BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

STALIN VÀ QUYỀN LỰC LIÊN XÔ · NGHIÊN CỨU 143

Liên Xô đã thương lượng mở mặt trận thứ hai với đồng minh ra sao?

Liên Xô thúc đẩy mặt trận thứ hai bằng yêu cầu trực tiếp ở cấp lãnh đạo, đàm phán qua Molotov, tận dụng thông cáo chung rồi phản đối khi lịch mở mặt trận thay đổi. Mục tiêu là kéo lực lượng Đức khỏi phía đông và biến hợp tác chống Hitler thành cam kết có thời hạn. Khó khăn nằm ở chỗ các bên cùng muốn đánh bại Đức nhưng đánh giá khác nhau về địa điểm, thời điểm và khả năng đổ bộ. Từ lời lẽ năm 1942 đến thỏa thuận quân sự ở Tehran là quá trình làm rõ trách nhiệm, không phải một lần hứa đơn giản được tự động thực hiện.

Roosevelt gặp Ngoại trưởng Liên Xô Molotov tại Nhà Trắng ngày 1/6/1942

Roosevelt và Molotov tại Nhà Trắng, ngày 1/6/1942, trong chuyến đi dẫn tới thông cáo về mặt trận thứ hai. Ảnh lưu tại US National Archives.

Tác giả/cơ quan: Nhân viên công vụ Hoa Kỳ, không nêu tên cá nhân. US National Archives / Wikimedia Commons. Public domain — US federal government work. Chỉ giảm kích thước và chuyển WebP. · Nguồn: US National Archives; Wikimedia Commons · Public domain — PD-USGov,17USC105

Những mốc cần đặt cạnh nhau

11/6/1942
Nhà Trắng công bố kết quả trao đổi với Molotov về nhiệm vụ mở mặt trận trong năm 1942.
22/6/1942
Standley cảnh báo về kỳ vọng công chúng và rủi ro uy tín.
13/8/1942
Stalin gửi bản phản đối chính thức tới Churchill và Harriman.
1/12/1943
Kết luận quân sự Tehran gắn Overlord với tiến công phối hợp của Liên Xô.

Với Moskva, một mặt trận phải làm thay đổi cách Đức phân phối lực lượng

Một chiến dịch ở bất kỳ đâu chống phe Trục có thể giúp liên minh, nhưng chưa chắc đáp ứng yêu cầu cấp bách của Liên Xô. Stalin muốn Đức phải đối phó một lực lượng lớn ở phía tây châu Âu, qua đó giảm khả năng tập trung quân ở phía đông. Cách định nghĩa ấy làm cuộc thương lượng khó hơn một lời kêu gọi chung về đoàn kết. Cần biết chiến dịch có buộc Berlin thay đổi quyết định điều quân hay chỉ tạo tác dụng gián tiếp.

Đồng minh Anh–Mỹ lại phải xem một cuộc vượt biển như vấn đề tác chiến riêng: lực lượng cần được đưa vào bờ, tiếp tế, bảo vệ và mở rộng đầu cầu. Quân có trên danh sách chưa đồng nghĩa có tàu đổ bộ để vận chuyển họ. Trong khi Moskva thấy việc trì hoãn làm mình tiếp tục chịu tổn thất, London có thể thấy tiến hành quá sớm tạo ra một thất bại mới. Hai bên không dùng cùng một thước đo rủi ro, dù cùng nhìn tới quân đội Đức.

Đối chiếu tư liệu: [3] [4] [6]

Thông cáo tháng 6/1942: cùng ký một câu nhưng hiểu khác mức ràng buộc

Sau chuyến thăm Washington của Vyacheslav Molotov, Nhà Trắng công bố ngày 11/6/1942 rằng các bên đã đạt hiểu biết đầy đủ về nhiệm vụ cấp bách mở mặt trận thứ hai tại châu Âu trong năm ấy. Ngôn ngữ này mạnh hơn một tuyên bố sẽ nghiên cứu khả năng. Nó tạo kỳ vọng công khai, khiến việc thay đổi kế hoạch không còn là trao đổi kín giữa các bộ tham mưu. Thông cáo đã trở thành một nguồn lực trong cuộc thương lượng tiếp theo.

Chú giải của tập FRUS cho biết đã có lo ngại trong phía Mỹ về mức chắc chắn của câu chữ. Bối cảnh Anh cũng bao gồm lời giải thích dè dặt hơn về việc không bảo đảm một cuộc đổ bộ. Đây là điểm phải giữ khi đọc tài liệu: lời công bố cuối cùng không xóa những điều kiện mà một bên cho rằng mình đã nêu. Nhưng sự tồn tại của điều kiện ấy cũng không khiến cách hiểu của phía Liên Xô thành chuyện bịa đặt.

Thương lượng liên minh vì thế có hai tầng. Ở tầng quân sự, phải xác định việc gì làm được. Ở tầng chính trị, phải quản lý ý nghĩa của lời đã công bố. Khi hai tầng lệch nhau, một bên có thể coi mình đang cập nhật kế hoạch, còn bên kia coi đối tác đã phá cam kết. Stalin khai thác sự lệch đó bằng cách buộc người đối thoại trở lại văn bản và năm đã nêu, thay vì chấp nhận một lời bảo đảm chung về thiện chí.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3]

Bức điện ngày 22/6 cho thấy kỳ vọng đã vượt khỏi phòng họp

Đại sứ Mỹ tại Moskva, William Standley, báo cáo ngày 22/6/1942 rằng báo chí cùng cách tiếp nhận của công chúng Liên Xô đã tạo kỳ vọng mạnh về một mặt trận trong năm. Giá trị của bức điện không phải nó chứng minh mọi người dân có cùng suy nghĩ. Nó cho thấy một nhà ngoại giao Mỹ tại chỗ đã nhận ra chi phí uy tín nếu lời công bố không được thực hiện. Washington không thể nói hoàn toàn không được cảnh báo về vấn đề cách hiểu.

Đối với Stalin, dư luận trong nước có thể làm tăng sức nặng của yêu cầu nhưng cũng tạo giới hạn. Một nhà lãnh đạo đã để công chúng tin đồng minh sắp hành động sẽ phải giải thích nếu hành động không đến. Có thể nhận ra tác dụng gây sức ép mà không cần giả định Stalin điều khiển mọi ý kiến như một màn diễn thống nhất. Điều được chứng minh ở đây là sự tồn tại của kỳ vọng và mối lo ngoại giao, không phải một kế hoạch tâm lý bí mật được thiết kế trọn vẹn.

Đối chiếu tư liệu: [2] [1]

Tháng 8/1942: Stalin biến bất đồng thành một phản đối có hồ sơ

Churchill tới Moskva tháng 8 khi việc mở mặt trận ở Tây Âu trong năm 1942 đã không còn được Anh xem là khả thi. Trong bản ghi nhớ ngày 13/8 gửi Churchill và Harriman, Stalin lập luận rằng kế hoạch Liên Xô đã tính tới việc Đức phải chia lực lượng. Ông gọi sự thay đổi của Anh là đòn tác động tinh thần và quân sự. Đây là lập trường chính thức của Stalin, không phải chứng minh độc lập rằng cuộc đổ bộ khi ấy chắc chắn sẽ thành công.

Ông còn cho rằng phần lớn những lực lượng Đức tốt nhất đang ở phía đông, khiến 1942 là thời cơ thuận lợi hơn có thể xuất hiện vào năm sau. Lập luận đó hướng sự chú ý vào chi phí bỏ lỡ cơ hội. Churchill phản đối từ hướng khác: một chiến dịch thất bại sẽ không giúp ai. Trong một liên minh, người đang chịu sức ép trên bộ và người phải tổ chức vượt biển có thể cùng đưa ra lý do quân sự thực, rồi vẫn không thống nhất được mức nguy hiểm đáng chấp nhận.

Cách Stalin trình bày cũng là một mưu lược đàm phán có thể quan sát trực tiếp: dẫn lời đã công bố, nối nó với kế hoạch của mình và nhấn mạnh tác hại đối với toàn liên minh. Không cần gán mọi câu nặng lời cho tính khí cá nhân. Khi đặt phản đối thành văn bản, ông lưu lại trách nhiệm của đồng minh và giữ yêu cầu tiếp tục tồn tại trong các cuộc gặp sau. Tuy nhiên, văn bản mạnh không tự tạo thêm tàu, căn cứ hay khả năng tiếp tế.

Đối chiếu tư liệu: [3] [4]

TORCH không được Moskva coi là sự thay thế đầy đủ

Tư liệu Library of Congress về các ghi chú giữa Churchill và Harriman sau chuyến thăm cho thấy một sắc thái thường bị bỏ mất. Stalin không xem cuộc đổ bộ Bắc Phi mang tên TORCH là mặt trận thứ hai theo nghĩa ông yêu cầu, nhưng vẫn nhìn nhận lợi ích gián tiếp của nó cho Liên Xô. Vì vậy, bất đồng về thứ tự ưu tiên không đồng nghĩa Moskva phủ nhận mọi chiến dịch phương Tây hoặc chỉ có hai lựa chọn là đồng ý hoàn toàn và phá liên minh.

Trên chặng bay tới Moskva ngày 12/8/1942, Churchill và Harriman đã bàn phương án VELVET, đưa lực lượng không quân Anh–Mỹ hỗ trợ khu vực miền nam Liên Xô. Những đề xuất như vậy cho thấy các bên tìm cách giảm khoảng cách giữa nhu cầu ngay lập tức và khả năng thực hiện. Nhưng một hỗ trợ thay thế không có cùng hiệu ứng điều quân như một cuộc đổ bộ lớn ở Pháp. Nhận ra khác biệt ấy giúp giải thích tại sao thảo luận vẫn kéo dài dù chiến tranh chống Đức đang được tiến hành tại nhiều nơi.

Đối chiếu tư liệu: [4]

Tehran thay đổi chất lượng cam kết: thời điểm, chỉ huy và phối hợp

Đến hội nghị Tehran cuối 1943, vấn đề đã chuyển từ lời kêu gọi sang việc kiểm tra chuẩn bị cho Overlord. Biên bản ngày 29/11 ghi Stalin hỏi ai là người chỉ huy chiến dịch và yêu cầu sớm giao trách nhiệm cả chuẩn bị lẫn thực hiện cho một người. Câu hỏi tác động đúng khoảng trống của một dự án liên minh: nếu chưa rõ ai chịu trách nhiệm cuối cùng, mọi kế hoạch chi tiết vẫn có thể bị những ưu tiên khác kéo lệch.

Kết luận quân sự ngày 1/12 ghi Overlord dự kiến mở trong tháng 5/1944, phối hợp với hoạt động tại miền nam Pháp trong phạm vi phương tiện đổ bộ cho phép. Đồng thời, phía Liên Xô cam kết mở một cuộc tiến công lớn để ngăn Đức chuyển lực lượng từ đông sang tây. Thỏa thuận không chỉ là phương Tây phải giúp phương Đông. Nó biến yêu cầu thành sự phối hợp hai chiều nhằm hạn chế lựa chọn của cùng một đối thủ.

Cần giữ đúng ranh giới niên đại: lịch dự kiến tháng 5 trong văn bản Tehran không phải ngày đổ bộ thực tế 6/6/1944. Một kế hoạch có thể điều chỉnh khi chuẩn bị triển khai mà vẫn khác căn bản với lời hứa chưa có cơ chế thực hiện. Thành quả đàm phán là đã gắn thời hạn với việc tổ chức chiến dịch và nghĩa vụ tương hỗ. Đó là mức ràng buộc cao hơn thông cáo công khai 1942, dù không bảo đảm mọi chi tiết diễn ra chính xác như dự kiến.

Đối chiếu tư liệu: [5] [6]

Lựa chọn khác có thật, nhưng không có phương án miễn rủi ro

Mở mặt trận sớm hơn là một giả thuyết cần xem xét bằng lực lượng, vận tải và cách Đức có thể phản ứng tại thời điểm ấy. Không thể chỉ lấy thành công Normandy 1944 để khẳng định một cuộc đổ bộ năm 1942 cũng sẽ thành công. Tương tự, biết có nguy cơ không chứng minh mọi trì hoãn đều tối ưu. Cả lời buộc tội đồng minh cố tình ngồi chờ Liên Xô kiệt quệ lẫn lời khẳng định chỉ có một lịch trình khả thi đều vượt quá những văn bản này.

Trường hợp mặt trận thứ hai cho thấy nghệ thuật thương lượng không chỉ nằm ở sức ép. Nó còn nằm ở việc biến một lợi ích chung thành nhiệm vụ kiểm tra được: ai làm, khi nào, bằng nguồn lực nào, và bên còn lại hỗ trợ ra sao. Stalin đã giữ yêu cầu đủ lâu để nó trở thành nội dung trung tâm của liên minh; kết quả cuối cùng còn phụ thuộc vào chuẩn bị của Anh–Mỹ, khả năng phối hợp và những điều Đức không thể ngăn chặn.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3] [5] [6]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. White House press release, 11June1942 — Office of the Historian, FRUS 1942, III, document 483
  2. Ambassador Standley to Secretary of State, 22June1942 — Office of the Historian, FRUS 1942, III, document 489
  3. Stalin aide-mémoire to Churchill and Harriman, 13August1942 — Office of the Historian, FRUS 1942, III, document 516
  4. The Sword for Freedom: Opening a Second Front; VELVET; TORCH — Library of Congress, Churchill and the Great Republic
  5. Military Conclusions of the Tehran Conference, 1December1943 — Office of the Historian, FRUS, Cairo and Tehran 1943
  6. Combined Chiefs of Staff Minutes, 29November1943 — Office of the Historian, FRUS, Cairo and Tehran 1943