STALIN VÀ QUYỀN LỰC LIÊN XÔ · NGHIÊN CỨU 142
Tại sao Stalin bắt đầu coi trọng viện trợ Lend-Lease?
Stalin coi trọng viện trợ Lend-Lease vì nó giúp Liên Xô bù những thiếu hụt mà sản xuất trong nước không thể giải quyết nhanh, rồi hỗ trợ duy trì các chiến dịch cơ động trên khoảng cách lớn. Tuy nhiên, ông không đợi đến cuối chiến tranh mới nhận ra nhu cầu viện trợ: trao đổi với Roosevelt đã diễn ra năm 1941. Điều thay đổi là quy mô giao hàng và giá trị của từng loại hàng trong một cuộc chiến kéo dài, không phải một khoảnh khắc Stalin bỗng tin vào sức mạnh nước Mỹ.

Tài xế đoàn xe chở vật tư tới Liên Xô nghỉ dọc Hành lang Ba Tư, Iran, tháng 3/1943. Ảnh Nick Parrino, Office of War Information 29919-E.
Nick Parrino / OWI, 29919-E / National Museum of the US Navy, Lot11602-21 / Wikimedia Commons. Public domain. Chỉ giảm kích thước và chuyển WebP. · Nguồn: Office of War Information; National Museum of the US Navy; Wikimedia Commons · Public domain — PD-USGov-FSA/OWI
Những mốc cần đặt cạnh nhau
- 30/10/1941
- Roosevelt trao đổi với Stalin về cung cấp vật tư và cơ chế hỗ trợ tài chính.
- 7/11/1941
- Roosevelt chính thức chỉ thị chuyển giao vật tư cho Liên Xô theo Lend-Lease.
- 30/11/1943
- Biên bản bữa tiệc tại Tehran ghi Stalin thừa nhận vai trò công nghiệp Hoa Kỳ.
- 1/12/1943
- Tuyên bố về Iran ghi nhận nước này tạo điều kiện vận chuyển viện trợ tới Liên Xô.
Cần sửa điều gì trong cách đặt câu hỏi “bắt đầu coi trọng”?
Câu hỏi dễ tạo hình dung rằng Stalin ban đầu khước từ một công cụ hữu ích, rồi chỉ sau thất bại mới đổi ý. Hồ sơ ngoại giao không cho phép kể đơn giản như vậy. Sau cuộc tiến công của Đức tháng 6/1941, Moskva tìm kiếm vật tư và sự hỗ trợ từ phương Tây. Chuyến đi của Harry Hopkins cùng những trao đổi về cung cấp hàng diễn ra trong năm đầu chiến tranh Đức–Xô. Một chính quyền chống tư bản vẫn có thể sử dụng năng lực công nghiệp tư bản khi sự tồn tại của mình bị đe dọa.
Ở đây cần phân biệt nhu cầu, thỏa thuận và hiệu quả thực tế. Biết mình cần máy bay không có nghĩa ngày hôm sau máy bay đã xuất hiện tại đơn vị. Chấp thuận một hạn mức cung cấp không có nghĩa mọi hàng đã được giao đủ hoặc đến kịp một trận đánh. Coi trọng Lend-Lease vì vậy phải được đo bằng yêu cầu cụ thể, việc tổ chức vận chuyển và cách sử dụng vật tư, thay vì suy từ một câu cảm ơn hay một phát biểu tuyên truyền.
Tháng 10 và 11/1941: Roosevelt biến lời hứa thành thẩm quyền cung cấp
Thư Roosevelt gửi Stalin ngày 30/10/1941 cho thấy vấn đề tốc độ đã rất rõ. Tổng thống Mỹ thông báo chấp thuận việc cung cấp các loại hàng đã được thống nhất và bàn cách tạo điều kiện tài chính. Đây là tài liệu về một cơ chế hỗ trợ trong khủng hoảng, không phải hợp đồng mua bán thông thường mà Moskva phải thanh toán ngay từng xe tải. Nó giúp giải thích tại sao một chương trình của Mỹ có thể trở thành công cụ cho sức bền quân sự Liên Xô.
Ngày 7/11, Roosevelt ra chỉ thị cho người phụ trách Lend-Lease, Edward Stettinius, tiến hành chuyển giao vật tư quốc phòng. Căn cứ pháp lý được ông nêu là việc bảo vệ Liên Xô có ý nghĩa sống còn đối với quốc phòng Hoa Kỳ. Đáng chú ý, quyết định này có trước khi Mỹ chính thức tham chiến tháng 12. Washington hỗ trợ Moskva bởi một tính toán an ninh của mình: duy trì lực lượng đang ghìm giữ quân Đức, qua đó giảm nguy cơ một châu Âu bị Berlin thống trị.
Nhìn từ Stalin, đó là cơ hội nối nguồn lực bên ngoài với khả năng kháng cự bên trong. Ông không phải từ bỏ hệ thống chính trị để nhận hàng; Roosevelt cũng không cần trở thành người ủng hộ chế độ Stalin để gửi hàng. Cơ chế liên minh được tạo ra bởi kẻ thù chung. Nhưng nó chỉ bền chừng nào những bên tham gia thấy việc thực hiện còn đem lại lợi ích đủ lớn so với rủi ro và bất đồng.
Một chiếc xe tải có thể quan trọng hơn phần của nó trong tổng sản lượng
Đếm bao nhiêu phần trăm vũ khí là viện trợ chỉ trả lời một phần câu hỏi. Sản xuất trong nước có thể cung cấp phần lớn xe tăng nhưng vẫn thiếu phương tiện đưa nhiên liệu, đạn và lương thực đến nơi xe tăng hoạt động. Trong trường hợp đó, xe tải không cần chiếm một tỷ lệ lớn trong tổng giá trị chiến tranh để tạo tác dụng lớn tại một nút thắt. Giá trị chiến dịch nằm trong quan hệ giữa các loại vật tư, không chỉ ở lượng hàng riêng lẻ.
Bài nghiên cứu của National WWII Museum nhấn mạnh vai trò của phương tiện vận tải và các hàng phục vụ nền kinh tế chiến tranh. Cách đọc hữu ích là xem chúng tạo điều kiện cho lực lượng Liên Xô sử dụng tốt hơn năng lực tự sản xuất. Lương thực nhập vào có thể giảm áp lực nuôi quân; nguyên liệu và thiết bị giúp nhà máy thực hiện công việc mà không phải tự giải mọi thiếu hụt. Không phải mọi đóng góp đều xuất hiện dưới dạng một khẩu súng bắn trên chiến tuyến.
Tuy nhiên, không thể đi từ lập luận về nút thắt tới một công thức rằng mọi thắng lợi đều do viện trợ. Người điều khiển xe, nhân viên sửa chữa, bộ chỉ huy tổ chức tiếp tế và lực lượng bảo vệ đường vận chuyển vẫn phải làm việc. Tài nguyên chỉ trở thành sức chiến đấu khi được nối vào một hệ thống. Nói viện trợ hỗ trợ cơ động là nhận định có cơ sở; nói một loại hàng tự mình quyết định toàn bộ cuộc chiến là vượt khỏi chứng cứ.
Từ danh mục ở Washington tới mặt trận là một cuộc chiến vận tải
Hàng viện trợ phải vượt biển và các tuyến đường có giới hạn công suất, an ninh cùng điều kiện địa lý khác nhau. Một lô hàng được ghi là đã xuất không đồng nghĩa đã đến tay đơn vị chiến đấu. Vì vậy, câu hỏi về Lend-Lease không dừng ở quy mô công nghiệp Mỹ. Nó còn là câu hỏi về tàu, cảng, kho, đường bộ, việc lắp ráp phương tiện và chuyển giao qua những cơ quan của nhiều quốc gia.
Hành lang Ba Tư cho thấy rõ tính quốc tế ấy. Vật tư đi qua Iran tới Liên Xô; bức ảnh Nick Parrino chụp tháng 3/1943 về đoàn xe nghỉ trên đường nhắc rằng mỗi lượt vận chuyển cần tài xế, bảo dưỡng và kỷ luật hành trình. Tại Tehran tháng 12/1943, tuyên bố của ba cường quốc chính thức ghi nhận vai trò Iran trong việc tạo điều kiện đưa hàng từ bên ngoài đến Liên Xô. Đường tiếp tế cũng là một quan hệ chính trị với nước mà hàng đi qua.
Tuyên bố đồng thời đề cập khó khăn kinh tế của Iran và cam kết tôn trọng độc lập, chủ quyền, toàn vẹn lãnh thổ. Đó là điều văn bản nói, không phải bằng chứng rằng mọi quan hệ trên thực địa đều bình đẳng. Một tuyến vận tải cần cho liên minh vẫn có thể gây gánh nặng cho dân địa phương. Đọc Lend-Lease nghiêm túc phải giữ cả công dụng quân sự lẫn những con người và lãnh thổ làm cho công dụng ấy khả thi.
Tại sao ý nghĩa của viện trợ thay đổi khi chiến tranh kéo dài?
Trong một khủng hoảng phòng ngự, thời điểm có thêm vật tư có thể quan trọng hơn khả năng sản xuất nó vào năm sau. Nhưng trong một cuộc tiến công dài, vấn đề khác xuất hiện: giữ cho đội hình tiếp tục di chuyển sau khi đã vượt khỏi đường tiếp tế cũ. Cùng là xe tải hay thực phẩm, tác dụng cụ thể tùy thời kỳ không giống nhau. Vì thế, không nên lấy tổng giao hàng toàn chiến tranh để giải thích nguyên trạng tình hình Liên Xô cuối 1941.
Điểm mạnh của cách tiếp cận hậu cần là nó giải thích viện trợ và sản xuất Liên Xô bổ sung nhau ra sao. Khi một phần nhu cầu được cung cấp từ ngoài, nhà nước có thể dành năng lực hạn chế cho những ngành ưu tiên khác. Đây là lập luận về phân bổ nguồn lực, không phải khẳng định mọi quyết định phân bổ đều đúng. Cũng cần tránh coi khả năng chuyển đổi ngành sản xuất là tức thì: công nhân, máy móc và vận tải không di chuyển chỉ bằng một mệnh lệnh.
Trong thảo luận của Wilson Center, các nhà nghiên cứu lưu trữ đặt Lend-Lease bên cạnh cách hai nước nhìn nhận sự đóng góp của nhau. Điều đó gợi một câu hỏi quan trọng hơn cuộc thi xem ai phải biết ơn ai: thiếu hụt nào đã được giảm, ở thời điểm nào, và nhờ vậy lựa chọn quân sự nào trở nên khả thi hơn? Trả lời từng câu nhỏ có giá trị hơn một kết luận tuyệt đối mà không kiểm tra được.
Lời nâng cốc ở Tehran chứng minh tới đâu?
Biên bản Boettiger về bữa tiệc sinh nhật Churchill ngày 30/11/1943 ghi Stalin ca ngợi năng lực sản xuất Hoa Kỳ và vai trò máy móc trong chiến tranh. Đây là chứng cứ đáng chú ý cho thấy ông công khai thừa nhận đóng góp vật chất của đồng minh trong một cuộc gặp cấp cao. Nó không phù hợp với hình ảnh một Stalin hoàn toàn không nhận thức giá trị công nghiệp Mỹ. Nhưng bản ghi của một người tham dự cũng không phải bản tốc ký tiếng Nga được Stalin xác nhận từng chữ.
Lời nói tại bàn tiệc có đối tượng và mục đích ngoại giao. Nó có thể đồng thời biểu thị đánh giá quân sự và củng cố hợp tác. Muốn biết mức độ phụ thuộc trong một chiến dịch, vẫn phải đọc hồ sơ giao nhận, kho và sử dụng. Một câu nói mạnh không tự thay được việc đó. Tương tự, việc chính sử sau chiến tranh có lúc giảm nhẹ viện trợ không làm những chiếc xe đã giao biến mất, cũng không cho phép suy ngược rằng lời nói trong tiệc hoàn toàn chân thật về mọi động cơ.
Không thể kiểm nghiệm chiến thắng bằng cách xóa một đồng minh khỏi lịch sử
Giả định không có Lend-Lease thường bị biến thành hai đáp án đối lập: Liên Xô vẫn thắng y như cũ, hoặc chắc chắn bị tiêu diệt. Cả hai đều đòi biết cách các bên sẽ thay đổi kế hoạch khi thiếu nguồn lực, một điều lịch sử thực tế không cung cấp trực tiếp. Giới hạn được chứng minh tốt hơn là viện trợ giảm một số thiếu hụt quan trọng và hỗ trợ sức bền cùng khả năng cơ động. Quy mô hệ quả giả định cần được trình bày như tranh luận, không phải sự kiện.
Stalin coi trọng chương trình bởi ông phải giải một bài toán có hạn về thời gian và vật chất trong một cuộc chiến sống còn. Lend-Lease không thay thế nỗ lực của xã hội Liên Xô; nó làm thay đổi điều kiện trong đó nỗ lực ấy được sử dụng. Bài học chiến lược ở đây là một liên minh có thể đem lại sức mạnh ngay cả khi các bên không tin tưởng nhau hoàn toàn, nếu họ xây được cơ chế đưa nguồn lực đúng loại đến đúng nơi.
Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn
Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.
- President Roosevelt to Stalin, 30October1941 — Office of the Historian, FRUS 1941, I, document 799
- Roosevelt to Lend-Lease Administrator Stettinius, 7November1941 — Office of the Historian, FRUS 1941, I, document 805
- Lend-Lease to the Eastern Front — The National WWII Museum
- U.S.-Soviet Relations During the Second World War: History and Lessons for Today — Wilson Center, hội thảo sử học 2011
- Boettiger Minutes: Churchill birthday dinner, 30November1943 — Office of the Historian, FRUS, Cairo and Tehran 1943
- Declaration of the Three Powers Regarding Iran, 1December1943 — Office of the Historian, FRUS, Cairo and Tehran 1943