eo biển thành một chiến dịch có lịch và trách nhiệm rõ ràng, hạn chế việc các hướng khác làm chậm nó, đồng thời đặt yêu cầu an ninh Liên Xô vào trật tự sau chiến tranh. Ông cũng phải thương lượng và đưa ra cam kết của mình. Hội nghị không phải nơi toàn bộ thế giới được phân chia xong: kết luận quân sự, đề xuất chính trị và những vấn đề để lại cho tương lai có mức ràng buộc khác nhau.

Stalin, Roosevelt và Churchill tại hiên sứ quán Liên Xô ở Tehran cuối năm 1943

Từ trái sang: Stalin, Roosevelt và Churchill tại hiên sứ quán Liên Xô trong Hội nghị Tehran, 28/11–1/12/1943. Ảnh US Signal Corps, Library of Congress cph.3a33351.

US Army Signal Corps / Library of Congress,cph.3a33351 / Wikimedia Commons. Public domain. Chỉ giảm kích thước và chuyển WebP. · Nguồn: US Signal Corps; Library of Congress; Wikimedia Commons · Public domain — PD-USGov-Military-Army

Những mốc cần đặt cạnh nhau

28/11/1943
Bắt đầu hội nghị đầu tiên có cả Roosevelt, Churchill và Stalin.
29/11/1943
Stalin yêu cầu làm rõ và sớm bổ nhiệm chỉ huy Overlord.
1/12/1943
Chốt kết luận quân sự, thảo luận chính trị và ký tuyên bố về Iran.
6/6/1944
Overlord mở tại Normandy; đây là ngày thực tế, khác lịch dự kiến tại Tehran.

Ba nhà lãnh đạo gặp nhau khi câu hỏi đã chuyển từ sống còn sang cách thắng

Hội nghị từ 28/11 đến 1/12/1943 là lần đầu Roosevelt, Churchill và Stalin cùng gặp trực tiếp. Hồng quân đã đảo ngược nhiều phần của tình thế năm 1941, trong khi Anh–Mỹ có lực lượng lớn tại Địa Trung Hải và đang chuẩn bị bước quyết định vào Tây Âu. Tương quan ấy làm Stalin có cơ sở đòi một cuộc bàn bạc về cách kết thúc chiến tranh, thay vì chỉ yêu cầu vật tư để vượt qua khủng hoảng trước mắt.

Nhưng ba người không sở hữu một kho nguồn lực vô hạn. Nghiên cứu của Mark Calhoun tại National WWII Museum nhấn mạnh giới hạn vận tải và cạnh tranh giữa các hướng tác chiến. Vấn đề đặt ra không phải ai yêu hòa bình hơn, hoặc ai dũng cảm hơn. Phải quyết định chiến dịch nào nhận tàu đổ bộ và lực lượng trước, bởi lựa chọn ở một nơi có thể làm ngày mở chiến dịch nơi khác thay đổi. Stalin bước vào cuộc tranh luận đó với lợi ích của mặt trận Liên Xô.

Tehran vì vậy nên được đọc như một loạt phiên làm việc nối quân sự với chính trị. Những bức ảnh lãnh đạo ngồi cạnh nhau thể hiện sự hiện diện chung, nhưng không cho biết một đề xuất đã được chấp thuận hay chưa. Muốn trả lời Stalin đòi điều gì, cần theo lời yêu cầu tới văn bản kết luận, rồi nhận ra cả những phần ông chưa đạt hoặc chưa thể chốt. Không phải mọi ý kiến trong biên bản đều trở thành chính sách cuối cùng.

Đối chiếu tư liệu: [1] [6]

Ngày 29/11: Stalin hỏi ai thực sự chịu trách nhiệm cho Overlord

Trong biên bản phiên họp chiều 29/11, Stalin hỏi tên người chỉ huy Overlord. Roosevelt và Churchill cho biết chưa có quyết định cuối cùng. Stalin nhấn mạnh nhu cầu bổ nhiệm sớm một người chịu trách nhiệm cả chuẩn bị lẫn chỉ huy thực hiện. Điểm cốt lõi không phải ông đòi quyền chọn tướng của đồng minh. Ông muốn kiểm tra liệu chiến dịch đã có một trung tâm điều hành đủ sức giữ nó khỏi tiếp tục trượt lịch hay chưa.

Cùng phiên họp, George Marshall giải thích vấn đề phía Mỹ không chủ yếu là thiếu quân hoặc trang bị mà là vận tải, đặc biệt phương tiện đổ bộ cho những kế hoạch cạnh tranh. Stalin có thể gây sức ép về lịch, nhưng không thể khiến giới hạn ấy mất đi. Việc các bên phải giải thích tình trạng chuẩn bị trước nhau làm hội nghị thành một phép thử bằng công việc cụ thể, khác với một lời tái khẳng định tình hữu nghị.

Yêu cầu về chỉ huy còn có ý nghĩa kiểm soát trách nhiệm trong liên minh. Khi mỗi chính phủ giữ bộ tham mưu và ưu tiên riêng, một chiến dịch có thể được tất cả ủng hộ trên nguyên tắc mà vẫn không có người đủ quyền giải quyết xung đột. Stalin dùng câu hỏi về một cá nhân để chạm tới cấu trúc tổ chức. Đó là mưu lược có thể quan sát trong tài liệu, không cần giả định ông đã biết trước tên người được bổ nhiệm hoặc kết quả cuộc đổ bộ.

Đối chiếu tư liệu: [2]

Một thời hạn chỉ có giá trị khi đi cùng phân bổ và nghĩa vụ tương hỗ

Kết luận quân sự ngày 1/12 ghi Overlord sẽ mở trong tháng 5/1944, kết hợp với hoạt động ở miền nam Pháp trong phạm vi phương tiện đổ bộ cho phép. Điều kiện đi kèm rất quan trọng. Nó cho thấy thỏa thuận vẫn phải sống trong giới hạn vật chất, không phải mọi hướng đều được hứa một lực lượng tối đa cùng lúc. Stalin đạt sự xác nhận về ưu tiên, nhưng văn bản không cho phép kể tất cả đề xuất phụ đều bị gạt bỏ.

Đổi lại, Liên Xô tuyên bố sẽ mở một cuộc tiến công lớn vào khoảng thời điểm đó để ngăn Đức chuyển quân từ đông sang tây. Trọng tâm là làm đối thủ khó sử dụng cùng lực lượng dự bị để lần lượt giải quyết từng mặt trận. Stalin không chỉ yêu cầu chia sẻ tổn thất của Liên Xô; ông tham gia xây một cấu trúc phối hợp có thể đem lợi ích cho đồng minh đang đổ bộ. Các bộ tham mưu cũng được yêu cầu liên hệ về những hoạt động sắp diễn ra.

Lịch dự kiến ở Tehran không được đồng nhất với ngày đổ bộ thực tế. Overlord mở tại Normandy ngày 6/6/1944, và diễn biến sau đó còn đòi nhiều quyết định mới. Ý nghĩa của hội nghị nằm ở việc các bên đã công bố một hướng tác chiến chung và gắn trách nhiệm hai phía, không phải ở khả năng loại bỏ mọi thay đổi. Đó là ranh giới giữa một thắng lợi ngoại giao và huyền thoại rằng chiến thắng quân sự đã được bảo đảm trong phòng họp.

Đối chiếu tư liệu: [3] [1]

Địa Trung Hải, Thổ Nhĩ Kỳ và câu hỏi hướng nào thật sự giúp đánh Đức

Stalin không quan tâm mọi đề xuất ngoại vi theo cùng một cách. Cuộc thảo luận gồm khả năng Thổ Nhĩ Kỳ tham chiến, chiến sự tại Italy và hỗ trợ lực lượng du kích ở Nam Tư. Đối với mỗi phương án, cần hỏi nó ghìm giữ bao nhiêu lực lượng đối phương và dùng những tài nguyên nào có thể cần cho Overlord. Một hoạt động có tác dụng gián tiếp vẫn có thể hữu ích nếu không làm chậm hướng tiến công được ưu tiên.

Kết luận Tehran ghi các lãnh đạo coi việc Thổ Nhĩ Kỳ tham chiến trước cuối năm là điều mong muốn. Stalin còn nêu khả năng Liên Xô tham chiến chống Bulgaria nếu Bulgaria tấn công Thổ Nhĩ Kỳ trong hoàn cảnh được bàn tới. Đây là cam kết có điều kiện, không phải tuyên bố rằng Thổ Nhĩ Kỳ đã tham chiến ngay hoặc mọi kịch bản Balkan đã chắc chắn diễn ra. Những điều kiện đó cho thấy hội nghị vừa lập kế hoạch vừa phải ứng xử với quyết định của những nước không ngồi cùng ba lãnh đạo.

Nhìn từ quyền lực, một ưu tiên được bảo vệ tốt không nhất thiết đòi bác mọi ý tưởng của đối tác. Nó đòi buộc từng ý tưởng giải thích cách đóng góp vào mục tiêu chung. Tuy nhiên, không thể dùng kết quả quân sự sau này để khẳng định Stalin đã luôn nhìn đúng mọi hướng. Phân tích chiến lược cần giữ khoảng cách giữa lập luận hợp lý tại bàn đàm phán và mức thành công mà thực tế cho thấy sau đó.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3]

Ba Lan và Đức: Stalin bàn an ninh trước khi có một hiệp ước hòa bình

Phiên họp chính trị ngày 1/12 cho thấy Stalin nhấn mạnh Ba Lan phải có quan hệ thân thiện với Liên Xô vì vấn đề biên giới và an ninh. Ông phân biệt nước Ba Lan với chính phủ lưu vong đang có quan hệ với London. Roosevelt muốn khôi phục quan hệ ngoại giao, còn Churchill phải tính tới việc Anh đã tham chiến vì Ba Lan. Bản đồ vì thế gắn trực tiếp với câu hỏi ai sẽ có quyền đại diện cho một nước sau giải phóng.

Biên bản ghi thảo luận về đường Curzon và những điều chỉnh lãnh thổ. Nó không phải một văn bản cuối cùng đặt toàn bộ biên giới hậu chiến. Cũng cần giữ rõ lời tự biện hộ: khi Stalin gọi một đường biên là công bằng hoặc cáo buộc chính phủ Ba Lan hành động có lợi cho Đức, đó là lập trường của ông trong thương lượng. Tài liệu xác nhận lời nói ấy được ghi lại, không tự xác nhận tính đúng đắn đạo đức hoặc sự thật của cáo buộc.

Về Đức, các bên thảo luận nhiều cách chia nhỏ hoặc ngăn tái lập sức mạnh. Stalin tỏ ý muốn sự phân chia đủ thực để không tạo điều kiện hình thành lại một nước Đức mạnh thông qua liên bang lớn hơn. Tuy nhiên, những phương án ấy vẫn là đề xuất trong trao đổi. Kết quả không cho phép gọi Tehran là bản thiết kế hoàn chỉnh của nước Đức sau 1945. Chính sự chưa chốt ấy giải thích vì sao các hội nghị sau vẫn phải tiếp tục giải quyết vấn đề.

Đối chiếu tư liệu: [4] [6]

Iran nhắc rằng bàn cờ không chỉ có ba người chơi

Tehran là thủ đô của một quốc gia đang gánh vai trò vận chuyển quan trọng cho liên minh. Tuyên bố ngày 1/12 ghi nhận Iran đã giúp đưa nguồn cung từ bên ngoài đến Liên Xô, thừa nhận khó khăn kinh tế của nước này và nói tới hỗ trợ trong khả năng cho phép. Ba cường quốc còn cam kết mong muốn duy trì độc lập, chủ quyền cùng toàn vẹn lãnh thổ Iran. Những dòng ấy cho thấy hành lang vật tư có trọng lượng ngoại giao, không chỉ kỹ thuật.

Đọc tuyên bố phải tách lời hứa khỏi tình trạng trên thực địa và kết quả về sau. Văn bản không khiến sự hiện diện quân sự của các cường quốc tự biến mất. Nhưng cũng không nên bỏ nó ra khỏi lịch sử hội nghị chỉ vì dễ kể hơn một cuộc đấu trí giữa ba nhân vật. Quyết định của họ sử dụng lãnh thổ, công sức và nguồn lực của nhiều xã hội khác. Một phân tích quyền lực đầy đủ phải hỏi các nước nhỏ được bảo đảm điều gì và ai có khả năng buộc lời bảo đảm được thực hiện.

Đối chiếu tư liệu: [5]

Tehran đem lại một cơ chế phối hợp, chưa đem lại lòng tin vô điều kiện

Đòi hỏi quan trọng nhất của Stalin ở Tehran là làm cho đồng minh khó rút lại ưu tiên đánh Đức ở Tây Âu bằng những lời giải thích chung chung. Ông nối thời hạn với người chịu trách nhiệm và cam kết tiến công của phía mình. Đồng thời, ông đưa an ninh cùng ảnh hưởng Liên Xô vào cuộc thảo luận hậu chiến. Những mục tiêu ấy liên quan nhau: vị thế quân sự mạnh làm yêu cầu chính trị có trọng lượng lớn hơn.

Thành công đó vẫn có giới hạn. Các nước còn phải tổ chức chiến dịch thực tế; tranh chấp về Ba Lan và tương lai Đức chưa được giải quyết dứt điểm. Không thể khẳng định một hội nghị tự mình tạo ra kết quả chiến tranh, cũng không thể coi nó chỉ là nghi thức chụp ảnh. Tehran có giá trị vì các bên đã chuyển một phần bất đồng thành phối hợp kiểm tra được, trong khi để lộ những khác biệt sẽ tiếp tục định hình hòa bình sau này.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [4] [5] [6]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. The Cairo and Tehran Conferences — The National WWII Museum, Mark T.Calhoun
  2. Combined Chiefs of Staff Minutes, 29November1943 — Office of the Historian, FRUS, Cairo and Tehran 1943
  3. Military Conclusions of the Tehran Conference, 1December1943 — Office of the Historian, FRUS, Cairo and Tehran 1943
  4. Bohlen Minutes, political meeting1December1943 — Office of the Historian, FRUS, Cairo and Tehran 1943
  5. Declaration of the Three Powers Regarding Iran, 1December1943 — Office of the Historian, FRUS, Cairo and Tehran 1943
  6. Tehran, Yalta and Potsdam: Three wartime conferences that shaped Europe and the world — House of Lords Library, Thomas Brown