BÓNG MA Tủ sách chiến lượcBóng Ma Thế Kỷ

STALIN VÀ QUYỀN LỰC LIÊN XÔ · NGHIÊN CỨU 150

Stalin xử lý các dân tộc bị nghi cộng tác với Đức ra sao?

Chính quyền Stalin thường xử lý các dân tộc bị nghi cộng tác với Đức bằng việc quy trách nhiệm cho cả cộng đồng: trục xuất, đặt dưới chế độ định cư đặc biệt và trong nhiều trường hợp xóa bỏ đơn vị tự trị. Hành vi của từng người không được dùng làm ranh giới bảo vệ những người còn lại. Cáo buộc an ninh vì thế trở thành công cụ tái tổ chức dân cư và lãnh thổ, với hậu quả vượt xa thời gian giao tranh.

Trang đầu sắc lệnh số 115/114 ngày 27 tháng 12 năm 1943 về giải thể Cộng hòa tự trị Kalmyk và thành lập tỉnh Astrakhan

Trang đầu sắc lệnh số 115/114 ngày 27 tháng 12 năm 1943 về giải thể Cộng hòa tự trị Kalmyk và thành lập tỉnh Astrakhan. Văn kiện minh họa việc tổ chức lại quyền và lãnh thổ trong chính sách trục xuất.

Tác giả/cơ quan: Đoàn Chủ tịch Xô viết Tối cao Liên Xô; người số hóa không rõ. Văn kiện Liên Xô / Wikimedia Commons; thu nhỏ và chuyển WebP, không tô màu hoặc phục dựng. · Nguồn: Wikimedia Commons · Public domain — PD-RU-exempt, official document

Những mốc cần đặt cạnh nhau

28/8/1941
Sắc lệnh về người Đức vùng Volga mở một cuộc di dời tập thể lớn.
27–28/12/1943
Quyết định về người Kalmyk được ban hành; chiến dịch cưỡng bức di dời bắt đầu sau đó.
11/5/1944
GKO ban hành quyết định trục xuất người Tatar Crimea.
18–20/5/1944
NKVD thực hiện chiến dịch trục xuất người Tatar Crimea.
11/1944
Các nhóm dân cư tại Georgia, trong đó có người Turk Meskhetian, bị di dời.

Từ một hành vi cá nhân đến bản án cho một cộng đồng

Hợp tác với quân đội chiếm đóng có thể bao gồm những hành vi cụ thể cần điều tra: chỉ điểm, tham gia đơn vị vũ trang hoặc giúp thực hiện bạo lực. Nhưng trừng phạt một người có chứng cứ khác căn bản với di dời mọi thành viên của dân tộc mà người đó thuộc về. Trong các chiến dịch trục xuất thời Stalin, nhà nước đã vượt qua ranh giới ấy. Trẻ em, người cao tuổi và những gia đình không bị chứng minh có hành vi phạm tội vẫn nằm trong phạm vi mệnh lệnh.

Điểm cần giải thích không chỉ là vì sao lãnh đạo lo ngại phản bội. Đó còn là vì sao họ chọn nguồn gốc dân tộc làm đơn vị xử lý. Cách lựa chọn này giúp bộ máy xác định một tập hợp lớn mà không phải hoàn tất điều tra từng cá nhân. Nó đồng thời xóa bỏ khả năng tự bảo vệ bằng việc chứng minh mình không cộng tác. Khi nhóm được định nghĩa trước là nguy cơ, sự vô tội của một thành viên không còn đủ để bảo vệ quyền cư trú của họ.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3]

Người Đức vùng Volga: nghi ngờ được đặt trước chứng cứ công khai

Sắc lệnh ngày 28 tháng 8 năm 1941 dẫn đến việc di dời người Đức vùng Volga trong những tháng đầu cuộc xâm lược của Đức Quốc xã. Trong điện văn ngày 9 tháng 9, đại sứ Mỹ Laurence Steinhardt thuật lại cách nhà chức trách viện dẫn nguy cơ gián điệp và phá hoại. Logic đáng chú ý là cả việc cộng đồng không tố giác những phần tử bị cho là nguy hiểm cũng được sử dụng để củng cố cáo buộc đối với cộng đồng ấy.

Tuy nhiên, điện văn không cho phép người đọc xác nhận những cáo buộc đó là đúng. Steinhardt nói rõ ông không thể đánh giá mức độ bất trung trong dân cư. Cần giữ khoảng cách giữa lời buộc tội của nhà nước, cách một nhà ngoại giao hiểu nó và bằng chứng về hành vi thực tế. Nếu bỏ qua ba tầng này, một bài lịch sử có thể vô tình lặp lại đúng cơ chế quy tội mà nó đang cố giải thích: biến nguồn gốc dân tộc thành bằng chứng về lòng trung thành.

Đối chiếu tư liệu: [3] [4]

Crimea năm 1944: chiến thắng quân sự không chấm dứt cưỡng chế

Ngày 11 tháng 5 năm 1944, Ủy ban Quốc phòng Nhà nước ban hành quyết định trục xuất người Tatar Crimea. Bản dịch tài liệu do Thư viện Quốc hội Mỹ công bố cho thấy phạm vi mệnh lệnh là toàn bộ người Tatar tại Crimea, với đích đến là những khu định cư đặc biệt ở Uzbekistan. Beria và NKVD được giao tổ chức thực hiện. Các lời buộc tội tập thể trong phần mở đầu phải được đọc như lập luận của chính quyền Stalin, không phải phán quyết đã được chứng minh đối với từng người.

Chiến dịch thực tế diễn ra từ ngày 18 đến ngày 20 tháng 5. Sự gần nhau giữa việc tái chiếm bán đảo và trục xuất cho thấy giải phóng một lãnh thổ khỏi Đức Quốc xã không nhất thiết đem lại an toàn cho mọi cư dân. Nhà nước vừa khôi phục quyền kiểm soát quân sự đã dùng quyền lực ấy để quyết định ai được ở lại. Người dân không tham gia vào một cuộc lựa chọn di cư; nơi sinh sống của họ trở thành đối tượng của quyết định an ninh từ trung ương.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Không chỉ di chuyển người: quyền tự trị và tài sản cũng bị đặt lại

Những cuộc trục xuất này có ý nghĩa chính trị vì chúng tác động lên cả cộng đồng với tư cách một chủ thể tập thể. Việc mất nơi cư trú đi cùng việc thu nhận, phân phối lại tài sản và trong nhiều trường hợp giải thể các đơn vị tự trị mang tên dân tộc. Một làng có thể còn trên bản đồ nhưng những người từng tạo nên đời sống của làng không còn quyền trở về. Vì vậy, đo chính sách chỉ bằng số chuyến tàu sẽ không thấy đầy đủ sự thay đổi quyền lực.

Nhà nước cũng có thể thay đổi quan hệ giữa các nhóm dân cư bằng việc quyết định ai được sử dụng đất đai và nhà cửa để lại. Cần phân biệt hệ quả ấy với một khẳng định chưa được chứng minh rằng mọi người đến ở sau đều tham gia hay ủng hộ trục xuất. Trách nhiệm hoạch định thuộc về cơ quan ra quyết định và thực thi. Phân tích cấu trúc sở hữu, địa giới và quyền trở về giúp nhận diện tổn thất lâu dài mà không chuyển sang quy tội tập thể cho một cộng đồng khác.

Đối chiếu tư liệu: [1] [4]

Trường hợp nào làm lời giải thích cộng tác với Đức không còn đủ?

Trình tự chiến dịch trải qua nhiều năm và nhắm vào các cộng đồng khác nhau: người Đức vùng Volga năm 1941, người Kalmyk cuối năm 1943, rồi người Chechen, Ingush, Balkar và Tatar Crimea trong năm 1944. Không nên xem các trường hợp là bản sao hoàn toàn giống nhau. Địa bàn, thời điểm, lịch sử quan hệ với trung ương và hình thức xử lý hành chính khác nhau. Nhưng sự lặp lại của tiêu chuẩn dân tộc cho thấy đây không chỉ là một phản ứng tự phát tại một chiến trường.

Đặc biệt, các cuộc di dời người Turk Meskhetian và những nhóm khác ở Georgia cuối năm 1944 liên quan vùng không từng bị Đức chiếm đóng. Chi tiết này khiến cách giải thích duy nhất bằng sự cộng tác dưới ách chiếm đóng trở nên không đầy đủ. Một số sử gia đặt chính sách trong bối cảnh kiểm soát biên giới và tính toán địa chiến lược. Đó là hướng giải thích cần đánh giá bằng nguồn, không phải giấy phép để bịa ra một kế hoạch bí mật cụ thể của Stalin khi chưa có tài liệu chứng minh.

Đối chiếu tư liệu: [4] [5]

Danh nghĩa an ninh và thực tế của trách nhiệm tập thể

Các tài liệu chính thức trình bày cưỡng chế như hành động bảo vệ nhà nước trong tình trạng chiến tranh. Nhưng đánh giá một mệnh lệnh không thể dừng ở lý do người ban hành đưa ra. Cần hỏi đối tượng được xác định bằng hành vi hay nguồn gốc, bằng chứng có thể bị phản bác không, và người không phạm tội có được tách khỏi biện pháp trừng phạt hay không. Với lệnh trục xuất toàn bộ một dân tộc, những câu hỏi ấy bộc lộ ngay tính chất tập thể của chính sách.

Một cách xét trách nhiệm cá nhân sẽ đòi hỏi thời gian, hồ sơ và giới hạn đối với quyền của cơ quan an ninh. Chính quyền đã lựa chọn một công cụ khác, nhanh về mặt phân loại nhưng gây tổn thất cho cả người không liên quan. Nhận xét này không khẳng định chiến tranh không tạo ra nguy cơ gián điệp thật. Nó chỉ bác bước nhảy từ nguy cơ có thật hoặc có thể có sang quyền đẩy toàn bộ một cộng đồng khỏi quê hương mà không xét hành vi của từng người.

Đối chiếu tư liệu: [1] [3] [4]

Hậu quả không kết thúc khi đoàn tàu đến nơi

Chế độ định cư đặc biệt ràng buộc người bị trục xuất với nơi cư trú và cơ quan quản lý. Nó không đồng nhất về mặt pháp lý với mọi hình thức giam giữ trong Gulag, nhưng vẫn tước quyền tự do đi lại và tạo điều kiện cho cưỡng bức lao động, thiếu thốn cùng sự phụ thuộc. Nghiên cứu về người Tatar Crimea ghi nhận những điều kiện tiếp nhận nghiêm trọng. Khi trình bày tổn thất, cần nêu phạm vi và thời gian thống kê thay vì chọn một con số tử vong gây ấn tượng nhất.

Các ước tính tử vong khác nhau còn do cách xác định ai được tính là thành viên nhóm, hồ sơ ghi nhận ở đâu và giai đoạn quan sát kéo dài bao lâu. Sự thiếu chắc chắn về một tỷ lệ không làm tổn thất trở nên nhỏ hơn; nó buộc người viết thận trọng hơn. Sau chiến tranh, việc xóa bỏ từng hạn chế, phục hồi danh dự và cho phép hồi hương cũng không diễn ra đồng thời cho tất cả. Một tuyên bố thay đổi chính sách không tự động trả lại nhà cửa và cuộc sống cũ.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2]

Đọc chính sách qua quyền đã bị lấy đi

Câu hỏi quan trọng nhất không phải dân tộc nào được nhà nước gọi là đáng tin hơn. Đó là cơ chế nào cho phép nhà nước biến nguồn gốc thành căn cứ tước quyền. Các quyết định từ trung ương gắn một lời cáo buộc chung với sức mạnh của NKVD, thay đổi lãnh thổ và kiểm soát cư trú. Khi những công cụ ấy hoạt động cùng nhau, cá nhân gần như không có khả năng làm cho hoàn cảnh riêng của mình trở thành điều có ý nghĩa trước bộ máy.

Vì vậy, không thể kể các cuộc trục xuất như một biện pháp quân sự trung tính chỉ vì nó xảy ra trong chiến tranh. Chính sách đã xác định lại quan hệ giữa nhà nước và những cộng đồng thuộc nhà nước ấy: ai được ở quê hương, ai phải chứng minh lòng trung thành, và ai bị đặt dưới giám sát lâu dài. Hiểu điều này giúp giải thích cả mức độ bạo lực năm 1944 lẫn những tranh chấp về hồi hương, tài sản và ký ức kéo dài nhiều thập niên sau đó.

Đối chiếu tư liệu: [1] [2] [3] [4]

Tài liệu tham khảo và cách đọc nguồn

Các liên kết dưới đây cung cấp tư liệu hoặc nghiên cứu đối chiếu. Những phân tích về lựa chọn chiến lược là phần diễn giải của bài; các tình huống “nếu” là giả định, không phải sự kiện đã xảy ra.

  1. Quyết định GKO về người Tatar Crimea, 11/5/1944 — bản dịch lưu trữ — Library of Congress
  2. Aurélie Campana — Sürgün: The Crimean Tatars’ Deportation and Exile — Sciences Po — Mass Violence and Resistance
  3. Điện văn Steinhardt về người Đức vùng Volga, 9/9/1941 — FRUS / U.S. Department of State
  4. Soviet Massive Deportations: A Chronology — Sciences Po — Mass Violence and Resistance
  5. 75th Anniversary of the Deportation of Crimean Tatars — thảo luận học thuật — Wilson Center — thảo luận với sử gia Brian Glyn Williams