BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

STALIN VÀ QUYỀN LỰC LIÊN XÔ · NGHIÊN CỨU 141

NKVD đã tham gia nỗ lực chiến tranh Liên Xô theo những cách nào?

NKVD tham gia chiến tranh Liên Xô bằng nhiều chức năng: đơn vị vũ trang chiến đấu, tổ chức an ninh và hoạt động phía sau chiến tuyến, quản lý lao động cưỡng bức và thi hành các chiến dịch đàn áp, trục xuất. Không thể chỉ coi cơ quan này là lực lượng đứng sau bắn người rút lui, cũng không thể lấy đóng góp quân sự để xóa tội ác của nó. Muốn hiểu vai trò NKVD phải theo đúng cơ quan, thời điểm và chuỗi quyết định, đặc biệt khi phản gián quân đội được tổ chức lại năm 1943.

Trang văn kiện Beria gửi Stalin tháng 3/1940 về các tù nhân Ba Lan

Một trang văn kiện Beria gửi Stalin tháng 3/1940 về việc xử lý các tù nhân Ba Lan, thuộc hồ sơ liên quan Katyn. Đây là tài liệu năm 1940, trước cuộc xâm lược Liên Xô của Đức năm 1941.

Tác giả/cơ quan: Lavrentiy Beria / NKVD Liên Xô. RGASPI, F.17, op.166, d.621, folios 130–133; Wikimedia Commons. Văn kiện công vụ Liên Xô, PD-RU-exempt; thu nhỏ và chuyển WebP. · Nguồn: RGASPI, F.17, op.166, d.621, folios 130–133; Wikimedia Commons · Public domain — PD-RU-exempt (văn kiện công vụ Liên Xô, không thuộc đối tượng quyền tác giả theo Điều 1259)

Những mốc cần đặt cạnh nhau

1940
NKVD thực hiện những vụ hành quyết tù nhân Ba Lan được biết chung dưới tên thảm sát Katyn.
1941
Cơ quan đảng, quân đội và NKVD tham gia tổ chức các lực lượng an ninh và du kích trong khủng hoảng xâm lược.
1942
Sư đoàn NKVD số 10 xuất hiện trong tổ chức phòng thủ Stalingrad.
19/4/1943
Văn kiện tổ chức lại phản gián quân đội thành Tổng cục SMERSH thuộc Dân ủy Quốc phòng.
11/5/1944
Sắc lệnh GKO giao NKVD thực hiện cưỡng bức trục xuất người Tatar Crimea.
5/1944
Chuyến thăm Magadan của Wallace tạo ra hồ sơ về Dalstroi và cách quản lý hình ảnh với đồng minh.

Một tên gọi không thay thế được sơ đồ tổ chức

NKVD là Dân ủy Nội vụ Liên Xô, dưới quyền Lavrentiy Beria trong phần lớn giai đoạn chiến tranh. Bên trong và quanh nó tồn tại nhiều bộ phận có nhiệm vụ khác nhau. Đơn vị quân đội trực thuộc, cơ quan điều tra và bộ máy quản lý trại không làm cùng một công việc. Việc một cơ quan có thể tham gia chiến đấu không biến mọi nhân viên của nó thành binh sĩ tiền tuyến; ngược lại, vai trò đàn áp không có nghĩa không tồn tại những đơn vị thực sự chiến đấu chống quân Đức.

Ranh giới còn thay đổi qua tổ chức lại. Các chức năng an ninh nhà nước được tách thành NKGB trong những giai đoạn nhất định; năm 1943, phản gián quân đội cũng có một cơ cấu mới. Vì vậy, khi đọc một báo cáo về bắt giữ, bảo vệ hoặc tình báo, cần hỏi cơ quan ghi trên văn bản là gì và trực thuộc ai ở đúng thời điểm ấy. Gọi mọi hoạt động bí mật là NKVD sẽ làm mất dấu trách nhiệm cụ thể, đồng thời dễ gán thành tích hoặc hành vi của cơ quan khác cho một tên gọi quen thuộc.

Đối chiếu tư liệu: [4] [5]

Stalingrad năm 1942: có những đơn vị NKVD ở ngay trong nhiệm vụ phòng thủ

Chương “From the Don to the Volga” của Ziemke và Bauer ghi nhận Đại tá A. A. Sarayev cùng Sư đoàn NKVD số 10 trong quá trình tổ chức phòng thủ thành phố Stalingrad. Chi tiết này đủ để bác cách hình dung rằng lực lượng NKVD chỉ đứng ở sau chiến tuyến. Nó cho thấy một đơn vị trực thuộc bộ máy nội vụ được đưa vào nhiệm vụ quân sự trong một tình thế mà quân Đức đang tiến tới Volga.

Nhưng một ví dụ chiến đấu không cho phép quy toàn bộ việc giữ Stalingrad cho NKVD. Thành phố được bảo vệ qua một bộ máy có nhiều quân đoàn, tập đoàn quân, phương diện quân, pháo binh, không quân và tuyến vận tải. Vai trò của Sư đoàn số 10 cần đặt trong bức tranh ấy. Cũng cần phân biệt tư cách đơn vị với đánh giá đạo đức toàn cơ quan: việc các quân nhân chịu tổn thất trong chiến đấu là một sự thật phải ghi nhận, còn trách nhiệm với đàn áp thuộc những chuỗi hành vi khác. Hai loại chứng cứ không triệt tiêu nhau.

Đối chiếu tư liệu: [1]

Tổ chức phía sau chiến tuyến: chống xâm nhập và tạo lực lượng du kích

Trong “The War Behind the Front”, Ziemke và Bauer theo dõi việc các tổ chức đảng, cơ quan quân đội và NKVD tham gia hình thành những lực lượng hoạt động ở khu vực bị đe dọa hoặc chiếm đóng. Những tiểu đoàn được tổ chức tại địa phương nhận các nhiệm vụ như chống biệt kích, truy tìm người bị coi là đào ngũ hay đối tượng đe dọa an ninh. Khi nguy cơ chiếm đóng tới gần, một phần nhân sự được dự kiến chuyển sang hoạt động du kích.

Điểm cần giữ là du kích không chỉ có một nguồn gốc. Cán bộ được cử tới, người địa phương, quân nhân bị cắt khỏi đơn vị và những mạng lưới khác nhau có thể tham gia. Tác giả còn cảnh báo rằng các đánh giá Đức về một kế hoạch du kích được chuẩn bị hoàn chỉnh từ trước chiến tranh thiếu chứng cứ trực tiếp. Vì thế, không nên biến những gì đối phương tin về NKVD thành sự thật về năng lực của NKVD. Quá trình tổ chức có cả ứng biến, thất bại và học hỏi, thay vì một bộ máy bí mật đã tính trước mọi tình huống.

Đối chiếu tư liệu: [2]

An ninh và kiểm soát chính trị có thể dùng cùng một ngôn ngữ

Bảo vệ hậu phương trước gián điệp và phá hoại là nhu cầu có thật trong chiến tranh. Nhưng khi phạm vi kẻ thù nội bộ mở rộng, cùng một bộ máy cũng có thể bắt người trên cơ sở nghi ngờ chính trị, nguồn gốc hoặc quy kết tập thể. Những nhiệm vụ được liệt kê trong tài liệu không tự chứng minh mọi đối tượng bị bắt đều thực sự phạm tội. Phải tách mục tiêu tuyên bố của một cơ quan khỏi căn cứ và phương pháp của từng vụ việc.

Đó là lý do không nên đọc các báo cáo thành tích an ninh như những số liệu trung tính về số gián điệp có thật. Cơ quan báo cáo có động cơ thể hiện hiệu quả, còn người bị điều tra thường không có điều kiện phản biện tương đương. Ngược lại, chỉ vì bộ máy gây đàn áp mà phủ nhận mọi nguy cơ phá hoại cũng không giúp giải thích chiến tranh. Câu hỏi nghiên cứu phải cụ thể: cơ quan nào điều tra, chứng cứ gì được dùng, hình thức xử lý nào được áp dụng và ai có quyền kiểm tra kết luận ấy.

Đối chiếu tư liệu: [2] [3]

Lao động cưỡng bức: nguồn lực kinh tế đi cùng quyền kiểm soát con người

Vai trò kinh tế của bộ máy nội vụ hiện rõ trong hệ thống trại và những tổ chức như Dalstroi ở vùng đông bắc Liên Xô. Dossier của Vadim Birstein tại Wilson Center công bố và phân tích những điện báo liên quan chuyến thăm Magadan của Phó tổng thống Mỹ Henry Wallace năm 1944. Các văn bản gửi Beria và được chuyển lên Stalin, Molotov cho thấy công nghiệp, khai thác tài nguyên và quản lý tiếp xúc với khách nước ngoài cùng nằm trong một trật tự quyền lực.

Chứng cứ này không có nghĩa toàn bộ sản xuất thời chiến của Liên Xô do tù nhân thực hiện. Nó cho phép đặt một câu hỏi rõ hơn: khi một cơ quan có quyền quản thúc đồng thời kiểm soát lao động và sản phẩm, người làm việc có khả năng từ chối hoặc phản ánh điều kiện sống ra sao? Đóng góp vật chất không biến lao động cưỡng bức thành sự tham gia tự nguyện. Muốn đo hiệu quả kinh tế còn phải tính điều kiện, tổn thất và chi phí, chứ không chỉ kể số công trình được hoàn thành.

Chuyến thăm của một đồng minh cũng không tự bảo đảm người ngoài biết được đời sống phía sau cảnh được sắp đặt. Dossier đối chiếu điều khách Mỹ được giới thiệu với hồ sơ và lời chứng về hệ thống trại. Bài học nguồn ở đây rất cụ thể: ghi nhận một nhà máy hoạt động khác với xác nhận công nhân của nó tự do và được đối xử ra sao. Một bộ máy tham gia nỗ lực chiến tranh có thể đồng thời tổ chức hình ảnh về chính nỗ lực ấy để người khác chỉ thấy một phần thực tế.

Đối chiếu tư liệu: [4]

Trục xuất năm 1944: một quyết định trung ương cần cả chuỗi cơ quan thi hành

Sắc lệnh GKO số 5859ss ngày 11/5/1944, được Library of Congress công bố bản dịch, giao NKVD và Beria thực hiện việc cưỡng bức di chuyển người Tatar Crimea. Văn bản còn giao việc cho ngành đường sắt, y tế, thương mại và cơ quan tiếp nhận ở Uzbekistan. Đây là tài liệu cho thấy sự phối hợp hành chính của đàn áp: mệnh lệnh ở trung tâm biến thành tàu, danh sách, điểm tập kết và nơi cư trú bị áp đặt.

Những cáo buộc cộng tác trong phần mở đầu của sắc lệnh là cách chính quyền biện minh cho quyết định, không phải chứng minh rằng mọi thành viên của một dân tộc đều có tội. Tương tự, các điều khoản về thức ăn và y tế là điều được ra lệnh trên giấy, không tự chứng minh điều kiện thực tế đã được bảo đảm. Đọc tài liệu như một thiết kế quyền lực giúp thấy trách nhiệm của cả người quyết định lẫn cơ quan thực hiện, mà không đồng nhất lời giải thích của nhà nước với sự thật về các nạn nhân.

Đối chiếu tư liệu: [3]

Katyn và SMERSH: phân biệt trách nhiệm với việc dùng tên cơ quan cho tiện

Hồ sơ về Katyn tại National Archives nêu trách nhiệm NKVD trong việc hành quyết những tù nhân Ba Lan năm 1940, cùng lịch sử che giấu và điều tra về sau. Việc này diễn ra trước cuộc xâm lược Đức năm 1941, nhưng nằm trong lịch sử Thế chiến II và cho thấy không thể giới hạn NKVD vào chức năng chống xâm lược. Nhắc tới Katyn ở đây nhằm xác định một phần trách nhiệm của cơ quan; không phải để gộp mọi chiến dịch đàn áp thành cùng một sự kiện hoặc cùng một phương thức.

Ở chiều tổ chức, hồ sơ thư mục của Thư viện điện tử tài liệu lịch sử Nga xác nhận văn kiện ngày 19/4/1943 về chuyển các ban đặc biệt NKVD thành Tổng cục Phản gián thuộc Dân ủy Quốc phòng, mang tên SMERSH. Vì vậy, không chính xác nếu gọi mọi hoạt động SMERSH của quân đội sau đó là hoạt động của NKVD. Điều đã đọc ở nguồn này là mô tả lưu trữ và thông tin văn kiện, không phải toàn bộ hồ sơ tác nghiệp. Nó đủ để phân biệt cơ quan chủ quản, nhưng không đủ để suy ra quy mô hoặc kết quả của từng hoạt động phản gián.

Đối chiếu tư liệu: [6] [5]

Đánh giá đầy đủ không phải cộng công và tội để xóa lẫn nhau

NKVD là một phần của khả năng huy động và kiểm soát mà nhà nước Stalin sử dụng trong chiến tranh. Nó có đơn vị thực hiện nhiệm vụ chiến đấu, tham gia tổ chức lực lượng và sản xuất, đồng thời tiến hành đàn áp và cưỡng bức di chuyển dân cư. Mỗi chức năng cần loại chứng cứ phù hợp. Một hồ sơ chiến đấu không chứng minh sự vô tội của cơ quan điều tra; một sắc lệnh trục xuất không tự mô tả mọi nhiệm vụ của đơn vị vũ trang trực thuộc.

Điều làm vai trò NKVD đặc biệt đáng nghiên cứu là sự kết hợp quyền quản lý nguồn lực với quyền cưỡng chế con người. Sự kết hợp đó có thể giúp trung tâm thi hành nhanh quyết định, nhưng cũng làm người bị tác động thiếu khả năng chống lại sai lầm hoặc bất công. Muốn hiểu nỗ lực chiến tranh Liên Xô, phải giữ cả hiệu quả tổ chức lẫn cái giá con người trong cùng một bức tranh. Câu hỏi cuối cùng không phải cơ quan này có góp phần vào chiến thắng không, mà là đóng góp ấy được thực hiện bằng hành động nào, dưới quyền ai và đối với những người nào.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [4] [5] [6]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Ziemke và Bauer — Moscow to Stalingrad, chương XIX: From the Don to the Volga — US Army Center of Military History; bản số hóa HyperWar tại ibiblio
  2. Ziemke và Bauer — Moscow to Stalingrad, chương X: The War Behind the Front — US Army Center of Military History; bản số hóa HyperWar tại ibiblio
  3. GKO Decree No. 5859ss, On the Crimean Tatars, 11 May 1944 — bản dịch — Library of Congress, Revelations from the Russian Archives
  4. Vadim J. Birstein — Henry A. Wallace’s Visit to Magadan in 1944, dossier và tài liệu — Wilson Center, Cold War International History Project
  5. Hồ sơ văn kiện ngày 19/4/1943 về tổ chức Tổng cục Phản gián NKO SMERSH — Thư viện điện tử tài liệu lịch sử Nga; mô tả hồ sơ AP RF
  6. Records Relating to the Katyn Forest Massacre at the National Archives — US National Archives and Records Administration